Chors

bóg mitologii słowiańskiej

Chors (st.rus.: Хърсъ, ros. Хорс) – słowiański bóg o niepewnych funkcjach wzmiankowany od XII wieku. Na ogół interpretowany jako bóg słońca, czasami jako bóg księżyca. Najczęściej uznaje się irańską etymologię imienia tego boga, chociaż została ona poddana krytyce przez językoznawców, a zaproponowana słowiańska etymologia stawiałaby Chorsa jako słowiańskiego odpowiednika Dionizosa.

Chors
Хорс
Ilustracja
Chors, Andriej Szyszkin, 2015
Występowanie politeizm słowiański
Odpowiednik Dionizos?

ŹródłaEdytuj

Chors jest drugim najczęściej wymienianym w źródłach bogiem słowiańskim, zaraz po Perunie[1]. W zapiskach pojawia się po raz pierwszy w Powieści minionych lat razem z innymi bogami, którym Włodzimierz Wielki postawił posągi[2]:

I postawił bałwany na wzgórzu za dworem teremnym: Peruna drewnianego z głową srebną i wąsem złotym, i Chorsa, Dadźboga i Strzyboga, i Simargła, i Mokosz. I składali im ofiary, nazywając ich bogami, i przywodzili syny swoje i córy na ofiarę biesom i plugawili ziemię ofiarami swymi. I splugawiła się krwią ziemia ruska i wzgórze to. Lecz przełaskawy Bóg nie chciał śmierci grzeszników, na tym wzgórzu dziś cerkiew stoi, św. Wasyla.

Drugim źródłem wymieniającym boga jest Słowo o wyprawie Igora: „Wsiesław-książę nad ludźmi sąd czynił, książętom miasta upiększał, a sam nocą wilkiem się czaił; z Kijowa do piania kogutów wielkiemu Chorsowi szlak przebiegał, do Tmutarakani docierał”[3].

Bóg Chors wzmiankowany jest również w Słowie i objawieniu św. Apostołów, które wymienia Peruna i Chorsa jako starców, przypisując Chorsowi realne życie na Cyprze[3]. Chors pojawia się także w apokryficznym tekście Ballada trzech świętych odnotowującym rozmowę świętych Bazylego, Grzegorza Teologa i Jana Złotoustego. Św. Jan pyta: „Z czego zrobiony jest piorun?”, św. Bazyli odpowiada: „Są dwa anioły piorunowe: Helleński starzec Perun i Chors Żydowin, dwa są to anioły piorunowe.” Tekst ten łączy tradycję słowiańską, chrześcijańską oraz bogomilską[4][3]. Występuje także w innych, zależnych od latopisu źródłach[3].

W nazwach własnychEdytuj

Michaił A. Wasiliew przytoczył szereg hydronimów z obwodu nowogrodzko-siewierskiego (np. bagno Chorsowo, zbiornik Chorsów) z XVI-XVIII w., toponimy na Wołyniu z X-XII w. czy Charsowo(bułg.) Bułgarii[5]. Andriej A. Beskow zauważył natomiast, że w rejonie borowskim na Ukrainie, niedaleko wsi Horochowatka(ukr.), istniała Chorsówka, która obecnie znalazła się pod zbiornikiem Oskolskim. Co ważne, wśród mieszkańców tej wsi odnotowano nosicieli nazwiska Chors[6]. Bóg zachował się także w serbskim imieniu Chrs[7], w analogii do polskiego imienia Dadźbóg, od boga Dadźboga[8].

EtymologiaEdytuj

 
Chrześcijańskie, propagandowe przedstawienie Chorsa, Georg A. Schleusing, La Religion ancienne et moderne des Moscovites, 1698

W starych źródłach imię zapisuje się najczęściej jako Xърсъ (Chursu), rzadziej jako Chrъ, Chъros, Churs, a we współczesnej literaturze zapisuje się je jako Chors, podobnie zapisał je także Maciej StryjkowskiChorsum. W języku angielskim, w zależności od systemu transliteracji, imię zapisuje się jako Khors, Hors, lub Xors[1][3].

