Otwórz menu główne

Chmielnik (województwo świętokrzyskie)

miasto w województwie świętokrzyskim
Ten artykuł dotyczy miasta w województwie świętokrzyskim. Zobacz też: Chmielnik.

Chmielnikmiasto w powiecie kieleckim, w województwie świętokrzyskim, położone na skrzyżowaniu tras DK73 (KielceTarnów, DK78 (Chmielnik –Jędrzejów) oraz DW765 (Chmielnik-Staszów), nad rzeką Wschodnią (prawy dopływ Czarnej Staszowskiej), na pograniczu Niecki Połanieckiej i Pogórza Szydłowskiego. Jest siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Chmielnik. Ośrodek handlowo-usługowy. Przemysł materiałów budowlanych i spożywczy. Stacja kolejowa. Zachowany szesnastowieczny układ urbanistyczny, wytyczony przez czworoboczny rynek i sieć prostopadłych ulic.

Chmielnik
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Chmielnik, ul. Sienkiewicza
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kielecki
Gmina Chmielnik
Prawa miejskie 1551
Burmistrz Paweł Wójcik
Powierzchnia 7,8 km²
Wysokość 240 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

3834[1]
491,5 os./km²
Strefa numeracyjna +48 41
Kod pocztowy 26-020
Tablice rejestracyjne TKI
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Chmielnik
Chmielnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chmielnik
Chmielnik
Ziemia50°36′42″N 20°44′59″E/50,611667 20,749722
TERC (TERYT) 2604044
SIMC 0946906
Urząd miejski
pl. Kościuszki 7
26-020 Chmielnik
Strona internetowa

Od połowy XVI w. do 1689 był jednym z ważniejszych centrów polskiego kalwinizmu. Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie szydłowskim, obwodzie stopnickim województwa krakowskiego[2].

W latach 1956–1961 miasto było siedzibą powiatu chmielnickiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego.

Spis treści

DemografiaEdytuj

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto zajmowało powierzchnię 7,8 km²[3] i liczyło 3891 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 1863 osób (47,9%), zaś kobiet – 2028 (52,1%)[4]. Gęstość zaludnienia wynosiła 499 osób/km².

  • Piramida wieku mieszkańców Chmielnika w 2014 roku[1].


 

HistoriaEdytuj

Pierwsze wzmianki pochodzą z 1241, kiedy to miała miejsce bitwa pod Chmielnikiem z wojskami mongolskimi. Przy trasie na Szydłów znajduje się pamiątkowy obelisk. Początkowo osada będąca własnością książęcą (kasztelania sandomierska), w XIII w. stała się własnością Odrowążów.

Najstarszym zabytkiem Chmielnika jest Kościół św. Trójcy z cmentarzem przykościelnym założonym ok. 1356. Obecnie oglądać można jedynie prezbiterium (początki XIV w.) kościoła zniszczonego w okresie reformacji.

W czasach najazdów tatarskich Chmielnik był własnością Oleśnickich. Ich staraniom Chmielnik zawdzięcza prawa miejskie nadane przez króla Zygmunta Augusta w 1551. Około 1558 ówczesny właściciel miasta Jan Oleśnicki, zamienił kościół na zbór kalwiński, zapoczątkowując protestancki epizod miasta. Ostatni proboszcz katolicki został wygnany z miasta około 1562. Nowe miasto Chmielnik usytuowano na wschód od istniejącej wsi o tej samej nazwie (obecnie Przededworze). W 1580 król Stefan Batory nadał przywilej organizowania kolejnych jarmarków. W 1630 Chmielnik przeszedł na własność kalwińskiej rodziny Gołuchowskich. Miejscowość związana z działalnością braci polskich. W latach 1644–1666 odbywały się w mieście synody braci polskich. Zbudowano również zbór[5]. W czasach reformacji ośrodek braci polskich i miejsce synodów kalwińskich (ostatni w 1592). Wybudowany w latach 1634–1636 nowy zbór został spalony w okresie potopu szwedzkiego, ale staraniem rodziny Gołuchowskich został odbudowany. Zbór istniał do 1689. Po jego zamknięciu miasto podupadło.

XVII w. sięga historia społeczności żydowskiej Chmielnika, w którym na podstawie przywileju wydanego przez Krzysztofa Gołuchowskiego, zaczęli osiedlać się Żydzi sefardyjscy wygnani z Hiszpanii. Synagoga została wzniesiona w XVIII w. Zajęcie przez Żydów opuszczonych domów i sklepów wygnanych chmielnickich arian (1658) przyczyniło się do dalszego rozwoju ekonomicznego gminy żydowskiej.

Chmielnik był również miastem królewskim (wg ks. Jana Wiśniewskiego z 1774) miasto zostało przekazane w darze od Rzeczypospolitej Stanisławowi Augustowi. Król ofiarował je wkrótce księciu Józefowi Poniatowskiemu (bratanek króla, znany z zamiłowania do kart), który w potrzebie finansowej sprzedał Chmielnik wojewodzie inowrocławskiemuAndrzejowi Moszczyńskiemu. Według najnowszych badań historycznych epizod z podarowaniem miasta Poniatowskiemu nie ma potwierdzenia w źródłach historycznych. Nowy właściciel dokończył rozpoczętą przez Jerzego Ożarowskiego w 1730 trwającą 50 lat budowę nowego kościoła. W 1787 właścicielami Chmielnika zostali Chłapowscy.

Po III rozbiorze Polski (1795) miasto należało do Austrii (prowincja Nowa Galicja). W latach 1809–1815 w Księstwie Warszawskim, następnie w Królestwie Polskim.

W 1829 ostatni z Chłapowskich – Dezydery sprzedał Chmielnik Kazimierzowi Tańskiemu (własnością tej rodziny dobra chmielnickie pozostawały do 1945).

W dniu 20 stycznia 1864 r. miała w Chmielniku miejsce potyczka Powstania Styczniowego. Powstańcami dowodził Rumowski (Wagner)[6].

W 1922 w Chmielniku powstał Bank Kupiecki, którego prezesem został handlowiec Herman Leszman[7].

Miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej 13 stycznia 1945 roku przez żołnierzy 52 armii I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Fakt ten upamiętniał Pomnik Wdzięczności postawiony na rynku miasta[8].

ZabytkiEdytuj

 
Nowy cmentarz żydowski – brama wejściowa
 
Kościół pw. Świętej Trójcy
 
Synagoga, obecnie Ośrodek Edukacyjno-Muzealny „Świętokrzyski Sztetl”

Zabytki wpisane do rejestru zabytków nieruchomych[9]:

  • kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP wraz z dzwonnicą i cmentarzem kościelnym (nr rej.: A.273/1-3 z 7.11.1947, z 2.10.1956 i z 21.02.1966),
  • kościół filialny pw. Świętej Trójcy z końca XVI w., przebudowany w połowie XVII w. (nr rej.: 239 z 2.10.1956 oraz 118 z 21.02.1966),
  • synagoga, ul. Wspólna 14, z 1630 r., przebudowana w 1942 r. (nr rej.: A.275 z 8.02.1958 i z 21.02.1966),
  • kamienica, ul. Jana Pawła II 4, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.276 z 6.08.1991),
  • dom, ul. Konopnickiej 5, z 1901 r. (nr rej.: A.277 z 5.08.1991),
  • kamienica, pl. Kościuszki 8, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.278 z 10.05.1991),
  • willa, ul. Polna 9, z 1928 r. (nr rej.: A.279 z 16.07.1991),
  • kamienica, Rynek 1, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.280 z 8.05.1991),
  • kamienica, Rynek 3, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.281 z 4.04.1991),
  • kamienica, Rynek 4, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.282 z 4.04.1991),
  • kamienica, Rynek 9, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.283 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 11 i 12 / ul. Wolności 2, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.284 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 13a i 13b, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.285 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 14 i 15, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.286 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 16, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.287 z 8.05.1991),
  • dawny zajazd, Rynek 26, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.288 z 8.05.1991),
  • kamienica, ul. Sienkiewicza 3, z końca XIX w. (nr rej.: A.8289 z 8.05.1991),
  • dom, ul. 13 Stycznia 12, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.290 z 16.07.1991),
  • zespół willowy, ul. 13 Stycznia 43, (willa, dwie oficyny i ogród) z 1900 r. (nr rej.: A.291 z 18.07.1991),
  • dom, ul. Szydłowska 10, z 1888 r. (nr rej.: A.292 z 17.07.1991),
  • dawny hotel, ul. Szydłowska 27/29, z końca XIX w. (nr rej.: A.293 z 16.07.1991),
  • kamienica, ul. Wolności 8, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.294 z 10.05.1991).

OsiedlaEdytuj

Chmielnik dzieli się na cztery osiedla – Słoneczne, Sady, 22 Lipca, Dygasińskiego. W obecnej chwili powstaje kolejne osiedle o nazwie „Za kościółkiem”, znajdujące się w północno-zachodniej części miasta.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

SportEdytuj

W mieście działa klub piłki nożnej, Galicja Chmielnik, założony w 2001 roku.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Chmielnik polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  2. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 65.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. GUS, 2011-08-10, s. 143. ISSN 1505-5507.
  4. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r.. GUS, 2011-06-10, s. 96. ISSN 1734-6118.
  5. Józef Szymański, Szlakiem Braci Polskich. Przewodnik turystyczny po Kielecczyźnie, Kielce 1962, s. 124, 125
  6. Zieliński Stanisław, Spis chronologiczny i alfabetyczny bitew i potyczek 1863-1864, Stanisław Zieliński, 1913 [dostęp 2018-05-31].
  7. Praca zbiorowa, Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia, Kielce 2004, s. 232
  8. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” , Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 317
  9. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2018-09-30. s. 24–25. [dostęp 2015-11-04].
  10. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-08].

BibliografiaEdytuj

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.
  • In memoria posteri - Powstanie Styczniowe na ziemi pierzchnickiej. Sadowski Romuald. Pierzchnica 2017. ISBN 978-83-947408-0-1

Linki zewnętrzneEdytuj