Otwórz menu główne

Buk (województwo wielkopolskie)

miasto w województwie wielkopolskim

Bukmiasto w Polsce, w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Buk.

Buk
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Ratusz w Buku
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat poznański
Gmina Buk
Prawa miejskie 1289
Burmistrz Paweł Adam (2018-)[1]
Powierzchnia 2,96 km²
Populacja (31.12.2016)
• liczba ludności
• gęstość

6001[2]
2027,3 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 61
Kod pocztowy 64-320
Tablice rejestracyjne PZ i POZ
Położenie na mapie gminy Buk
Mapa lokalizacyjna gminy Buk
Buk
Buk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Buk
Buk
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Buk
Buk
Położenie na mapie powiatu poznańskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu poznańskiego
Buk
Buk
Ziemia52°21′24″N 16°31′03″E/52,356667 16,517500
TERC (TERYT) 3021034
SIMC 0970520
Urząd miejski
ul. Ratuszowa 1
64-320 Buk
Strona internetowa
BIP

Według danych z 31 grudnia 2016 r. miasto miało 6001 mieszkańców[2].

Spis treści

PołożenieEdytuj

Położone na Pojezierzu Wielkopolskim, na krańcu polodowcowego Ozu Bukowsko-Mosińskiego, 30 km na zachód od Poznania. Przez Buk przepływa rzeczka Mogilnica, potocznie zwana Trupiną[3].

Obszar Buku jest obecnie ograniczony linią kolejową od południa i terenami przyległej Wielkiej Wsi od północy i wschodu.

NazwaEdytuj

Miasto ma metrykę średniowieczną i jest notowane od XIII wieku. Po raz pierwszy w 1257 w dzisiejszej formie civitas Buk, 1383 Bukk, 1397 Buck, 1411 Buge, 1440 Bug, 1517 Bukg, 1580 Buk, 1888 Buk[4][5].

Nazwa miasta pochodzi od nazwy apelatywnej drzewa liściastego buku, które zostało zobrazowane również w herbie miejskim Buku[5].

HistoriaEdytuj

 
Buk na historycznej mapie Wielkopolski sporządzonej w 1888 roku według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego.
 
Ulica Poznańska

Legenda głosi, że w okolicach miasta, pod drzewem bukowym zmarł na polowaniu książę Mieszko I[6].

Do 1257 miejscowość była wsią książęcą póki w tym roku książę wielkopolski Bolesław Pobożny nie nadał jej jako uposażenie biskupom poznańskim[7]. Pierwsza zachowana wzmianka o Buku znajduje się w dokumencie z 1257 zawartym w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski, w którym mowa o tutejszej wsi i civitas (prawdopodobnie w znaczeniu "miasto", lub jak wolą inni "gród")[6]. Do lokacji miasta doszło zapewne wcześniej – jeszcze przed nadaniem miasta, kaplicy i wsi w 1257. Według innych hipotez lokacja miała miejsce później, zaś jej pierwszym śladem jest zachowana kopia dokumentu Przemysła II, przyznającego tutejszym mieszczanom zwolnienie od ceł. Źródło to budzi jednak poważne wątpliwości – opatrzone jest datą 1299, mimo iż władca zginął 3 lata wcześniej. Data ta została arbitralnie poprawiona przez wydawcę dokumentu na 1289 i spopularyzowana, jednak obecnie przyjmuje się, że najbardziej uzasadnionym rozwiązaniem będzie przyjęcie, że lokacja Buku nastąpiła w nieznanym nam momencie panowania Przemysła I lub Przemysła II, a zatem przed 1296[8] Istnieją więc 2 koncepcje czasu lokacji miasta – przed 1257 i około 1289.

W okresie średniowiecza rozkwitało rzemiosło, szczególnie włókiennictwo[6]. Miasto było otoczone murami obronnymi (upamiętnionymi w nazwie ulicy Mury)[6]. Dzięki przywilejowi organizowania jarmarków i lokalizacji komory celnej rozwijał się także handel. Miasto wzbogaciło się o wodociąg, szkołę, szpital i łaźnię miejską. W XV wieku Jan Lubrański nadał miejscowym sukiennikom różne przywileje[7]. W 1458 miasto wystawiło 15 pieszych żołnierzy na wyprawę na Malbork w czasie wojny trzynastoletniej z zakonem krzyżackim. W 1502 miejscowość całkowicie się spaliła w pożarze w wyniku czego wikariusz biskupa poznańskiego zwolnił mieszkańców Buku od wszelkich ciężarów podatkowych na 15 lat[4].

Miejscowość zanotowana została w historycznych dokumentach podatkowych. W 1564 wspomniany jest folusz na ulicy Głównej, w którym folowane było sukno produkowane w mieście. Miasto płaciło wówczas 30 grzywien szosu w tym 6 wiadrunku i 8 groszy od kramów szewskich, 3 kamienie łoju od 13 jatek rzeźniczych. Mieszczanie posiadali 14 łanów, z których płacili po 1 grzywnie i 8 gr. oraz po 4 ćw. owsa. W mieście działał młyn słodowy napędzany pracą koni, który mielił słód na piwo i gorzałkę. Oddawał on co dziesiątą ćwierć słodu, do tego wiertel owsa, a od wiertela miarkę słodu gorzałczanego. Pobierano również opłaty targowe: od konia i od bydlęcia po 9 denarów, od sypania zboża na wozy oraz od garnków[4].

W owym czasie Buk był własnością diecezji poznańskiej i posiadał rezydencją biskupią, dzięki czemu miasto gościło wielu dostojników, z królami Władysławem Jagiełłą oraz prawdopodobnie też Zygmuntem Starym i Henrykiem Walezym na czele. W 1580 roku położone było w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczpospolitej Obojga Narodów[9]. Na przeszkodzie w rozwoju miasta stawały wojna rodu Grzymalitów z Nałęczami, polsko-szwedzka w XVII wieku oraz pożary i zarazy. Odtąd miasto straciło na znaczeniu.

Zabory PolskiEdytuj

Po II rozbiorze Polski w 1793 Buk wraz z całą Wielkopolską wszedł w skład Prus Południowych w zaborze pruskim. Dobra biskupie uległy zeświecczeniu a mieszkańcy przeszli pod jurysdykcję pruską. Językiem urzędowym stał się niemiecki (przez początkowy okres dopuszczano także język polski). W toku germanizacji osiedlono w Buku wiele rodzin niemieckich, mieszkała też ludność żydowska. W 1811 w mieście było 209 domów, w których mieszkało 1274 mieszkańców[7].

W 1815 miasto zostało siedzibą powiatu bukowskiego o powierzchni 130 km² i liczącego 58 tys. mieszkańców. Powiat bukowski obejmował pięć miast (Buk, Opalenica, Nowy Tomyśl, Lwówek i Grodzisk), podzielony był na cztery okręgi oraz liczył 157 wsi i osad[10]. Ze względu na aktywny udział bukowian w powstaniu wielkopolskim 1848 roku jakie odbyło się w czasie Wiosny Ludów (kosynierzy bukowscy) siedzibę powiatu przeniesiono do Nowego Tomyśla. W tym okresie zbudowano też linię kolejową. W 1887 powiat bukowski zlikwidowano, a na jego terenie utworzono powiaty: grodziski i nowotomyski[11].

Pożar 8 czerwca 1858 strawił niemalże cały rynek wraz z ratuszem i przyległe ulice. Obecna zabudowa rynku pochodzi niemal całkowicie z drugiej połowy XIX wieku. Miejscowość wymieniona została jako miasto powiatowe Buk w XIX wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. W 1871 w mieście stało 240 domów, w których mieszkało 2670 mieszkańców w tym 2048 Polaków wyznania katolickiego, 356 ewangelików oraz 266 wyznawców judaizmu[7].

W mieście znajdowała się siedziba komisarza obwodowego, kościół katolicki i protestancki. Pomimo istnienia kilkuklasowej szkoły elementarnej w mieście mieszkało również 440 analfabetów. Panował ożywiony ruch rolniczy. W miejscowości odbywały się cztery jarmarki rocznie, na których handlowano płodami rolnymi: zbożem, bydłem oraz okowitą. Rozwijało się również rzemiosło z czego największe było grono szewców. W Buku istniała także fabryka serów, a w najbliższej okolicy 3 gorzelnie oraz młyn napędzany silnikiem parowym[7].

Podobnie jak na większości obszaru Wielkopolski ścierały się ze sobą odgórna germanizacja Polaków i idee pracy organicznej. Powstawały liczne towarzystwa kulturalne, społeczno-polityczne, oświatowe i sportowe, Bank Ludowy, miejska kasa pożyczkowa założona przez Towarzystwo Pożyczkowe Polskie liczące w mieście 214 członków, a także organizacje samopomocowe i spółdzielnie rolnicze[7]. W 1904 powstała polska szkoła przy ulicy Przykop.

II RPEdytuj

Do Polski powrócił Buk w listopadzie 1918. Zorganizowana niezwłocznie po wybuchu powstania wielkopolskiego kompania bukowska pod dow. kpt. Witolda Wegnera oswobodziła okoliczne miejscowości i brała udział w walkach na froncie zbąszyńskim. Pierwsza polska Rada Miejska Buku powstała w kwietniu 1919, a burmistrzem został Konstanty Scholl, którego po rezygnacji zastąpił pół roku później Maksymilian Holland i pełnił to stanowisko nieprzerwanie aż do wybuchu II wojny światowej.

W okresie międzywojennym swoją działalność kontynuowała większość organizacji działających w okresie przedwojennym. Najaktywniejsze były organizacje katolickie z Akcją Katolicką na czele, cechy rzemieślnicze, Towarzystwo Przemysłowe, Kurkowe Bractwo Strzeleckie, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" i Towarzystwo Śpiewacze "Harmonia". W 1922 powstał Klub Sportowy "Patria". W mieście mieszkała także ludność niemiecka, skupiająca się wokół parafii ewangelickiej oraz istniała gmina żydowska z synagogą przy ulicy Mury.

II wojna światowaEdytuj

Po rozpoczęciu II wojny światowej wojska niemieckie zajęły Buk 10 września 1939. Nastąpiły liczne rewizje i aresztowania, ludność żydowska i część polskiej została wywieziona z miasta, a większość mienia, z warsztatami rzemieślniczymi włącznie, przejął okupant. Zniszczeniu uległy m.in. stojąca na środku rynku kolumna św. Stanisława Biskupa (patrona bukowskiej parafii) i pomnik powstańców wielkopolskich. Rozstrzelany został m.in. poseł na sejm Franciszek Górczak. Według najnowszych badań w czasie II wojny światowej życie straciły nie mniej niż 122 osoby, które zamieszkiwały Buk i przyległe wsie[12]. Działalność konspiracyjną prowadzili bukowscy harcerze, których przywódca, Tadeusz Wojtczak przypłacił to życiem w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen (Rogoźnica). Podczas okupacji niemieckiej nazistowska administracja przemianowała miasto na Buchenstadt (od 1943).

Tuż przed wejściem wojsk radzieckich (26 stycznia 1945) Niemcy podpalili kościół farny (który pełnił wtedy rolę magazynu) wraz z "cudownym" obrazem Matki Boskiej Literackiej. Tymczasową administrację przejęła sowiecka Komendantura Wojenna. Pierwszym burmistrzem po zakończeniu II wojny światowej został Leon Grabowski, a przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej Franciszek Kulczyński. Powoli, w miarę łagodzenia obowiązkowego zaopatrzenia wojska wznawiały działalność bukowskie zakłady przemysłowe i usługowe: spółdzielnie "Rolnik" i "Zgoda", mleczarnia, gorzelnia i Spółdzielczy Bank Ludowy. Powstały też nowe zakłady: Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", Spółdzielnia "Zryw" i Fabryka Czapek, będąca poprzedniczką dzisiejszej "Bukowianki". Odzyskiwało znów na znaczeniu rzemiosło, a także okoliczne rolnictwo, które padło jednak ofiarą reformy rolnej. Ponownie otwarto dwie szkoły podstawowe i powstała średnia szkoła rolnicza. Do normalnej działalności powróciły organizacje kulturalne i społeczne.

Okres powojennyEdytuj

 
Buk sfotografowany przez amerykańskiego satelitę wywiadowczego Corona 98 w dniu 23 sierpnia 1965

Po zakończeniu II wojny światowej na terenie miasta nadal działała konspiracja niepodległościowa. Jej uczestnicy: Henryk Blimel, Tadeusz Nowicki oraz Walerian Szajek zostali skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu na 12 lat więzienia[13]. Do więzień trafili również członkowie młodzieżowej organizacji harcerskiej ,,Bi-Pi''[14].

W latach 1965–1968 wybudowano Fabrykę Elementów Wyposażenia Budownictwa "Metalplast" – obecnie "Wavin-Metalplast Buk", będącą największym pracodawcą w gminie. Powstały osiedla na Przykopie, Przyjaźni i 700-lecia. Powstały także nowe przedszkole, przychodnia lekarska, kino, biblioteka, dom kultury "Harcerz" i stadion sportowy. Rozbudowane zostały szkoły i ratusz.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa poznańskiego.

Ostatnimi dużymi inwestycjami są hala sportowa, pełna kanalizacja i gazyfikacja (z kopalni w pobliskim Józefowie) miasta oraz nowy budynek gimnazjum. W 2010 r. oddano do użytku nowo wybudowany Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych, który znajduje się przy ulicy Dworcowej.

W latach 2010–2011 w mieście przeprowadzono szczegółowe badania archeologiczne, podczas których odkryto m.in. fragmenty murów miejskich, pozostałości średniowiecznej sieci wodociągowej oraz rycerski miecz z czasów wojen z zakonem krzyżackim[6].

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Buku w 2014 roku[15].


 

Transport i gospodarkaEdytuj

 
Wjazd do miasta od zachodu drogą wojewódzką nr 307

Na obrzeżach miasta przebiegają autostrada A2 i linia kolejowa E20 WarszawaBerlin. Stacja jest obsługiwana przez pociągi osobowe i pospieszne. W Buku krzyżują się drogi wojewódzkie 306 (Stęszew – Lipnica) i 307 (PoznańNowy Tomyśl). Przy pobliskim węźle Autostrady A2 znajduje się Park Przemysłowy "Buk", w którym w 2013 r. istniało już ok. 25 obiektów przemysłowych, magazynowych i usługowych[16].

Atrakcje turystyczne, zabytki i kulturaEdytuj

 
Drewniany kościół św. Krzyża (1760)

Prasa lokalnaEdytuj

  • "Kosynier Bukowski" (miesięcznik)
  • "Głos Buku" (miesięcznik)
  • "Bukowski Lider" (gazeta internetowa)[17]

Kluby sportoweEdytuj

  • MKS Patria Buk – klub piłkarski założony w 1922,
  • UKS Bukowia Buk – klub piłkarek ręcznych,
  • Spartakus Buk – klub piłkarzy ręcznych,
  • UKS Skra Wielkopolska – klub piłkarzy, głównie dzieci,
  • Bukowski Klub Biegacza – klub zrzeszający pasjonatów biegania,
  • KS Red Hot Czili Buk – klub piłkarek ręcznych plażowych (srebrny medal mistrzostw Polski w piłce ręcznej plażowej w 2018)[18].

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

Miasta partnerskieEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Dane adresowe. BIP UMiG Buk, 17 grudnia 2018. [dostęp 17 grudnia 2018].
  2. a b Demografia (pol.). buk.gmina.pl, 31 grudnia 2016. [dostęp 23 grudnia 2018].
  3. Charakterystyka położenia geograficzno-przyrodniczego. Urząd MiG Buk. [dostęp 1 czerwca 2012]. [zarchiwizowane z tego adresu (21 kwietnia 2012)].
  4. a b c Chmielewski 1982 ↓.
  5. a b Rymut 1996 ↓.
  6. a b c d e Wojciech Pastuszka: Wysyp zabytków w mieście Buk. [dostęp 9 listopada 2012].
  7. a b c d e f Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. I, hasło "Buk". nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880. s. 455. [dostęp 2019–06–02].
  8. Zbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.). Poznań: 2002, s. 98-99.
  9. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Wielkopolska t. I. Warszawa: 1883, s. 48..
  10. Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜stwa Poznańskiego. Lipsk: Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 192-202.
  11. Starostwo Powiatowe w Buku. Narodowe Archiwum Cyfrowe. [dostęp 2014-12-29].
  12. Łukasz Komorowski, Buk i bukowianie w latach wojny i okupacji, „,,Przegląd Wielkopolski''”, nr 2 (100), 2013, s. 34-40.
  13. Łukasz Komorowski, ,,Czuj duch, czuj duch, czy gdzieś nie czyha wróg i wzrok i słuch wytężaj pośród dróg!’’ – walka bukowian o wolność i niepodległość Polski 1939-1956, Łukasz Komorowski, Mateusz Szłapka (red.) [w:] Regiony w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Materiały I Ogólnopolskiej Studencko-Doktoranckiej Konferencji Naukowej zorganizowanej przez Sekcję Historii Polski XX wieku Studenckiego Koła Naukowego Historyków im. Gerarda Labudy w Instytucie Historii UAM w dniach 21-22 II 2014 roku [online], Poznań 2014.
  14. Łukasz Komorowski, Harcerze przeciwko komunistom, „pamięć.pl”, nr 10 (43), 2015.
  15. Buk polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  16. Informacja na stronie internetowej miasta Buk
  17. strona gazety
  18. opr. Tomasz Sikorski, Powiat Poznański 2018, w: Prasowa Powiatowa 17., nr 31-32(41-42)/2018, s.5, ISSN 2544-3925
  19. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-24].
  20. Stichting Sint-Michielsgestel – Buk (niderl.). www.sint-michielsgestel.nl. [dostęp 9 listopada 2012]. [zarchiwizowane z tego adresu (27 sierpnia 2013)].
  21. a b c d O współpracy (pol.). Urząd MiG Buk. [dostęp 15 czerwca 2015]. [zarchiwizowane z tego adresu (25 maja 2015)].
  22. Partnergemeinden (niem.). Hambuehren.de. [dostęp 15 czerwca 2015]. [zarchiwizowane z tego adresu (28 maja 2014)].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj