Bunt mas

Książka Jose Ortegi y Gasseta

Bunt mas (hiszp. La rebelión de las masas) – książka hiszpańskiego filozofa i socjologa José Ortegi y Gasseta opublikowana w 1929, najpierw jako seria artykułów w gazecie „El Sol”, a następnie w formie książkowej[2]. W Polsce praca po raz pierwszy została wydana w zbiorze Bunt mas i inne pisma socjologiczne, wydanym w 1982 przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe w serii „Biblioteka Socjologiczna”, w przekładzie Piotra Niklewicza ze wstępem Jerzego Szackiego[3][4]. W pracy autor „stara się przedstawić przyczyny ekspansji człowieka masowego w regiony kultury wyższej czy polityki, zarezerwowanych dawniej dla elit”[5].

Bunt mas
La rebelión de las masas
Autor

José Ortega y Gasset

Tematyka

socjologia

Typ utworu

esej

Data powstania

1927-1929[1]

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Hiszpania

Język

hiszpański

Data wydania

1929

Wydawca

Galo Sáez

Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego

1982

Wydawca

Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Przekład

Piotr Niklewicz

ProblematykaEdytuj

Książka opisuje i analizuje sytuację społeczną w Europie na początku XX wieku, kiedy to do pełnej władzy doszły szerokie masy ludzkie, co świadczy, wg autora, o poważnym kryzysie społeczno-kulturalnym[6]. Autor wprowadza pojęcie „masy”, które można odnosić do całego społeczeństwa, nie tylko do konkretnych klas społecznych[7]. Ortega y Gasset pisze: „Masę stanowią ci wszyscy, którzy nie przypisują sobie jakichś szczególnych wartości – w dobrym tego słowa znaczeniu czy w złym – lecz czują się «tacy sami jak wszyscy» i wcale nad tym nie boleją, przeciwnie, znajdują [w tym] zadowolenie”[8]. Przeciwstawia mu mniejszość, złożoną z ludzi nieprzeciętnych, rozwijających się, gotowych do poświęceń na rzecz społeczeństwa, twórczych lub bohaterskich altruistów. Tytułowe zbuntowane masy to ludzie, którzy korzystają z zastanego, nie stworzonego przez siebie systemu demokratycznego i nie zauważają, że nie jest on dany raz na zawsze, lecz wymaga pielęgnowania i rozwijania[7]. Głównym problemem, zarysowanym przez autora, jest utrata funkcji kierowniczej we współczesnym społeczeństwie przez tę szczególnie predestynowaną do kierowania mniejszość. Jako przyczynę upatruje wprowadzenie demokracji liberalnej, choć, paradoksalnie, ustrój ten owa mniejszość sama wymyśliła i wprowadziła w życie[7]. Mimo iż, zdaniem filozofa, jest to najlepszy system polityczny w dziejach ludzkości, ma tę wadę, że dopuszcza do gremiów decyzyjnych ludzi, którzy nie tylko są przeciętni, ale mając świadomość tego „mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do narzucania tych cech wszystkim innym”[9].

Głównym czynnikiem przyczyniającym się do dominacji „człowieka masowego” jest, wg filozofa, postęp techniczny i cywilizacyjny, dzięki którym ludzie odnieśli wrażenie, że osiągnięty dobrobyt jest naturalny. „Człowiek-masa zna lepiej technikę niż ludzie dawniej i brakuje mu czasu, by zająć się rozwojem własnej wrażliwości”. Nowy człowiek ceni rzeczy, nie pracę, która do zdobycia tych rzeczy prowadzi, nie czuje też wdzięczności dla przeszłych pokoleń za ich dokonania[5]. „Masy nie liczą się z niczym poza sobą, dlatego nie interesują się wartościami kultury ani nie chcą im służyć”[10]. Bunt mas potęgowany jest również przez niewłaściwie, egoistycznie postrzegane prawa człowieka, którym nie towarzyszy przyjęcie innych praw i obowiązków[5]. Autor za największe zagrożenie współczesności uważa fakt, że masy owych przeciętnych wyborców przestały słuchać intelektualnych i moralnych autorytetów[7].

Ortega y Gasset krytykuje także takie ustroje, jak bolszewizm i faszyzm, określając je jako ideologie z gruntu „masowe”[7].

RecepcjaEdytuj

Praca przyniosła autorowi światową popularność, została przetłumaczona na kilkanaście języków[6] i jest uważana za jedno z najważniejszych dzieł myśli społecznej XX wieku. Ceniona przez psychologów i socjologów na całym świecie (...) „nieustannie pozostaje jednym z najbardziej wpływowych dzieł XX wieku”[11].

PrzypisyEdytuj

  1. Gaj 2007 ↓, s. 95.
  2. La rebelión de las masas [Texto impreso]. Biblioteca Nacional de España. [dostęp 2020-08-18].
  3. Bunt mas i inne pisma socjologiczne / José Ortega y Gasset ; przeł. [z hisz. Piotr Niklewicz i Henryk Woźniakowski; wstępem opatrzył Jerzy Szacki; wyboru dokonał i tekst przejrzał Stanisław Cichowicz]. Biblioteka Narodowa. [dostęp 2020-08-18].
  4. Bunt mas i inne pisma socjologiczne José Ortega y Gasset (pol.). Lubimy czytać. [dostęp 2020-08-18].
  5. a b c Gaj 2007 ↓, s. 109.
  6. a b Eugeniusz Górski: José Ortega y Gasset i kryzys ideologii hiszpańskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 84. ISBN 83-04-01229-4.
  7. a b c d e Jan Zając: Niewczesny lament liberała-mizantropa (Jose Ortega y Gasset: ‘Bunt mas’) (pol.). ArtPapier, 2016-12-15. [dostęp 2020-08-18].
  8. Ortega y Gasset 2016 ↓, s. 13–14.
  9. Ortega y Gasset 2016 ↓, s. 19.
  10. Gaj 2007 ↓, s. 110.
  11. Bunt mas (Książka) (pol.). Księgarnia PWN. [dostęp 2020-08-07].

BibliografiaEdytuj