Boguchwała

miasto w województwie podkarpackim

Boguchwała (do 1728 Piotraszówka) – miasto w Polsce, w woj. podkarpackim, w pow. rzeszowskim, siedziba gm. miejsko-wiejskiej, na Podgórzu Rzeszowskim, nad Wisłokiem, graniczące z Rzeszowem przy trasie międzynarodowej E371.

Boguchwała
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Centrum miasta
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

rzeszowski

Gmina

Boguchwała

Aglomeracja

rzeszowska

Data założenia

przed 1373

Prawa miejskie

1728–1772, od 2008

Burmistrz

Wiesław Kąkol

Powierzchnia

9,11[1] km²

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


6174[2]
677,7 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 17

Kod pocztowy

36-040

Tablice rejestracyjne

RZE

Położenie na mapie gminy Boguchwała
Mapa konturowa gminy Boguchwała, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Boguchwała”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Boguchwała”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Boguchwała”
Położenie na mapie powiatu rzeszowskiego
Mapa konturowa powiatu rzeszowskiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Boguchwała”
Ziemia49°58′59″N 21°56′23″E/49,983056 21,939722
TERC (TERYT)

1816034

SIMC

0644750

Urząd miejski
ul. Suszyckich 33
36-040 Boguchwała
Strona internetowa

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do woj. rzeszowskiego.

Miasto jest siedzibą parafii pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa, należącej do dekanatu Boguchwała w diecezji rzeszowskiej, a także Zakładów Porcelany Elektrotechnicznej ZAPEL, największego z trzech w kraju i liczącego się w skali światowej producenta izolatorów porcelanowych i kompozytowych[3][4].


HistoriaEdytuj

Teren obecnej Boguchwały w świetle znalezisk archeologicznych był zamieszkany w okresie neolitu przez ludność kultury ceramiki wstęgowej rytej, kultury pucharów lejkowatych, kultury lubelsko-wołyńskiej i kultury ceramiki sznurowej, w epoce brązu przez ludność kultury łużyckiej, a w epoce żelaza przez ludność kultury halsztackiej i przeworskiej[5][6][7]. Pierwsze odkrycia archeologiczne, dokonane przez Franciszka Kotulę w rejonie cegielni Angermanów oraz stacji kolejowej w 1933, dotyczyły kultury ceramiki wstęgowej rytej i okresu wpływów rzymskich[5].

Wieś Piotraszówka istniała już 24 maja 1373, gdy na mocy przywileju Władysława Opolczyka w przyległych do niej lasach założony został Lutoryż[8]. W 1392 jako świadek przywileju lokacyjnego Lutczy wystąpił Szwab z Pietraszowej (Swab de Petraschowa)[9]; nazwę Szwobówki nosi dolina na zachodnich obrzeżach Boguchwały pomiędzy ul. Kasprowicza i ul. Partyzantów a Korczyną w Mogielnicy[10]. Pierwszym potwierdzonym właścicielem Piotraszówki był od co najmniej 1420 Mikołaj Piotraszewski, a po nim jego synowie Piotr Zaklika i Mikołaj Kustra, również piszący się od nazwy wsi Piotraszewskimi. Obecność Mikołaja Piotraszewskiego w aktach sądowych przedstawicieli głównych ówczesnych rodów Rusi Czerwonej (Tarnowscy, Kmitowie i Pileccy) sugeruje jego wysoką pozycję w szeregach ówczesnej elity feudalnej. Osada pierwotnie należała do ziemi sanockiej województwa ruskiego, a jej kościół parafialny, uposażony na nowo w 1461, nosił wezwanie św. św. Klemensa i Doroty[11][12][13]. Rejestr poborowy z 1589 potwierdza przynależność wsi do ziemi przemyskiej województwa ruskiego[14]. Pod koniec XVI w. Piotraszówkę wraz ze Staroniwą, Zwięczycą, Racławówką, Zarzeczem i Sołonką nabył wojski sanocki Jan Ligęza, brat Mikołaja Spytka[15]. W 1603 jego syn, Andrzej Ligęza, skłócony ze stryjem o podział majątku po ojcu, dwukrotnie zdobył szturmem zamek rzeszowski, za drugim razem paląc przedmieścia i dopuszczając się w mieście gwałtów i rabunków[16]. W 1608 Andrzej Ligęza odparł w drewnianym dworze w Piotraszówce zbrojny najazd Stanisława Stadnickiego, szukającego odwetu na sprzymierzeńcach Łukasza Opalińskiego za spalenie Łańcuta[17]. W czerwcu 1624 Tatarzy spalili znaczną część wsi. Ponowne spustoszenie przyniósł najazd tatarski z 1672[18]. W poł. XVII w. wieś przejęli Ustrzyccy, po nich Urbańscy, a w 1724 klucz, którego była siedzibą, został zakupiony przez Teodora Lubomirskiego (1683–1745). Na prośbę nowego posiadacza w 1728 August II Mocny nadał prawa miejskie wsi, zmieniając jej nazwę na Boguchwała. W XVIII w. miasto rozwijało się szybko jako siedziba klucza dóbr. Lubomirski wybudował pałac (1728) i kościół św. Stanisława, konsekrowany w 1729. W 1763 nowym właścicielem miasta został generał wojsk koronnych P. Starzyński. W 1772 Boguchwała utraciła prawa miejskie. Pierwsi Żydzi pojawili się w Boguchwale w połowie XVIII wieku. Na przełomie XVIII i XIX wieku w Boguchwale mieszkało kilkadziesiąt osób wyznania mojżeszowego. W 1805 cały majątek nabył ziemianin Florian Straszewski. W latach 70. XIX wieku od Straszewskiego wydzierżawił młyn Żyd Majer Silberman. W 2. poł. XIX w. podupadły klucz boguchwalski zakupił Z. Suszycki. Doprowadził on do rozwinięcia jego gospodarki i utworzył Naukowy Zakład Gospodarczy, który stał się zapleczem dla badań i wprowadzania innowacji w zakresie gospodarowania w rolnictwie. Udane inwestycje gospodarcze w kluczu doprowadziły do wzrostu produkcyjnego. Działalność ta pozwoliła na utworzenie przez W. Suszycką 1 maja 1926 we Lwowie fundacji wspierającej chłopów we wprowadzaniu ulepszeń w rolnictwie.

Wojska niemieckie zajęły Boguchwałę 6 września 1939. Z nakazu okupanta 7 marca 1940 na terenie gminy powstała Rada Żydowska, w której stanowisko zastępcy przewodniczącego objął Dawid Goldblatt z Boguchwały. W lipcu 1940 do Boguchwały trafiło 50 osób ze zlikwidowanego getta w Krakowie. 8 maja 1942 władze niemieckie wywiozły krakowskich Żydów do getta w Rzeszowie, natomiast miejscowe rodziny Apfelbaumów, Goldblattów, Hirschornów, Kranzów, Leberów, Reichentheilów i Sturmlauferów najpierw do Czudca, a stamtąd do Rzeszowa niedługo przed likwidacją getta w lipcu 1942[19].

Polską działalnością konspiracyjną na terenie Boguchwały kierował od 1940 ppor. Józef Klimczak, który podporządkował swoją organizację Armii Krajowej w 1942 tworząc 39. placówkę Obwodu AK Rzeszów. Klimczak zginął w trakcie potyczki stoczonej w Boguchwale z siłami niemieckimi przez miejscowy oddział AK oraz oddział Batalionów Chłopskich z Siedlisk i Lubeni w rejonie młyna i mostu na Lubczy podczas Akcji „Burza” 28 lipca 1944. Mogiła poległych partyzantów znajduje się na cmentarzu w Boguchwale[20].

W marcu 1947 przez Boguchwałę przejeżdżał na krótko przed śmiercią w trakcie inspekcji garnizonów wojskowych w województwie rzeszowskim gen. Karol Świerczewski. Ku jego pamięci nazwano szkołę podstawową w Boguchwale, którą zdobi płaskorzeźba z popiersiem Świerczewskiego[21].

1 stycznia 2008 Boguchwała odzyskała prawa miejskie[22].

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Boguchwały w 2021 roku.[23]


 

GospodarkaEdytuj

Miasto jest ośrodkiem przemysłu elektrotechnicznego i energetycznego. Znajdują się w nim placówki Zakładów Porcelany Elektrotechnicznej „ZAPEL” S.A. oraz Inst. Energetyki. Fabryka izolatorów powstała w ramach inwestycji Centralnego Okręgu Przemysłowego i funkcjonuje niemal nieprzerwanie od wiosny 1939. Jej pierwszym kierownikiem do nacjonalizacji w 1948 był inż. Stanisław Syska[24]. W okresie późnego PRL-u ZAPEL należał do zjednoczenia branżowego Unitra[25]. Prywatyzacja nastąpiła w czerwcu 1992[4]. Od 2003 zakład stosuje porcelanę wysokoglinową C-130[26]. W 2006–2007 rozpoczął produkcję izolatorów kompozytowych, a w 2012 – wielkogabarytowych izolatorów osłonowych[4][27].

TransportEdytuj

W okresie staropolskim, co najmniej w XVII–XVIII w., funkcjonował w Boguchwale port rzeczny na Wisłoku. Z Budziwojem łączył ponadto Boguchwałę od XV w. bród użytkowany przy wypasie bydła, a w pierwszej połowie XX w. przeprawa promowa w pobliżu obecnego zakładu betoniarskiego przy ul. Grunwaldzkiej, która zapewniała dostęp do pól odciętych zmianą koryta rzeki z początku XX w. Po 1945 rozważany był projekt mostu między Boguchwałą a Budziwojem, ale ostatecznie miejsce promu zajął tylko most pontonowy dla ruchu pieszego i kołowego, czynny od początku lat 50. do lat 60.[28][20].

ZabytkiEdytuj

SportEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. [dostęp 2010-08-20].
  2. Boguchwała w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2022-12-29] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  3. Burkowicz 2013 ↓, s. 23, 56.
  4. a b c Powęska 2018 ↓, s. 78.
  5. a b c d e Uchwała nr XXXV/388/09 Rady Miejskiej w Boguchwale z dnia 19 lutego 2009 r. w sprawie przyjęcia „Gminnego programu opieki nad zabytkami dla Gminy Boguchwała na lata 2009–2012”, 2009.
  6. Dzieduszycka 1959 ↓, s. 15-17.
  7. Fastnacht 1962 ↓, s. 59-60.
  8. Fastnacht 1962 ↓, s. 89.
  9. Fastnacht 2002 ↓, s. 33.
  10. Wnęk 2015 ↓, s. 350.
  11. Fastnacht 1962 ↓, s. 23, 89.
  12. Fastnacht 2002 ↓, s. 33-34.
  13. Ochenduszko 1970 ↓, s. 400.
  14. Jabłonowski 1901 ↓, s. 13.
  15. Anusik 2022 ↓, s. 109.
  16. Łoziński 1913 ↓, s. 207-209.
  17. Łoziński 1913 ↓, s. 415.
  18. Gliwa 2003 ↓, s. 142.
  19. Historia społeczności | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2022-06-14].
  20. a b Boguchwała. Historia miejscowości, sztetl.org.pl [dostęp 2023-01-24].
  21. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 627
  22. 10 lat temu Boguchwała odzyskała prawa miejskie, www.boguchwala.pl [dostęp 2020-04-13].
  23. https://www.polskawliczbach.pl/Boguchwala. [dostęp 2022-12-29]
  24. Wnęk 2015 ↓, s. 369-371.
  25. Nowastowski 2015 ↓, s. 107.
  26. Sobota 2014 ↓, s. 137.
  27. Burkowicz 2013 ↓, s. 23.
  28. Wnęk 2015 ↓, s. 346-347, 349, 351-352.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj