Otwórz menu główne

Choroba Addisona

choroba układu dokrewnego polegająca na przewlekłym niedoborze hormonów kory nadnerczy

Choroba Addisona, pierwotna niedoczynność kory nadnerczy, dawna nazwa cisawica (łac. morbus Addisoni, insufficientia corticis glandularum suprarenalium chronica primaria[1]; ang. adrenal hypofunction, adrenal insufficiency, Addison's disease, Addison's melanoderma[2]) – schorzenie układu dokrewnego, zespół objawów spowodowanych przewlekłym niedoborem hormonów produkowanych przez korę nadnerczy.

Choroba Addisona
morbus Addisoni
ICD-10 E27.1
Pierwotna niewydolność kory nadnerczy
ICD-10 E27.2
Przełom addisonoidalny
DiseasesDB 222
MedlinePlus 000378
MeSH D000224

HistoriaEdytuj

Po raz pierwszy schorzenie zostało opisane przez brytyjskiego chirurga Thomasa Addisona w 1855 w pracy pt: „On the Constitutional and Local Effects of Disease of the Suprarenal Capsules”. Dopiero w 1949 roku Edward Calvin Kendall zsyntetyzował kortyzon, umożliwiając w ten sposób skuteczne leczenie substytucyjne.

EpidemiologiaEdytuj

Częstość występowania wynosi 4-11 przypadków na 100 000 osób. Choroba Addisona może dotyczyć ludzi w każdym wieku, o różnej płci czy rasie, ale zwykle chorują dorośli w 3.-4. dekadzie życia. Choroba znacznie częściej dotyczy kobiet. Badania nie wykazały zależności pomiędzy częstością występowania choroby a rasą[3].

EtiopatogenezaEdytuj

Najczęstszą przyczyną występowania choroby Addisona jest autoimmunologiczne zapalenie kory nadnerczy (70-90% przypadków). Choroba ma związek z antygenami HLA-DR3, a autoantygenami są enzymy uczestniczące w syntezie hormonów kory nadnerczy: 21-hydroksylaza, 17-hydroksylaza, 20,22-liaza. Niekiedy mogą współistnieć inne schorzenia o podłożu autoimmunizacyjnym, najczęściej tarczycy – mówi się wtedy o zespołach zaburzeń wielogruczołowych. Do innych przyczyn należą:

  • Gruźlica (15-30% przypadków)
  • Inne choroby zakaźne (np. grzybice głębokie i zakażenia w przebiegu AIDS)
  • Przerzuty nowotworowe i nowotwory pierwotne (Nadnercza mogą być niszczone przez nowotwory pierwotne (gł. chłoniaki) oraz przerzuty nowotworów płuc, sutka i żołądka. Objawy niewydolności występują rzadko, bo do ich wystąpienia konieczne jest zniszczenie około 80-90% miąższu obu nadnerczy.)
  • Zaburzenia metaboliczne (np. skrobiawica, adrenoleukodystrofia, adrenomieloneuropatia, hemochromatoza)
  • Zaburzenia wrodzone:
  • Uszkodzenie nadnerczy spowodowane lekami
  • Stan po obustronnej adrenalektomii
  • Skaza krwotoczna – obustronne wylewy krwi do nadnerczy, zachodzą zwykle u dzieci w posocznicy meningokokowej (zespół Waterhouse’a-Friderichsena) lub bakteriami z rodzaju Pseudomonas. U dorosłych w trakcie leczenia przeciwzakrzepowego, posocznicy, urazach lub zabiegach operacyjnych.

ObjawyEdytuj

DiagnostykaEdytuj

W badaniach laboratoryjnych stwierdza się najczęściej następujące odchylenia od normy:

W wypadku hiperkaliemii znajduje to odzwierciedlenie w obrazie EKG.

Zmiany w badaniach obrazowych:

  • RTG (zwapnienia)
  • TK (zmiany swoiste, zapalne bądź zanikowe)
  • USG jamy brzusznej

Przykładem badania diagnostycznego używanego w rozpoznaniu choroby Addisona jest test pobudzania tetrakozaktydem (nazwa handlowa: Synacthen), który jest syntetycznym polipeptydem o aktywności ACTH. Istnieją różne warianty tego testu, ale podstawą jest oznaczenie po określonym czasie od podania Synactenu, stężenia kortyzolu w osoczu lub metabolitów glikokortykosteroidów w moczu. Brak reakcji ze strony nadnerczy tj. wydzielania kortyzolu świadczy o ich niewydolności[5].

LeczenieEdytuj

Leczenie choroby Addisona polega na uzupełnianiu niedoborów hormonów produkowanych przez korę nadnerczy. Leki podaje się w określonych godzinach i dawkach symulując fizjologiczne, zależne od pory dnia, wydzielanie. W szczególnych sytuacjach, takich jak np. stres, operacja czy ciąża, istnieje konieczność odpowiedniego dostosowania dawki do zwiększonego zapotrzebowania.

W leczeniu stosuje się substytucję kortykosterydową, mineralokortykoidową i androgenową.

GlikokortykosteroidyEdytuj

Stosuje się hydrokortyzon w dawce 20–30 mg na dobę, w 2 lub 3 dawkach symulujących dobowy rytm wydzielania kortyzolu. Zazwyczaj 2/3 dawki, czyli 20 mg, podaje się w godzinach rannych, a pozostałą część (10 mg) około godziny 15 (przy trzech dawkach jest to odpowiednio 15 mg rano – 10 mg o 13.00 – 5 mg o 18.00).

W niektórych przypadkach istnieje konieczność zmniejszenia dawki. Dzieje się tak w przypadku wystąpienia na początku leczenia bezsenności czy zdenerwowania. Nadciśnienie tętnicze i cukrzyca również wymagają korekcji dawek (niekiedy konieczne jest zastąpienie hydrokortyzonu prednizolonem w odpowiednio przeliczonych dawkach). Natomiast u ludzi otyłych i przyjmujących leki przeciwdrgawkowe istnieje konieczność zintensyfikowania leczenia.

W sytuacjach stresowych zapotrzebowanie zwiększa się o dodatkowe 10–30 mg. W przypadku wymiotów czy biegunki sterydy należy podawać domięśniowo w dawce 50 mg bursztynianu hydrokortyzonu co 12 godzin.

Do sytuacji silnie stresowych należą operacja czy ciąża. Stosuje się wtedy duże dawki sterydów w ściśle określonym schemacie dawkowania.

Dawkowanie hydrokortyzonu w okresie okołooperacyjnym
Doba Dawka
-1 40 mg doustnie
0 100 mg dożylnie w trakcie operacji
potem 100 mg dożylnie co 8 godzin
1 100 mg dożylnie co 8 godzin
2 50 mg domięśniowo co 6 godzin
(dodatkowo 100 dożylnie przy spadku ciśnienia)
3 50 mg domięśniowo co 8 godzin
(dodatkowo 100 dożylnie przy spadku ciśnienia)
4 60 mg doustnie
5 60 mg doustnie
6 40 mg doustnie
7 30 mg doustnie
Dawkowanie hydrokortyzonu w okresie porodu
Doba Dawka
0 100 mg domięśniowo przy rozpoczęciu porodu
50 mg domięśniowo co 6-8 godzin
(dodatkowo 100 dożylnie przy spadku ciśnienia)
1 50 mg domięśniowo co 6-8 godzin
2 50 mg domięśniowo co 6-8 godzin
3 60 mg doustnie
4 60 mg doustnie
5 40 mg doustnie
6 40 mg doustnie
7 30 mg doustnie

W przypadku podawania hydrokortyzonu w dawkach większych niż 100 mg/dobę nie jest konieczne równoczesne podawanie mineralokortykoidów, gdyż w tak dużych dawkach hydrokortyzon wykazuje również działanie mineralokortykoidowe.

MineralokortykoidyEdytuj

Zwykle stosuje się dawkowanych indywidualnie fludrokortyzon w dawkach 0,025-0,2 na dobę.

AndrogenyEdytuj

U kobiet w przypadku m. in. utrzymującego się osłabienia stosuje się dehydroepiandrosteron 5–25 mg raz dziennie[6].

RokowanieEdytuj

Pacjenci muszą przyjmować leki do końca życia[4]. W przypadku braku leczenia choroba Addisona jest zawsze śmiertelna, natomiast jeśli jest leczona, to nie ma wpływu na długość życia[7]. Leczenie substytucyjne jednak zwiększa ryzyko wystąpienia innych chorób, m. in. układu krążenia[8]. Wystąpienie przełomu nadnerczowego zwiększa śmiertelność (czemu można zapobiegać, np. edukując pacjenta o doborze dawki leków w przypadku urazów i stresu[4])[7]. Jeśli niewydolność kory nadnerczy spowodowana została przez przerzuty nowotworowe, to rokowanie jest złe, a jeśli przyczyną jest gruźlica, to zależy ono od rozległości zakażenia[7].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Franciszek Kokot, Choroby Wewnętrzne, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1991, s. 533, ISBN 83-200-1551-0.
  2. Addison's disease w bazie Who Named It (ang.)
  3. Addison Disease
  4. a b c d e A. Pulzer, S. Burger-Stritt, S. Hahner, [Addison's disease : Primary adrenal insufficiency], „Der Internist”, 57 (5), 2016, s. 457–469, DOI10.1007/s00108-016-0054-6, ISSN 1432-1289, PMID27129928 [dostęp 2019-03-20].
  5. „Biochemia – skrypt dla studentów wydziału lekarskiego” pod redakcją prof. Jana Gmińskiego, Katowice 2003
  6. Andrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 1359. ISBN 978-83-7430-517-4.
  7. a b c Andrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 1360. ISBN 978-83-7430-517-4.
  8. Earn H. Gan, Simon H. Pearce, Management of endocrine disease: Regenerative therapies in autoimmune Addison's disease, „European Journal of Endocrinology”, 176 (3), 2017, R123–R135, DOI10.1530/EJE-16-0581, ISSN 1479-683X, PMID27810905 [dostęp 2019-03-20].

BibliografiaEdytuj