Etymologia irańskaEdytuj

Obecnie najpopularniejszym poglądem dotyczącym etymologii teonimu Chors jest odwołanie się do słowotwórstwa irańskiego. Taką etymologię proponuje się już od XIX w. Rosyjski historyk Piotr Butkow, który nazwał Chorsa „słowiańskim Apollonem”, jako jeden z pierwszych połączył imię boga z perskim xuršit i osetyjskim xur, xor, oznaczającym słońce[a], jak również z osetyjskimi xorošŭ, хоrsŭ, xorsu, określającymi dobro[9]. Dodaje się także irańskie xvar „aureola”, indyjskie hāra, hāras „ogień”[10] czy perskie xoršid/خورشید „słońce”, Xuršid oznaczające „bóg-Słońce”[9][11]. Irańskie słowo miało być także źródłosłowem dla Kronesa, boga nieba u Wogutów i Ostjaków, jak też dla słowa kvar („niebo”, „powietrze”) w języku Watjaków[10].

Władimir Toporow uważał, że imię Chors przynieśli do Kijowa, wraz z kultem solarnym, żołnierze z Chorezm, którzy mieli tam stacjonować za czasów Włodzimierza Wielkiego, lecz ta hipoteza została mocno skrytykowana. Michaił Wasiljew stwierdził, że imię nie mogło zostać zapożyczone ze średnioperskiego, lecz jedynie od ludów sarmacko-alańskich w pierwszym tysiącleciu p.n.e.[12] (tzw. inwersja irańska).

KrytykaEdytuj

Pożyczka z języków irańskich bez większych zarzutów została przyjęta przez badaczy, lecz językoznawcy, np. Max Vasmer, wskazują na problemy z zakresu fonetyki. Irańskie hva- nie wyjaśnia słowiańskiej krótkiej samogłoski ъ (krótkie u), a š nie mogło pozostać w językach słowiańskich jako s[b], lecz zgodnie z regułą ruki powinno pozostać albo jako x (ch), albo jako š – w przypadku, gdy słowo zostało zapożyczone po zakończeniu się procesu reguły[13].

Etymologia irańska rodzi także problemy natury historycznej. Chors nie mógł zostać zapożyczony za czasów Włodzimierza Wielkiego, ponieważ w tamtych czasach Persja była już krajem muzułmańskim, a słowo Xoršid w języku nowoperskim oznaczało tylko słońce i nie miało żadnych konotacji religijnych. Imię nie może pochodzić od awestyjskiego Hvar (z powodu końcowego -s), czy hvarə хšаētəm: wyrażenie to zostało skrócone do xwaršēδ/xoršid w języku średnioperskim w czasach dynastii Sasanidziów, a wtedy kult słońca został przeniesiony na boga Mitrę. Dodatkowo, na wczesnym etapie, w Persji panował ikonoklazm i zastępowano idole bogów irańskich świętymi ogniami. Niejasne jest więc w jaki sposób Słowianie wschodni mieliby zapożyczyć słowo xwaršēδ/xoršid z Persji w tak krótkim czasie, dokonać radykalnej zmiany fonetycznej oraz umieścić Chorsa tak wysoko w panteonie[13].

Kompleksowej krytyki teorii irańskiej dokonał także Andrej A. Beskow[14][15].

Etymologia słowiańskaEdytuj

Oprócz etymologii irańskiej, istniały także inne teorie. Proponowano np. wczesną pożyczkę z osetyjskiego xorz „dobry”, co miałoby także wyjaśnić rosyjskie słowo choroszyj/хороший („dobry”), które pierwotnie miało oznaczać „[należący do] Chorsa”. Taką możliwość odrzucił również Wasmer. Toporow, który nie akceptował także traktowania słowa jako pożyczki z osetyjskiego, pisał:

Jedynym rosyjskim słowem, które rzeczywiście zostało połączone przez badaczy z imieniem Chors, jest choroszyj. Związek ten wydaje się obecnie bezsporny [...]. Niekwestionowany jest również kierunek tworzenia się słowa: Chors → choroszyj. Wątpliwości budzi jedynie konkretny irański źródłosłów imienia Chors[16].

