Bofors 105 mm wz. 36

Armata morska Bofors wz. 36 kalibru 105 mm była podstawowym uzbrojeniem artyleryjskim okrętów podwodnych OORP „Sęp” i „Orzeł”. Armata umieszczona była przed kioskiem w zamkniętej obudowie.

Bofors 105 mm wz.36 L/40 lub L/41
Dane podstawowe
Państwo

 Szwecja

Producent

Bofors

Rodzaj

armata morska

Dane taktyczno-techniczne
Kaliber

105 mm

Długość lufy

4200 mm lub 4305 mm

Donośność

14 600 m, według innych danych 12 000 m (przy kącie podniesienia 30°)

Prędkość pocz. pocisku

700 m/s

Masa

2883 kg według innych danych 2950 kg

Wysokość linii ognia

1100 mm

Szybkostrzelność

12-15 strz./min.

Armata z „Sępa” w muzeum (bez maski)
Bofors 105 mm wz.36
Bofors 105 mm wz.36 ze zbiorów Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej
Bofors 105 mm wz.36
Bofors 105 mm wz.36 ze zbiorów Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej

Działo 105 mm L/40 wz.36 Bofors znajdowało się na ORP „Orzeł” od jego powstania aż do zaginięcia i podzieliło jego los. Na ORP „Sęp” znajdowało się także od momentu jego powstania do przebudowy w okresie kwiecień-maj 1951 r. Wówczas też zlikwidowano obracany podest wraz z osłaniającą działo maską i w to miejsce zamontowano rosyjskie działo B-24-P kalibru 100 mm[1], ale i ono pozostało na okręcie tylko do 1958 r., gdyż uznano, że sytuacja się zmieniła i okręty podwodne nie wymagają posiadania dział tego kalibru.

Jednak ORP „Sęp” w tym czasie na trwałe wpłynął na naszą wizje tego jak wyglądał ORP „Orzeł”, gdyż w filmie Leonarda Buczkowskiego „Orzeł” z 1958 roku zagrał rolę swego brata bliźniaka okrętu ORP „Orzeł” w tym czasie „Sęp” był już po przebudowie, a więc z filmu znamy „Orła” z rosyjskim działem B-24-P kalibru 100 mm nie osłoniętym maską. Przedwojenne działo nie mogło uczestniczyć w obronie przeciwlotniczej.

Armata 105 mm L/40 Bofors powstała według specyficznych wymagań broni dla okrętów podwodnych. Gdy okręt się zanurzał lufa działa była zaślepiana specjalnymi zamknięciami od strony wylotu lufy i zamka. Sposób zamocowania działa na polskich okrętach podwodnych można uznać za wyjątkowy. Działo ustawione było na obrotowej platformie pokrytej gretingiem i wbudowanej w pokład okrętu. Działo obracało się wraz z tą platformą na której znajdowała się obsługa i maska osłaniająca działo. Przód kiosku za maską w położeniu zero, nie miał przedniej ściany, gdyż podawano stamtąd amunicję[2].

Polska komisja powojenna nie oceniała jednak tego sposobu montażu działa zbyt wysoko. Argumentowano, że istniejąca maska wraz z obrotową podstawą w dużym stopniu utrudnia obsługę działa podczas strzelania na burty i zmniejsza szybkostrzelność. Zdarzały się też nieszczęśliwe wypadki[1].

Zapas amunicji (125 szt. naboi) przechowywano w magazynie (komorze amunicyjnej) znajdującym się na śródokręciu pod pomieszczeniem centrali pomocniczej. W kiosku znajdowały się 4 wodoszczelne parki amunicyjne z tego 3 po 7 naboi i 1 na 6 naboi[1]. Choć gdzieniegdzie podaje się też zapas 100 sztuk (jednostka ognia)[2].

Armata posiadała lufę monoblokową samowzmocnioną wyposażoną w półautomatyczny poziomy zamek klinowy, ładowanie armaty mogło odbywać się przy każdym kącie podniesienia lufy. Nad lufą znajdowała się hydrauliczny opornik wraz ze sprężynowym powrotnikiem, celowniczy kierunku zajmował stanowisko z prawej strony a celowniczy wysokości z lewej strony armaty. Oba celowniki (poniesienia i kierunku) były podświetlane, obsługa działa składała się z trzech ludzi[3].

W opracowaniach podawane jest, że jest to działo 105 mm o długości lufy L/41, co oznacza 4305 mm, a w innych, że L/40 co oznacza 4200 mm długości. Jest też podawana długość 4300 mm. Tymczasem na dwóch tabliczkach znamionowych zachowanego działa (zdjęcie znajduje się poniżej) jest wyraźnie wygrawerowane, że jest to działo 105 mm o długości lufy L/40 wz.36. Dla odmiany na płasku tylnej części nasady zamka jest wygrawerowane L/41 wz.36[2]. Na tabelkach z rysunków technicznych działo raz jest oznaczane L/40 a innym razem L/41[3]. W zachowanej korespondencji z 1939 r. armata ta jest opisywana, jako 105 mm L/41 Bofors. Sprawę można rozwiązać jedynie pomiarem długości lufy na eksponacie.

Na każde działo przewidywano zapas 150 szt. naboi (tzw. pierwszy zapas) a według wykazu z kwietnia 1938 r. na okrętach i w magazynach zgromadzono 600 szt. naboi do dział, co stanowiło 2/3 planowanego zapasu. Do armaty używano pocisków wykonanych na wzór stalowego pocisku 105 mm wz. 31 (z zapalnikiem 24/31 RYG wz.1918) stosowanego w armacie dalekonośnej wz. 1929. W sierpniu 1939 r. na zlecenie KMW, Centrum Badań Balistycznych w Zielonce opracowało poprawkę do tabel strzelniczych uwzględniającą zastosowanie zapalnika 34/31 wz. 1899/1915 ze wzmocnioną sprężyną[3]. Podczas przygotowań wojennych okręty typu „Orzeł” zdały amunicję ćwiczebną i zaokrętowały ostrą amunicję. Pobrały po 150 pocisków 105 mm, po 1200 pocisków 40 mm i po 20 torped 533 mm[4].

Późniejsze działa 10.5 cm/41 (4.1") Model 1940, które stanowiły rozwinięcie tego typu działa zostały przystosowane do zwalczania samolotów z zakresem ostrzału w pionie od -5 do +80 stopni. Szwedzi montowali je po 2 na trałowcach typu Arholma(szw.)[5]. Jeden z serii tych 14 trałowców HMS Bremön z numerem burtowym 55, znajduje się w szwedzkim muzeum.

Działo z okrętu podwodnego ORP „Sęp”[2]  

Działo 105 mm L/40 Bofors, które było kiedyś zainstalowane na ORP „Sęp” ma następujące wybite cechy:

Od tyłu na płasku nasady zamka na górze: znak firmowy, 1937, znak firmowy. W dolnym wierszu: Dz. 105 mm. L/41. Wz.36,

Na dolnej części płasku nasady zamka: No 1. A w dolnym wierszu 1167 kg. Podana waga odnosi się do części odrzutowej działa.

Na tabliczce znamionowej umieszczonej na lewym boku obejmy oporopowrotnika: w górnym wierszu A-B BOFORS ze znakami firmowymi po bokach, w kolejnym wierszu SVERIGE, niżej DZ.105mm.L/40 wz.36, poniżej N.1, w dolnym wierszu CIĘŻAR NA CZOPACH 1603 kg.

Na tabliczce znamionowej umieszczonej na lewym boku kołyski armaty: w górnym wierszu A-B BOFORS ze znakami firmowymi po bokach, w kolejnym wierszu SVERIGE, niżej DZ.105mm.L/40 wz.36, poniżej N.1, w dolnym wierszu 2.883 kg co odnosi się do wagi całego działa z podstawą[2].

Państwo: Szwecja/Polska
Źródło danych dokumentacja i dokumenty tabliczki znamionowe na zachowanym dziale
Długość całkowita lufy: 4300 mm brak
Długość lufy w kalibrach: L/40 lub L/41 L/40 lub L/41
Kąty ostrzału pionowego od -10 do +32 od -10 do +32
Ostrzał poziomy: 360° 360°
Wysokość na czopach: 1100 mm brak
Ciężar lufy z zamkiem: 1180 kg 1167 kg
Ciężar działa na czopach: brak 1603 kg
Ciężar podstawy z przyrządami celowniczymi: 1770 kg brak
Ciężar całkowity działa: 2950 kg 2883 kg
Donośność: 14 600 m brak
Prędkość początkowa pocisków: 700 m/s brak
Ciężar pocisku: 16 kg brak
Ciężar ładunku miotającego: 2,8 kg brak
Ciężar całkowity naboju: 23 kg brak
Ilość amunicji w wodoszczelnych parkach podręcznych: 27 szt. brak
Ilość amunicji w komorze amunicyjnej okrętu: 125 sztuk brak

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Tadeusz Grzesikowski, ORP Sęp – geneza okrętu, budowa i technika, „magazyn „Morze, Statki i Okręty””, styczeń 2011.
  2. a b c d e Maciej Tomaszewski, Działo 105 mm L/40 Bofors z ORP „Sęp” – army1914-1945, army1914-1945.org.pl [dostęp 2018-08-08] [zarchiwizowane z adresu 2018-08-08] (pol.).
  3. a b c Waldemar Nadolny, Artyleria Okrętowa tomik Nr 143 WLU.
  4. Józef Wiesław Dyskant, Polska Marynarka Wojenna w 1939 r., 2000.
  5. Tony DiGiulian, Sweden 10.5 cm/40 (4.1") Model 1936 and 1940 – NavWeaps, www.navweaps.com [dostęp 2018-08-08] (ang.).

Linki zewnętrzneEdytuj