Otwórz menu główne
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Ryszard Kowalczyk”. Zobacz też: Ryszard Kowalczyk – profesor nauk technicznych.

Ryszard Kowalczyk (ur. 20 lutego 1937 w Rząśniku[1], zm. 16 października[2] albo 17 października[3] 2017[4]) i Jerzy Kowalczyk (ur. 5 grudnia 1942 w Rząśniku[5]) – byli pracownicy Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, którzy przeprowadzili w 1971 roku zamach bombowy w budynku WSP w Opolu.

Zamach braci Kowalczyków
Ilustracja
Skutki wybuchu w auli WSP w Opolu 6 X 1971 roku
Państwo  PRL
Województwo  opolskie
Miejsce Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole
Data 6 października 1971
Godzina 0:40
Typ ataku zamach bombowy
Sprawca Bracia Kowalczykowie
Położenie na mapie Opola
Mapa lokalizacyjna Opola
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie Polski w latach 1951–1975
Mapa lokalizacyjna Polski w latach 1951–1975
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Ziemia50°40′08″N 17°55′33″E/50,668889 17,925833
Ryszard Kowalczyk (pośrodku) i jego brat Jerzy (z lewej) podczas odsłonięcia tablicy pamiątkowej w Gdańsku, 18 grudnia 2010

ŻyciorysyEdytuj

Ryszard Kowalczyk studiował w latach 1958–1963 fizykę w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu, następnie podjął pracę na macierzystej uczelni, w Katedrze Fizyki Doświadczalnej. W 1971 obronił pracę doktorską i został zatrudniony na WSP jako adiunkt[1].

Jerzy Kowalczyk ukończył w 1960 Zasadniczą Szkołę Zawodową w Białej Podlaskiej, w 1963 Techniczną Szkołę Wojsk Lotniczych w Opolu, od 1966 pracował jako ślusarz mechanik w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu[5].

Zamach i zatrzymanieEdytuj

Jerzy Kowalczyk już od lat 60. pozyskiwał trotyl z porzuconych niewypałów, w 1970 przewiózł go do Opola. W 1971 kilkukrotnie wybierał datę i miejsce potencjalnego zamachu w proteście przeciwko wydarzeniom grudnia 70. Ryszard Kowalczyk pomógł mu w obliczeniach, ile trotylu wystarczy dla wysadzenia, próbował go jednak odwieść od samego zamachu[1][5].

Ostatecznie Jerzy Kowalczyk podłożył materiał wybuchowy w auli budynku WSP, w nocy z 5 na 6 października 1971, bezpośrednio przed akademią z okazji Święta Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa[1], w trakcie której miano wręczać nagrody i odznaczenia funkcjonariuszom tłumiącym protesty w Szczecinie w grudniu 1970[6]. W Opolu krążyły plotki, że wśród uczestników akademii znalazł się Julian Urantówka, były szef MO w Szczecinie, który krótko przed 6 października został komendantem wojewódzkim milicji w Opolu[6].

Wybuch, który nastąpił o godz. 0:40, poważnie uszkodził aulę, uczelniane archiwum, małą część zasobów bibliotecznych oraz bufet[7]. Wyleciał w powietrze dach auli i zapadła się podłoga. Nikt nie odniósł obrażeń[7]. Podczas odgruzowywania auli pracowali pracownicy uczelni. Wśród nich znaleźli się bracia Kowalczykowie[7].

Milicja wytypowała 80 osób, które mogły przeprowadzić zamach bombowy[6]. Podejrzewano głównie Ślązaków mających rodziny w Zachodnich Niemczech. Podczas przesłuchania konserwatora Uniwersytetu Opolskiego Jerzego Czoka funkcjonariusze krzyczeli: Przyznaj się, ty Goebbelsie[6]. Kowalczyków zdradził kawałek przewodu elektrycznego, który łączył ładunek z detonatorem w piwnicznej pracowni. Uciekający przed eksplozją Jerzy Kowalczyk nie zdążył zabrać drutu, którym przesłał impuls[6]. Zarzut bezpośredniego przeprowadzenia aktu terroru postawiono Jerzemu. Ryszarda obwiniono o udzielenie pomocy bratu przy przygotowywaniu bomby[6]. Braci aresztowano 29 lutego 1972 roku[1][5].

Wyrokiem z 8 września 1972 Sąd Wojewódzki w Opolu skazał Jerzego na karę śmierci, a Ryszarda na karę 25 lat pozbawienia wolności. Wyroki te utrzymał 18 grudnia 1972 Sąd Najwyższy[1][5]. Dodatkowo w 1973 Ryszard Kowalczyk przegrał proces cywilny o zapłatę odszkodowania pieniężnego za szkodę spowodowaną zamachem[1]. Od chwili skazania braci do Sądu Wojewódzkiego oraz Rady Państwa napływały listy, petycje i protesty z prośbą o ułaskawienie[6] (łącznie zebrano ok. sześciu tysięcy podpisów)[1][5]. Za skazanymi ujęli się członkowie środowisk niezależnych (m.in. Antoni Słonimski, Marian Brandys, Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Adam Michnik, Jan Olszewski)[6][1][5]. 21 stycznia 1973 Rada Państwa zamieniła Jerzemu wyrok śmierci na karę 25 lat więzienia[5].

Starania o uwolnienieEdytuj

We wrześniu 1980 postępowanie o ułaskawienie braci zainicjował ich brat, Narcyz Kowalczyk[1][5]. Postulat ich zwolnienia podniósł też w październiku 1980 Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela[8], a następnie władze NSZZ „Solidarność”. Władze związku zgłaszały to żądanie w ramach szerszego żądania zwolnienia przetrzymywanych więźniów politycznych, m.in. w czasie nieudanych negocjacji z komisją rządową, które odbyły się w kwietniu 1981[8], a następnie w czasie marszów protestacyjnych organizowanych w kilkunastu miastach Polski w obronie więźniów politycznych w dniu 25 maja 1981[1][5]. Ponadto od 21 maja 1981 trwały na Śląsku protesty głodowe z żądaniem uwolnienia przywódców Konfederacji Polski Niepodległej oraz braci Kowalczyków, wspierane przez Komitety Obrony Więzionych za Przekonania[8]. Najdłuższy protest rozpoczął się 1 czerwca 1981 w Przedsiębiorstwie Budowlano-Hutniczym w Katowicach i trwał pomimo uwolnienia przywódców KPN w dniu 6 czerwca 1981, aż do 21 czerwca 1981, m.in. z udziałem Marii Moczulskiej, żony Leszka Moczulskiego[8].

W maju 1981 o złagodzenie wyroków wystąpili do Rady Państwa z prośbą znani intelektualiści i artyści, m.in. Aleksander Gieysztor, Jerzy Szacki, Klemens Szaniawski, Roman Zimand[1][5], Kazimierz Dejmek, Stanisław Lem, Daniel Olbrychski, Wisława Szymborska[6].

Ryszard Kowalczyk został ułaskawiony w sierpniu 1983 i opuścił wówczas więzienie. Karę pozbawienia wolności zawieszono mu na okres pięciu lat próby, zmuszony był także spłacać odszkodowania cywilne, co czynił z pomocą finansową kurii opolskiej. W latach 1983–1988 pracował jako programista w Zakładzie Elektronicznej Techniki Obliczeniowej w Opolu, od 1988 do 1996 w Wyższej Szkole Inżynieryjnej w Opolu, następnie do 2002 na Politechnice Opolskiej. W latach 90. był członkiem Komisji Uczelnianej NSZZ „Solidarność” w swoim miejscu pracy[1]. Jerzy Kowalczyk opuścił więzienie w kwietniu 1985 i powrócił do Rząśnika[1][5].

Dalsze losyEdytuj

 
Tablica pamiątkowa na Placu Solidarności w Gdańsku

W 1993 roku prezydent Lech Wałęsa podjął decyzję o zatarciu wyroków skazujących obu braci oraz przywrócił im prawa obywatelskie[6][7].

Działania podejmowane w latach dziewięćdziesiątych przez różne osoby w celu uruchomienia procedury kasacyjnej nie powiodły się nawet w okresach rządów prawicy, m.in. wniosek Zbigniewa Romaszewskiego (działacza opozycyjnego z czasów KOR) złożony w 1998 AWS-owskiemu ministrowi sprawiedliwości, Leszkowi Piotrowskiemu.[potrzebny przypis].

Lech Kaczyński w ostatnim dniu swego urzędowania na stanowisku ministra sprawiedliwości, 8 czerwca 2001, skierował do Sądu Najwyższego wniosek o kasację wyroku skazującego, wskazując, że bracia Kowalczykowie działali z pobudek politycznych. Jednocześnie w skardze kasacyjnej powoływano się na „skłonności piromaniakalne” skazanych. Takie uzasadnienie, wadliwe z przyczyn formalnych, stało się podstawą do odrzucenia kasacji w styczniu 2002[9].

Z inicjatywy Anny Walentynowicz i Andrzeja Gwiazdy w 2010 roku uhonorowano Kowalczyków tablicą na ścianie pamięci przy Pomniku Poległych Stoczniowców w Gdańsku[10].

W październiku 2016 prezydent Andrzej Duda nadał im obu Krzyże Kawalerskie Orderu Odrodzenia Polski[11].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-89, wyd. Ośrodek Karta, Warszawa 2006, s. 150–151 (biogram autorstwa Jana Ryszarda Sielezina).
  2. Zmarł dr Ryszard Kowalczyk – Wiadomości Uczelniane, „Wiadomości Uczelniane”, 18 października 2017 [dostęp 2018-03-09] (pol.).
  3. Ryszard Kowalczyk nie żyje. W 1971 roku z bratem wysadzili aulę Wyższej Szkoły Pedagogicznej, „gazetapl” [dostęp 2018-03-09] (pol.).
  4. Zmarł opozycjonista Ryszard Kowalczyk. onet.pl. [dostęp 2017-10-18].
  5. a b c d e f g h i j k l Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-89, wyd. Ośrodek Karta, Warszawa 2006, s. 148–149 (biogram autorstwa Jana Ryszarda Sielezina).
  6. a b c d e f g h i j Protest bombowy. W: Historia PRL. T. 15: 1971-1972. New Media Concept, 2009, s. 40–41. ISBN 978-83-7558-521-6.
  7. a b c d 32 lata po wybuchu w auli WSP. wyborcza.pl, 2003-10-06. [dostęp 2017-07-20].
  8. a b c d Ryszard Mozgol – Głodem weźmiemy komunę! Strajki głodowe na Śląsku i w Zagłębiu w 1981 w obronie więźniów politycznych PRL. Biuletyn IPN 5–6/2007; s. 67–76.
  9. Sławomir Cenckiewicz, Adam Chmielecki, Janusz Kowalski, Anna K. Piekarska: Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949-2005, wyd. Zysk i S-ka, Poznań 2013, s. 717.
  10. Tablica na cześć braci Kowalczyków w Gdańsku, „info.wiara.pl”, 18 grudnia 2010 [dostęp 2018-03-09].
  11. Nie żyje Ryszard Kowalczyk, w PRL skazany na 25 lat więzienia za sprzeciw wobec uczczenia komunistycznych zbrodniarzy. ipn.gov.pl. [dostęp 2017-10-18].