Wasiljew próbował rozwiązać ten problem, sugerując istnienie hipotetycznego sarmacko-alańskiego słowa *xors/*xūrs „Król-Słońce” uzyskanego za pomocą skomplikowanego łańcucha założeń, lecz tutaj także pojawiają się wymienione wcześniej problemy fonetyczne. Nikołaj Gorjajew (1896) jako pierwszy powiązał choroszyj z wedyjskim hṛṣu (हर्षति) „zadowolony, szczęśliwy”, lecz nie potraktowano jego propozycji poważnie, ponieważ dawniej słowa zaczynające się od ch uważano za iranizmy. Jednak należałoby oczekiwać, że w językach południowosłowiańskich sanskrycka sylaba będzie odpowiadała -ŭr-, a w językach wschodniosłowiańskich -oro-, tak więc h-ṛ-ṣu i x-oro-š (chorosz(yj)) dokładnie zgadzają się fonetycznie. Semantycznie w języku rosyjskim choroszyj oznacza „dobry” w szerokim sensie: „miły”, „ładny”, „przyjemny”, „godny” itd., a wedyjskie hṛṣu ma kilka znaczeń: (1) „najeżenie, erekcja (zwłaszcza włosów podczas dreszczy)”, (2) „radość, przyjemność, szczęście”, „być niespokojnym lub niecierpliwym [z jakiegoś powodu]” (także jako syn Dharmy – personifikacja prawa i sprawiedliwości), (3) „erekcja organu płciowego, podniecenie seksualne, pożądliwość”, (4) „żarliwe pragnienie”. Czasownik od hṛṣu, harṣati oznacza „podniecać się seksualnie”; „prostować się” lub „sztywnieć”, „najeżać się” (mowa o włosach ciała). Tak więc słowo to oznacza głęboką, cielesną radość[16]. Co ważne, rzeczownik hṛṣu bywał używany także jako teonim dla wedyjskiego boga (1) Agniego lub ognia, (2) słońca i (3) księżyca[17].

Wedyjskie hṛṣu wywodzi się z praindoeuropejskiego rdzenia *g̑hers-/*ghers- lub *g’ʰers-(eh1)-. Uważa się, że *g̑h/*g’ʰ dało χ w grece i praitalskim: greckie chaírō/χαίρω „być zadowolonym”, praitalskie *xors-ē- „być sztywnym”, z którego wywodzi się łacińskie hirsutus „najeżony, kolczasty” i horrere „jeżyć się, drżeć, wyglądać strasznie”. Toporow, który uznał Chorsa za irańską pożyczkę, badając etymologię słowa choroszyj stwierdził, że to wyraz pokrewny dla chorochoritʹsia/хорохориться „chwalić się (dosł. „sterczeć” – o grzebieniu koguta)”, chorzatʹ/хорзать „być nadętym, przechwalać się” oraz charzitʹsia/харзиться „stać się podekscytowanym lub rozgniewanym”. Zauważył on, że wszystkie te słowa zawierają w sobie semantyczny element „rosnąć, zwiększać się”, i połączył to ze wstającym słońcem, którego tarcza powiększa się podczas wschodu. Według Leo Borissoffa taka etymologia jest wątpliwa i proponuje, aby te słowa połączyć z drugorzędnym znaczeniem wedyjskiego hṛṣu – „kłamać”. W tym kontekście rosyjskie chorosz- może wywodzić się z pradawnego kultu płodności (w szerokim znaczeniu tego terminu), wedle ewolucji znaczenia: „godny, dobry” ← „płodny” ← „silny seksualnie” ← „sztywny (erekcja)” ← „najeżony”. Taka etymologia wyjaśniałaby także dialektyczne słowa chorosz/хорош „kochanek”, choroszul/хорошуль „rodzaj okrągłego chleba rytualnego”, oraz sam teonim Chors[18].

InterpretacjeEdytuj

Chors-Dadźbóg – Bóg słońcaEdytuj

Badacze, którzy zakładają etymologię irańską, najczęściej przypisują Chorsowi cechy słoneczne. Głównym argumentem jest źródłosłów teonimu oznaczający przede wszystkim „słońce”. Wskazuje się także na tekst Powieści, gdzie podczas wymieniania posągów bogów jedynie między Chorsem i Dadźbogiem nie zastosowano spójnika „i”, a w jego miejscu postawiono przecinek, a to sugerowałoby, że Chors to inne imię Dadźboga, którego na ogół uznaje się za boga słońca. Wskazuje się ponadto na Słowo: książę Wsiesław, który „przybył do Tmutarakani przed kurami” i „Chorsowi drogę przebiegał”, podróżował z zachodu na wschód, przez co dotarł do grodu przed pianiem kogutów i w ten sposób „uprzedził” słońce[19].

Bóg księżycaEdytuj

Część badaczy, którzy także zakładają etymologię irańską, uważa, że Chors był bogiem lunarnym, a znaczenie jego imienia odnosi się nie do promieni słonecznych, lecz do promieni księżyca. Wskazuje się tutaj na fakt, że Wsiesław został nazwany „wilkiem”, a wilkołactwo związane jest z księżycem, sama zaś podróż księcia odbywa się nocą, kiedy słońce jest nieobecne na niebie[10].

Aleksander Brückner, który uznał Chorsa za boga księżyca, wiązał jego imię z prasłowiańskim słowem *krsь występującym w polskim słowie wycharsły „wynędzniały”, czy czeskim hrsati, krsnouti „nędznieć”, co wiązałoby się z „wychudłym”, tzn. ubywającym, księżycem[20][21].

Bóg płodności i wegetacjiEdytuj

Według językoznawcy Konstantyna Borrisoffa, który przyjmuje pochodzenie słowiańskie pochodzenie słowa, wiązanie Chorsa ze słońcem lub tarczą słoneczną niewiele wnosi do dyskusji na temat funkcji boga, ponieważ w mitologiach świata główne bóstwa bardzo często wiązane są ze słońcem. Zamiast tego, wiążąc jego etymologię z rdzeniem *g̑hers-, przyrównuje Chorsa do greckiego Dionizosa jako odradzającego się bóstwa(ang.)[1].

Według badaczy takich jak Oleg Trubaczow czy Evel Gasparini nie należy bezpośrednio porównywać bóstw słowiańskich z klasycznymi z powodu różnicy w rozwoju. Język i religia Słowian były archaiczne (z tego powodu nie powinny być ignorowane przy rekonstrukcji mitologii praindoeuropejskiej), przez co bardziej trafnym porównaniem byłoby porównanie religii Słowian np. do religii minojskiej. W centrum religii minojskiej znajdowała Wielkiej Bogini, ale też jej śmiertelny, lecz wiecznie odradzający się ukochany, przypominający Attisa i Dionizosa, którego Lewis Farnell(ang.) nazywał „Zeusem-Dionizosem z Krety[22].

