Bitwa pod Lutter am Barenberge

Bitwa pod Lutter am Barenberge – stoczona 27 sierpnia 1626 roku pomiędzy wojskami Cesarstwa i duńską armią Chrystiana IV w trakcie wojny trzydziestoletniej, podczas tzw. duńskiego okresu tej wojny (1625-1629).

Bitwa pod Lutter am Barenberge
Wojna trzydziestoletnia
Ilustracja
Współczesna rycina z sytuacyjnym przedstawieniem bitwy (1627)
Czas 27 sierpnia 1626
Miejsce Lutter am Barenberge
Terytorium Dolna Saksonia
Wynik zwycięstwo Cesarstwa i Ligi
Strony konfliktu
Królestwo Danii i Norwegii Święte Cesarstwo Rzymskie
Liga Katolicka
Dowódcy
Chrystian IV Johan von Tilly
Siły
12 000 piechoty,
6 000 jazdy
20 dział
15 000 piechoty
5 000 jazdy
18 dział
Straty
10 000 ludzi (w tym 6 000 zabitych i 2 500 jeńców) 2 000 zabitych i rannych
Położenie na mapie Dolnej Saksonii
Mapa lokalizacyjna Dolnej Saksonii
miejsce bitwy
miejsce bitwy
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
miejsce bitwy
miejsce bitwy
51,9669°N 10,2386°E/51,966900 10,238600
Wojna trzydziestoletnia

Pilzno - Lomnice - Biała Góra - Mingolsheim - Wimpfen - Höchst - Fleurus - Stadtlohn - Granowo - Dessau - Lutter am Barenberge - Wołogoszcz - WerbenBreitenfeld I - Rain - Norymberga - Lützen - OldendorfŚcinawa - Nördlingen I - Wittstock - Rheinfelden - Wittenweier - Thann - Chemnitz - Honnecourt - Breitenfeld II - Rocroi - Tuttlingen - Zatoka Kilońska - Fryburg - Fehmarn - Jankov - Herbsthausen - Nördlingen II - Zusmarshausen - Lens - Praga

Koło miejscowości Lutter am Barenberge położonej na południe od Salzgitter w Dolnej Saksonii, doszło do starcia pomiędzy wspierającą protestantów armią duńską dowodzoną przez króla Chrystiana IV i armią Ligi Katolickiej. Wojska duńskie zostały pokonane przez wojska Ligi dowodzone przez hrabiego Tilly.

Tło historyczneEdytuj

Wraz z przystąpieniem do wojny w 1625 króla Danii Chrystiana IV, wojna trzydziestoletnia, która dotąd mogła być uważana za wojnę wewnętrzną krajów będących pod władzą Habsburgów, zaczęła przekształcać się w konflikt międzynarodowy. Chrystian IV jako władca Holsztynu był zarazem księciem Rzeszy; sukcesy wojsk katolickich budziły jego zaniepokojenie niekorzystną sytuacją w Niderlandach i północnych Niemczech, gdzie w grę wchodziło nie tylko bezpieczeństwo domeny Holsztynu, lecz także zagrożenie własnych dynastycznych interesów personalnych[a]. Wybranie go na wojskowego zwierzchnika książąt Dolnej Saksonii (w maju 1625) oraz silny nacisk dyplomatyczny Anglii i Niderlandów spowodował włączenie się Chrystiana IV do wojny w Niemczech (wbrew woli rady państwa – oficjalnie więc Dania do niej nie przystąpiła), który 7 czerwca 1625 na czele swych wojsk przekroczył Łabę[b].

 
Chrystian IV Oldenburg

W drugim roku wojny skoordynował on swe działania z przywódcą niemieckich protestantów Mansfeldem, dla którego był naturalnym sprzymierzeńcem na tym obszarze. W kwietniu 1626, po porażce zmierzającego na Śląsk Mansfelda pod Rosslau[c], główna armia duńska wyruszyła na południe z odsieczą niemieckim protestantom w Getyndze trzymanym w oblężeniu przez wojska Ligi Katolickiej pod wodzą hr. Tilly.

Działania poprzedzająceEdytuj

Wykorzystując fakt znacznego odzielenia sił Wallensteina i Tilly'ego, zalegający z armią na północ od Harzu Chrystian IV skierował się na Wolfenbüttel, mając na zachód od gór wojska Tilly'ego, a na wschód – część armii Wallensteina, który z głównymi siłami 8 sierpnia wyruszył za Mansfeldem na Śląsk. Uznając za groźniejszego przeciwnika Tilly'ego, król duński podjął marsz ku Getyndze na odsiecz, a zarazem by zaatakować jego siły, nim przybędą mu jakiekolwiek posiłki. Zamiar ten jednak sam zniweczył zatrzymując się obozem na tydzień w opanowanym 15 sierpnia Lutter am Barenberge, gdy Getynga została przez wojska Ligi zajęta już 1 sierpnia, a Tilly po przegrupowaniu przygotował się do możliwego starcia, wzywając też na pomoc pozostawione oddziały Wallensteina. Zajęcie również Münden i Northeim pozbawiło celowości dalszą ofensywę Duńczyków w Dolnej Saksonii.

24 sierpnia wojska Ligi połączyły się w okolicy Duderstadt. Wódz cesarski dysponował teraz nie tylko pewną przewagą liczebną (15 tys. piechoty i 5 tys. jazdy z 18 działami), ale i bardziej doświadczonymi żołnierzami. W rezultacie Duńczycy zaczęli się wycofywać na północ, ponownie ku Wolfenbüttel, a wojska cesarskie ruszyły za nimi w pościg. W trakcie tych ruchów obie armie utrzymywały ze sobą kontakt bojowy, co armii duńskiej będącej w odwrocie groziło katastrofalnym popadnięciem w panikę. Obawy te ostatecznie zdecydowały o wstrzymaniu odwrotu z próbą zadania nieprzyjacielowi klęski przy zajęciu bardzo korzystnych pozycji pomiędzy wioską Hahausen a Lutter am Barenberge.

BitwaEdytuj

 
Pole bitwy na południowy zachód od Lutter (w tle góry Harzu)

Król Danii uszykował swe wojska w trzech rzutach, z piechotą w centrum i jazdą na skrzydłach; na pobliskim wzgórzu umieszczono artylerię. Cały szyk Duńczyków zwrócony był ku dwóm mostom za potokiem Hummecke. Przybyły jeszcze w nocy Tilly ustawił w centrum zamaskowane działa, a za nimi piechotę z jazdą na skrzydłach. Cesarskiej piechocie trzykrotnie udawało się przełamać szyki obronne Duńczyków, za każdym razem jednak odrzucana była przez duńską rajtarię. Ostatecznie atak piechoty Tilly'ego na lewym skrzydle nieprzyjaciela zakończył się powodzeniem i zdobyciem mostu, który udało się opanować mimo kontrnatarcia duńskiej rajtarii.

W dążeniu do przejęcia inicjatywy Duńczycy przy wsparciu artylerii skierowali na centrum wojsk Ligi 3 regimenty piechoty, a lewe skrzydło przeciwnika zaatakowali dwoma regimentami rajtarów. Ogień zamaskowanych dział całkowicie zaskoczył jednak duńską piechotę, która rzuciła się do ucieczki, łamiąc kolejne linie swych wojsk i wprowadzając w nie zamęt. Uderzeniem przez most rajtaria Tilly'ego zaczęła spychać wojska Chrystiana w kierunku Lutter am Barenberge. Na swej lewej flance jazda Tilly'ego odparła atak duńskiej rajtarii, a następnie zepchnęła ją w bagna i zdobyła drugi most. Chrystian usiłował jeszcze zorganizować obronę na wzgórzu, ale gdy nieprzyjaciel zdobył jego działa, a jazda Tilly'ego zajęła duńskie tabory, niemal cała jego armia rzuciła się do ucieczki. W zamku Lutter broniło się nadal 2000 duńskiej piechoty, król natomiast wycofał się do miejscowości Stade. Duńczycy stracili w bitwie 10 000 ludzi (w tym 6 000 zabitych i 2 500 jeńców), całą artylerię i tabory, straty Tilly'ego wyniosły jedynie 2 000 w zabitych i rannych.

SkutkiEdytuj

Przegrana mocno nadwerężyła morale wojsk Chrystiana IV; dla Tilly'ego był to punkt kulminacyjny sukcesów bitewnych z lat 1622-1626[1]. W następstwie klęski Duńczyków niepewni już wcześniej jako sojusznicy książęta północnych Niemiec zaniechali wspierania króla Danii. Wynik bitwy w znacznym stopniu przyczynił się do zakończenia „wojny duńskiej” w Dolnej Saksonii, skutkując w 1627 przeniesieniem działań wojennych Ligi na terytorium państwa duńskiego – z zajęciem Holsztynu i Jutlandii, które łupiono wyniszczając te obszary ekonomicznie aż do zawarcia pokoju w Lubece w maju 1629. W szerszej perspektywie historycznej bitwa pod Lutter miała okazać się znakiem początku końca Danii w roli mocarstwa europejskiego[d].

W ocenie szwedzkich historyków pokonanie Chrystiana i przepędzenie Duńczyków miało ogromny wpływ na dalszy przebieg wojny trzydziestoletniej, a znaczenie bitwy porównywalne jest jedynie z późniejszymi bataliami pod Breitenfeld (1631) i Nördlingen (1634)[2].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Chodziło o zabezpieczenie dwóch pozyskanych biskupstw Bremy i Schwerinu, przewidzianych dla królewskich synów – Fryderyka i Ulryka (L. Ericson Wolke i inni: Wojna trzydziestoletnia, dz. cyt., s. 66).
  2. Dodatkowym powodem był zamiar uprzedzenia spodziewanej interwencji szwedzkiej w Niemczech, powzięty na tle ostrej rywalizacji i wrogich stosunków Danii ze Szwecją (Władysław Czapliński, Karol Górski: Historia Danii. Wrocław: Ossolineum, 1965, s. 200).
  3. Według dokładniejszej lokalizacji (Zb. Wójcik: Historia powszechna, dz. cyt., s. 363) – walka o przeprawę na Łabie, tzw. Dessauer Brücke; starcie to najczęściej jednak określane jest jako bitwa pod Dessau.
  4. Interwencja kosztowała 6-8 mln talarów; wyczerpała dochody króla i w następstwie osłabiła jego pozycję w rządach, zaś kraj znalazł się na skraju bankructwa (por. Wojna trzydziestoletnia, dz. cyt., s. 75).

PrzypisyEdytuj

  1. Wojna trzydziestoletnia, dz. cyt., s. 69, 72.
  2. Wojna trzydziestoletnia, dz. cyt., s. 71.

BibliografiaEdytuj

  • Lars Ericson Wolke, Göran Larsson, Nils Erik Villstrand: Wojna trzydziestoletnia. Europa i świat 1618-1648. Warszawa: Bellona, 2010, ​ISBN 978-83-11-11293-3
  • Mała encyklopedia wojskowa. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1970
  • Zbigniew Wójcik: Historia powszechna XVI-XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 361-364