Charków

miasto na Ukrainie

Charków (ukr. Харків, Charkiw; ros. Харьков Char´kow) – miasto w północno-wschodniej części Ukrainy, położone na południowym krańcu Wyżyny Środkoworosyjskiej, stolica obwodu charkowskiego. Jest drugim pod względem liczby mieszkańców miastem Ukrainy, a piątym pod względem powierzchni (po Kijowie, Dnieprze, Zaporożu oraz Doniecku).

Charków
Харків
Ilustracja
Charków (2020)
Herb Flaga
Herb Charkowa flaga Charkowa
Państwo  Ukraina
Obwód  charkowski
Data założenia 1654
Burmistrz Hennadij Kernes
Powierzchnia 350,05[1][2] km²
Populacja (2019)
• liczba ludności
• gęstość

1 446 107[3]
4146 os./km²
Nr kierunkowy +38 057
Kod pocztowy 61000–61499
Tablice rejestracyjne AX
Położenie na mapie obwodu charkowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu charkowskiego
Charków
Charków
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Charków
Charków
Ziemia49°55′N 36°19′E/49,916667 36,316667
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina

Charków jest jednym z największych ośrodków przemysłowych i kulturalno-naukowych Ukrainy. W mieście rozwija się przemysł maszynowy, zbrojeniowy, metalowy, chemiczny, środków transportu (w tym lotniczy), materiałów budowlanych, lekki i spożywczy. Był trzecim ośrodkiem naukowym i przemysłowym ZSRR po Moskwie i Leningradzie. Odbywają się w nim Międzynarodowe Targi Przemysłu Obronnego. Działa kilkanaście uniwersytetów, akademie i inne szkoły wyższe[4]. Miasto leży nad trzema niewielkimi rzekami: Charkiw (dopływ rzeki Łopań), Łopań (dopływ rzeki Uda) i Uda (dopływ Dońca). Aglomeracja w 2019 roku liczyła 2 109 000 mieszkańców. Językiem dominującym jest rosyjski.

NazwaEdytuj

 
Mityczny Chariton (1890)

Niektóre źródła podają, że miasto zostało nazwane na cześć jego założyciela, Charitona (ukr.: Харитон, lub Zachariasza, ukraiński: Захарій)[5].

HistoriaEdytuj

 
Ulica Sumska, jedna z głównych ulic Charkowa

PoczątkiEdytuj

Historia Charkowa sięga roku 1654 gdy miasto zostało założone przez Kozaków jako osada wojskowa[6].

W Imperium RosyjskimEdytuj

 
XIX-wieczny wygląd Charkowa

W trakcie reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1708 r. przez Piotra Wielkiego obszar ten został włączony do guberni Kijowskiej. Charków został wymieniony jako jedno z miast wchodzących w skład guberni[7]. W 1727 r. został przydzielony do guberni Biełgorodu. Miasto stało się odrębną jednostką administracyjną pułku kozackiego Charków Słoboda. W 1765 miasto stało się stolicą Ukrainy Słobodzkiej[8].

W 1805 roku został założony w Charkowie Uniwersytet. Jego pierwsza siedziba znajdowała się w Pałacu Generalnego Gubernatora. Profesorem prawa był Aleksander Mickiewicz, brat Adama Mickiewicza, a Johann Wolfgang von Goethe pomagał w znalezieniu wykładowców dla szkoły[9]. W 1906 roku Iwan Franko otrzymał doktorat z lingwistyki rosyjskiej[10].

W 1830 roku zostały wybrukowane ulice w centrum miasta[11]. W 1844 roku wybudowano 90-metrową dzwonnicę w pobliżu Soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Charkowie, która w 1924 po zamknięciu katedry została przekształcona w maszt radiowy[12]. Wodociągi zostały zbudowane w 1870 roku[13].

Charków stał się głównym ośrodkiem przemysłowym i kulturalnym Ukrainy. W 1812 r. w mieście została wydana pierwsza ukraińska gazeta. Silne poczucie tożsamości narodowej wpłynęło na kształtowanie się idei politycznych. W 1900 roku powstała pierwsza koncepcja niepodległej Ukrainy opublikowana przez Mykołaja Michnowśkyjego[14].

W 1882 w Charkowie powstało koło studentów żydowskich, które propagowało hasło powrotu Żydów do Palestyny[15]. Domu Jakuba, powstań – a pójdziemy – to slogan charkowskiej grupy żydowskich studentów, który legł u podstaw późniejszego ruchu syjonistycznego. Uznanym twórcą doktryny syjonistycznej i przywódcą tego ruchu Żydów był austro-węgierski dziennikarz Theodor Herzl, który ideowe zasady syjonizmu wyłożył w książce pt. Państwo żydowskie, wydanej po raz pierwszy w 1896 roku[16].

1917–1940Edytuj

 
Odnowiony budynek Derżpromu

W 1917 roku miasto stało się stolicą Ukraińskiej Ludowej Republiki Rad do 1918 roku. W latach 1919–1934 Charków był stolicą Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, następnie przeniesiono ją do Kijowa.

W stolicy powstały nowe siedziby dla administracji i władz państwowych. Derżprom podczas otwarcia był drugim najwyższym budynkiem w Europie oraz najwyższym w ZSRR, mierzył on 63 metry[17], a gdy w 1954 roku zainstalowano na nim 150 metrowa wieżę radiową jego wysokość wzrosła do 108 metrów[18]. W czasie dwudziestolecia międzywojennego w mieście powstawały budynki w stylu konstruktywizmu. Oprócz Derżpromu są to: Dom Armii Czerwonej, Ukraiński Instytut Politechniczny, budynek rady miasta oraz centralny dom towarowy, który został otwarty w 15 rocznicę rewolucji październikowej[19]. Tego samego roku, 7 listopada 1932, budynek Zgromadzenia Szlachty został przekształcony w budynek Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego[20].

W 1929 założono Instytut Nauk Politycznych, będący prekursorem obecnej Akademii Kultury. W latach 1921–1924 w Charkowie działało Poselstwo Rzeczypospolitej Polskiej, przemianowane w 1924 roku w Konsulat Generalny RP w Charkowie. W latach 1932–1933 – Charków i jego okolice stały się jednym z centrów Wielkiego Głodu na Ukrainie spowodowanego polityką Stalina[21].

 
Pomnik upamiętniający tysiące polskich oficerów zamordowanych przez NKWD w Charkowie

W kwietniu i maju 1940 NKWD zamordowało w swojej siedzibie przy pl. Dzierżyńskiego 3 ok. 3800 więźniów obozu w Starobielsku, pochowanych następnie w Piatichatkach. Ta egzekucja stanowi część zbrodni katyńskiej[22].

II wojna światowaEdytuj

 
Pomnik pamięci 23 sierpnia 1943 roku, końca niemieckiej okupacji miasta podczas II wojny światowej

Podczas II wojny światowej Charków stał się miejscem walk. Miasto zostało zdobyte przez Niemców 24 października 1941 roku. Po przeżyciach podczas wielkich czystek Stalina wielu mieszkańców miasta powitało jednostki Wehrmachtu z chlebem i solą[23]. Armia Czerwona przeszła do nieudanej ofensywy w maju 1942 roku. Miasto zostało wyzwolone przez Sowietów 16 lutego 1943 r., jednak zostało ono odbite przez Niemców 15 marca 1943 r. Ostatecznie Charków został odzyskany 23 sierpnia 1943 r. przez Związek Radziecki. 70 procent miasta zostało zniszczone, a dziesiątki tysięcy mieszkańców zabitych. Charków, trzecie co do wielkości miasto w Związku Radzieckim (podczas wojny) było najludniejszym miastem ZSRR zdobytym przez Niemców (Kijów podczas wojny liczył mniejszą ilość mieszkańców).

Znaczna żydowska populacja Charkowa bardzo ucierpiała podczas wojny. Między grudniem 1941 r. a styczniem 1942 r. około 30 000 osób zostało zabitych i pochowanych w masowym grobie przez Niemców poza miastem[23].

Podczas II wojny światowej miały miejsce cztery bitwy o kontrolę nad miastem[24]:

Przed wybuchem wojny w 1941 roku charkowski przemysł zbrojeniowy został ewakuowany za Ural i stał się jednym z głównych baz produkcji czołgów (zwłaszcza T-34 zaprojektowanego wcześniej w Charkowie) dla Armii Czerwonej[25]. Przedsiębiorstwa te powróciły do Charkowa po wojnie i nadal działają.

Z 700 000 mieszkańców Charkowa przed wybuchem II wojny światowej 120 000 stało się przymusowymi robotnikami w Niemczech, 30 000 zostało straconych, a 80 000 umarło z głodu.

Po 1945 rokuEdytuj

 
Charków w 1950 roku, ulica Trinklera

W powojennym Charkowie wiele domów i fabryk zostało odbudowanych. Miasto planowano odbudować w stylu socrealistycznym. W 1954 roku zostało wybudowane lotnisko. Po wojnie Charków był trzecim ośrodkiem naukowym i przemysłowym w ZSRR (po Moskwie i Leningradzie)[26]. W roku 1975 zostało otwarte metro[27].

W niepodległej UkrainieEdytuj

 
Fontanna Zerkalnaja struja

Po rozpadzie Związku Radzieckiego miasto znalazło się na terytorium Ukrainy. W latach 1990–2000 rozpoczęto budowy wielu Cerkwi.

W 2007 roku, wietnamska mniejszość zbudowała największą w Europie świątynie buddyjską[28]. 6 września 2012 r. miasto poszerzyło swoją powierzchnię z około 310 do 350 kilometrów kwadratowych[29].

Najbardziej znanym miejscem Charkowa jest Plac Swobody (znany wcześniej jako Plac Dzierżyńskiego), który jest dziewiątym co do wielkości rynkiem miejskim w Europie i 28 największym placem na świecie.

Podczas Euromajdanu rosyjscy aktywiści wywiesili flagę rosyjskiej federacji nad budynkiem administracji regionalnej. W kwietniu 2014 separatyści ogłosili także powstanie Charkowskiej Republiki Ludowej[30][31]. Powstanie zostało stłumione w niecałe dwa dni z powodu szybkiej reakcji ministra spraw wewnętrznych Arsena Awakowa i ówczesnego ministra obrony Stepana Połtoraka. Do miasta zostały wysłane siły specjalne z Winnicy, aby stłumić separatystów. Burmistrz miasta Hennadij Kernes, który poparł Pomarańczową Rewolucję, lecz później przystąpił do Partii Regionów, postanowił stanąć po stronie rządu ukraińskiego. W wyniku reakcji charkowskich i ukraińskich władz udało się ustabilizować sytuację w mieście. W latach 2014–2016 w mieście miała miejsce seria ataków terrorystycznych[32].

GaleriaEdytuj

Polacy w CharkowieEdytuj

  • Polacy (głównie z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego) od początku stanowili poważny odsetek studiującej tu młodzieży, zwłaszcza po likwidacji polskich Uniwersytetów w Wilnie i Warszawie. Ich liczba sięgała nawet 1/3 wszystkich studiujących. W latach 90. XIX w. studiowało w Charkowie 55 Polaków na uniwersytecie, jeszcze więcej bo 170 studiowało w Instytucie Technologicznym.
  • Studenci polscy skupieni byli w specjalnie powołanej Korporacji Polskiej, której przewodził Aleksander Malinowski – założyciel miejscowej organizacji PPS.
  • Lekarze różnych specjalności: chirurg Stefan Kolumna Wigura, Władysław Frankowski, patolog i epidemiolog – Włodzimierz Wysokowicz, internista oraz profesor i kierownik kliniki terapeutycznej – Teodor Opęchowski, profesor Katedry Chirurgii Operacyjnej i dziekan Wydziału Lekarskiego – Julian Pęski, farmakolog – Jan Stankiewicz, patolog – Edward Żebrowski oraz neurolog i psychiatra – Władysław Dzierżyński (brat Feliksa). Studia medyczne odbył na Wydziale Lekarskim UCh Bolesław Szarecki – w czasie II wojny Naczelny Chirurg II Korpusu Polskiego w randze generała. Matematykę na Uniwersytecie Charkowskim studiował jeden z najwybitniejszych polskich matematyków specjalistów od rachunku prawdopodobieństwa Jerzy Spława-Neyman. Doktor na Uniwersytecie Charkowskim zrobił dr. Henryk Szczodrowski wybitny polski wenerolog w czasie II wojny światowej Szef Służby Zdrowia Polskich Sił zbrojnych we Francji w stopniu ppłk. WP. Lokalne władze otwarte były także na polskich naukowców, których zatrudniano na Uniwersytecie. Wśród pracujących tu znaleźli się:
  • Prawnicy: Ignacy Daniłowicz, Aleksander Mickiewicz (brat Adama) oraz Jan Sobiestiański,
  • Matematycy: Grzegorz Hreczyna, Antoni Bonifacy Przeborski oraz Cezary Russjan,
  • Filolodzy klasyczni: Józef Piechowski, Józef Jeżowski i Władysław Norbert Jurgiewicz oraz historyk starożytności Edmund Liwski,
  • Biolodzy: Leon Cienkowski, Władysław Karol Rothert, Wieńczysław Zaleski pochodzący z polsko-ukraińskiej rodziny.
  • Zoolog i mineralog Jan Krynicki,
  • Filozof Andrzej Dudrowicz (choć czasem określano go jako Serba),
  • Geograf Maurycy Pius Rudzki,

DemografiaEdytuj

Wykres przedstawiający populację miasta na przestrzeni 2 ostatnich stuleci:

Rok Ludność Zm., %
1810 10 400
1840 23 600 126,9%
1867 60 000 154,2%
1897 173 989 190%
1913 244 700 40,6%
1926 409 505 67,3%
1939 832 913 103,4%
1959 934 136 12,2%
1970 1 222 852 30,9%
1979 1 443 754 18,1%
1989 1 609 959 11,5%
2001 1 470 902 −8,6%
2014 1 451 132 −1,3%
2019 1 446 107 −0,3%
Powyższe dane nie mają podanego źródła!

Historyczny udział różnych grup narodowo-etnicznych w populacji miasta na podstawie danych ze spisów powszechnych Imperium Rosyjskiego i Związku Radzieckiego:

  1. Rosjanie: 109 914 (63,17%)
  2. Ukraińcy: 45 092 (25,92%)
  3. Żydzi: 9848 (5,66%)
  4. Polacy: 3969 (2,28%)
  5. Niemcy: 2353 (1,35%)
  6. Tatarzy: 760 (0,44%)
  7. Białorusini: 612 (0,35%)
  8. Ormianie: 468 (0,27%)
  1. Ukraińcy: 160 138 (38,55%)
  2. Rosjanie: 154 448 (37,18%)
  3. Żydzi: 81 130 (19,53%)
  4. Polacy: 5540 (1,33%)
  5. Ormianie: 2994 (0,72%)
  6. Niemcy: 2202 (0,53%)
  7. Łotysze: 1772 (0,43%)
  8. Tatarzy: 1633 (0,39%)
  9. Białorusini: 1484 (0,36%)
  10. Litwini: 657 (0,16%)
  1. Ukraińcy: 403 606 (48,46%)
  2. Rosjanie: 274 173 (32,92%)
  3. Żydzi: 130 250 (15,64%)
  4. Polacy: 4613 (0,55%)
  5. Białorusini: 4193 (0,50%)
  6. Ormianie: 4056 (0,49%)
  7. Tatarzy: 2824 (0,34%)
  8. Niemcy: 2116 (0,25%)

AdministracjaEdytuj

Charków administracyjnie jest podzielony na 9 rejonów. W 2015 roku zgodnie z prawem zmieniono nazwy ponad 200 ulic[39]. Do lutego 2016 roku wiele obiektów w mieście było nazwanych na cześć ludzi, wydarzeń lub organizacji związanych ze Związkiem Sowieckim. Wraz z przepisami o dekomunizacji miejsc publicznych zmieniono wiele nazw przeróżnych obiektów[40].

  1. Chołodnohirśkij Rejon
  2. Szewchenkiwśkij Rejon
  3. Kyjiwśkij Rejon
  4. Moskowśkij Rejon
  5. Nemyszljanśkij Rejon
  6. Industrialnij Rejon
  7. Slobidśkij Rejon
  8. Osnowianśkij Rejon
  9. Novobavarskij Rejon
 

    ZabytkiEdytuj

    Lista zabytkówEdytuj

    GospodarkaEdytuj

    Za czasów radzieckich Charków był centrum produkcji przemysłowej Ukrainy i trzecim co do wielkości ośrodkiem przemysłu i handlu w ZSRR. Po rozpadzie kraju, jego zorientowany na sektor obronny przemysł stracił na znaczeniu. W początkowych latach XXI wieku przemysł ten zaczął się odradzać i adaptować do nowych warunków rynkowych. W tej chwili w mieście znajduje się ponad 380 przedsiębiorstw przemysłowych, zatrudniających około 150 000 osób. W Charkowie rozwija się przemysł maszynowy, zbrojeniowy, metalowy, chemiczny, środków transportu, materiałów budowlanych i spożywczy[6].

    Przedsiębiorstwa takie jak Turboatom[41] i Elektrotiażmasz produkują 17% światowego rynku ciężkich instalacji energetycznych (np. turbin). Znajdujące się w mieście zakłady lotnicze produkujące samoloty konstrukcji Antonowa, są największym tego typu przedsiębiorstwem na Ukrainie[42]. Firma XADO jest rosyjskim i ukraińskim liderem chemii samochodowej[43]. Fabryka im. Małyszewa produkują pojazdy opancerzone i kombajny rolnicze[44].

    TransportEdytuj

    Obecnie Charków jest jednym z największych węzłów komunikacyjnych w kraju. Znajduje się w nim węzeł drogowy oraz kolejowy (stacja Charków Pasażerski). Miasto posiada także metro[45], tramwaje, trolejbusy, międzynarodowy port lotniczy oraz taksówki[46].

     
    Stacja Charków Pasażerski
     
    Metro w Charkowie
     
    Autobus miejski
     
    Tramwaj miejski
     
    Trolejbus w Charkowie

    SportEdytuj

     
    W mieście obecny jest klub piłkarski Metalist Charków

    W Charkowie znajduje się 19 stadionów (między innymi Metalist, Dynamo, Sonachnyy, Arsenal-Spartak, Helios-Arena), 850 boisk sportowych, 363 hal sportowych, 19 basenów oraz ponad 40 kortów tenisowych[47]. Charków był gospodarzem UEFA Euro 2012. Mecze odbywały się na stadionie Metalist[48].

    Klub Charków Metalist jest jednym z najstarszych współczesnych ukraińskich klubów piłkarskich (został on założony w 1925 roku). W 1988 roku zwycięzca Pucharu ZSRR. Zdobywca srebrnego medalu mistrzostw Ukrainy w piłce nożnej 2012/13, sześciokrotny brązowy medalista mistrzostw Ukrainy w latach: 2007, 2009, 2010, 2011, 2012 i 2014[49].

    Miasta partnerskieEdytuj

    Lista miast partnerskich Charkowa:

    W Charkowie znajduje się 15 konsulatów[50]. Są to między innymi konsulaty: Austrii, Armenii, Niemiec, Polski, Rosji i Słowenii.

    CiekawostkiEdytuj

    • Plac Swobody mieszczący się w sercu miasta został wirtualnie zrekonstruowany w grze komputerowej World of Tanks na mapie o nazwie „Charków”, jest to wizja miasta z okresu walk pancernych podczas II wojny światowej.
    • W Charkowie znajduje się rynek Barabaszowa. Jest to największy rynek przemysłowy i odzieżowy w Europie Wschodniej. Mieści się on na 14 miejscu w rankingu największych rynków na świecie. Zajmuje powierzchnię ponad 75 hektarów[51].

    Zobacz teżEdytuj

    PrzypisyEdytuj

    1. Публичная кадастровая карта. Информационный слой административно-территориального деления Украины.
    2. Парламент затвердив нові межі Харкова, Официальный сайт Харькова [dostęp 2020-06-21].
    3. http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2019/express_02_14.zip
    4. Список ВУЗов Харькова: университеты, академии, институты. Факультеты, специальности. Адреса, контакты, телефоны. Весь Харьков, allkharkov.ua [dostęp 2020-06-15].
    5. Як з'явився Харків: п'ять версій походження міста, tourcenter.kh.ua [dostęp 2020-06-15].
    6. a b Charków – ukraińskie miasto nauki, kultury i przemysłu – historia i współczesność. Relacja z konferencji, „Biuletyn EBIB” (1), 2016 [dostęp 2020-06-15].
    7. Указ об учреждении губерний и о росписании к ним городов, 1708 г., декабря 18 [dostęp 2020-06-15] (ros.).
    8. Справочные материалы об изменениях внутренних и внешних границ губерний Европейской России (1775–1897 гг.). Харьковская (Слободско-Украинская) губерния, nlr.ru [dostęp 2020-06-15].
    9. Живий Харків. Нічна екскурсія містом-господарем | Історична правда., www.istpravda.com.ua, 8 czerwca 2012 [dostęp 2020-05-19].
    10. У Харкові відкрили меморіальну дошку Івану Франку [dostęp 2020-06-15].
    11. Харків і харків'яни XIX-го сторіччя у кадрах фотографа Іваницького [dostęp 2020-06-15].
    12. Успенський собор у Харкові, zabytki.in.ua [dostęp 2020-06-15].
    13. Харків і харків'яни XIX-го сторіччя у кадрах фотографа Іваницького [dostęp 2020-06-15].
    14. Kto nie z nami, ten separatysta i wróg, Przegląd, 18 sierpnia 2014 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    15. 1859-1913 - PRZEBUDZENIE NARODOWE, www.izrael.badacz.org [dostęp 2020-06-15].
    16. Relacja audio: Teodor Herzl i jego wizja państwa żydowskiego: idee i rzeczywistość, www.polin.pl [dostęp 2020-06-15].
    17. Derzhprom (Building of State Industry), guide.kharkov.ua [dostęp 2020-06-15].
    18. Госпром - Город. Люди. Время., balakliets.kharkov.ua [dostęp 2020-06-15].
    19. Олександр Зінченко, Живий Харків. Нічна екскурсія містом-господарем, 8 czerwca 2012 [dostęp 2020-06-15].
    20. Площадь Конституции :: Путеводитель Харькова, guide.kharkov.ua [dostęp 2020-06-15].
    21. Władysław A. Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 2009, s. 311.
    22. Stanisław Calik, Jak wyglądało zacieranie śladów po zbrodni w Charkowie, www.polityka.pl, 2017 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    23. a b Timothy Snyder, Czarna ziemia. Holokaust jako ostrzeżenie, Otwarte, 20 października 2015, ISBN 978-83-240-3087-3 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    24. Bitwy o Charków - vaterland.pl, www.vaterland.pl [dostęp 2020-06-15].
    25. "Towarzysze, wywozimy całą fabrykę!" Ewakuacja przemysłu ZSRR w 1941 roku, 7 listopada 2018 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    26. Jak Polacy Charków budowali. Część 1, kuriergalicyjski.com [dostęp 2020-06-15].
    27. Charkowskie metro, PolskieRadio.pl [dostęp 2020-06-15].
    28. In↑ «Сегодня»,21 December 2007.
    29. Верховна Рада затвердила нові межі Харкова, www.unian.ua [dostęp 2020-06-15] (ukr.).
    30. Kolejna "republika ludowa". Teraz w Charkowie, TVN24 [dostęp 2020-06-15].
    31. Paweł Kubala, Rozpad Ukrainy postępuje - powstała Charkowska Republika Ludowa, Parezja, 7 kwietnia 2014 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    32. Obwód charkowski: krucha stabilność, OSW Ośrodek Studiów Wschodnich, 9 czerwca 2015 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    33. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I - wynik wyszukiwania - DIR, dir.icm.edu.pl, s. 544 [dostęp 2020-06-15].
    34. Specjalna mapa Charkowa z "polskimi wątkami" na Euro, fakty.interia.pl [dostęp 2020-06-15] (pol.).
    35. a b Tablica ku pamięci polskich oficerów na gmachu NKWD, TVN24 [dostęp 2020-06-15].
    36. Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей, demoscope.ru [dostęp 2017-11-17].
    37. Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей, demoscope.ru [dostęp 2017-11-17].
    38. Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей, demoscope.ru [dostęp 2017-11-17].
    39. У Харкові “декомунізували” ще 48 вулиць і 5 районів, Українська правда [dostęp 2020-06-15] (ukr.).
    40. У Харкові вирішили не перейменовувати Жовтневий і Фрунзенський райони, ua.korrespondent.net [dostęp 2020-06-15] (ros.).
    41. Turboatom - Kharkiv Turbogenerator Plant, www.kharkovinfo.com [dostęp 2020-06-15] (ang.).
    42. Ukraina, 2004 :: Rok Polski na Ukrainie., www.exporter.pl [dostęp 2020-06-15].
    43. XADO o firmie i produktach - Regeneratory.pl, regeneratory.pl [dostęp 2020-06-15].
    44. Ukraina zaczyna przebudowę czołgów T-80UD na T-84U - Defence24, www.defence24.pl [dostęp 2020-06-15].
    45. UrbanRail.Net > Europe > Ukraine > KHARKIV Metro (Kharkov), web.archive.org, 13 października 2018 [dostęp 2020-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-13].
    46. Andrew Rybka, Харьков транспортный, gortransport.kharkov.ua [dostęp 2020-06-15].
    47. Путівник по Харкову | Официальный сайт Харьковского городского совета, городского головы, исполнительного комитета, www.city.kharkov.ua [dostęp 2020-05-09] (ukr.).
    48. Euro 2012: Metalist Stadium – Stadiony.net, stadiony.net [dostęp 2020-06-15].
    49. ФK «Металіст 1925» Харків. Офіційний сайт, metalist1925.com [dostęp 2020-05-09] (ros.).
    50. У Харківській області відкриють Почесне консульство Латвії, 28 stycznia 2020 [dostęp 2020-06-15].
    51. Харьковский рынок «Барабашово» занял 14-е место в рейтинге ТОП-50 крупнейших рынков мира.

    Linki zewnętrzneEdytuj