Dionizos, oprócz bycia bogiem wina, był bogiem drzew i wegetacji w ogóle. Uważa się, że kult Dionizosa ma pochodzenie tracko-frygijskie lub wyłącznie trackie. Nawet jeśli ten kult wywodzi się z innej kultury, to sam fakt, że kult ten był szczególnie silny w pobliżu obszaru, na którym Trubaczow umieścił ojczyznę plemion prasłowiańskich, ma w tym kontekście ogromne znaczenie. Na Bałkanach, gdzie mieszkali Trakowie, znajduje się wiele nazw takich jak greckie Krestonia(ang.) i Cherso(ang.), bułgarskie Charsowo(bułg.) czy rumuńska Hârșova, a także słowa takie jak greckie cháris/χάρις („piękno, zachwyt”) czy bułgarskie charesam/харесам („lubię, kocham”) – wszystkie są fonetycznie i semantycznie kompatybilne z wedyjskim hṛṣu/harṣa. Badając kult Dionizosa, Toporow zauważył, że cechy odradzającego się boga przejawiają się także w folklorze i rytuałach słowiańskich związanych z małżeństwem, tradycjami noworocznymi i świętami sezonowymi. Dodatkowo wcieleniem zwierzęcym Dionizosa były byk i koza, które są symbolami płodności, a w tym kontekście łacińska nazwa oznaczająca kozła hircus nie może być przypadkowa[23].

Według Herodota Trakowie czcili trójcę: Dionizosa, Aresa i Artemidę. Artemida mogła być odpowiedniczką lokalnej bogini Semele – matki Dionizosa. Semele jest jednym z wyrazów pokrewnych dla indoeuropejskiego słowa oznaczającego „ziemię” i występuje w innych mitologiach jako frygijska Zemélō/ζεμέλω „Matka-Ziemia”, litewska Žemė Pati „Ziemska Małżonka”, Žemyna – bogini ziemi oraz słowiański archetyp i uosobienie Matki Wilgotnej Ziemi. Semele więc może być łącznikiem między kultami słowiańskim i trackim[24].

W mitologii słowiańskiej występują postacie i bogowie, których w przeszłości łączono z motywem umierającego i odradzającego się boga(ang.): na Bałkanach jest to Zeleni Juraj, u Słowian wschodnichJaryło, a u Słowian połabskichJarowit. Wszystkie te postaci wraz ze świętym Jerzym, ich chrześcijańskim kontynuatorem, przedstawiane są jako bohaterowie na białym koniu, a taki wizerunek sugerowałby związek z Jeźdźcem trackim(ang.), nazywanym także Herosem. Toporow zasugerował wspólną etymologię dla greckiego hḗrōs/ἥρως („bohater, obrońca”), hō̂ros/ὧρος („czas, sezon”), awestyjskiego yar- („rok”), niemieckiego Jahre („rok”), słowiańskiego jare („wiosna”, „gwałtowny, żarliwy”) oraz Jarowita i Jaryły. Nie można połączyć etymologicznie Chorsa bezpośrednio z hḗrōs/ἥρως, ponieważ -s w greckim słowie jest morfologiczne. Jednakże według niektórych badaczy heros na trackich inskrypcjach nie zawsze odpowiada greckiemu herosowi, a bardziej Erosowi. Według Borrisoffa nowa interpretacja Chorsa nie tworzy sprzeczności między Erosem a Dionizosem czy Agnim[25], który łączy w sobie cechy Heliosa, Erosa, Aresa i Dionizosa[17].

Według Borrisoffa taka interpretacja wspiera także interpretację dualistyczną Chorsa-Dadźboga. Badacz argumentuje to tym, że u Słowian wschodnich Dadźbóg posiada cechy słoneczne, a u Słowian południowych cechy chtoniczne i porównuje ich do bóstwa Rudra-Śiwa, które łączy cechy prokreacyjne i destrukcyjne[26]. Łączy też Chorsa ze słoweńskim bogiem słonecznym Kreśnikiem[27].

Pararele bałtyjskieEdytuj

Według Borrisoffa praformą teonimu Chors powinno być *h(V)rs-, które zgodnie z regułą ruki ewoluowało do języków słowiańskich jako *h(V)rx, a do języków bałtyjskich powinno ewoluować jako *h(V)rš, więc znalezienie bałtyjskiego kontynuatora tej praformy powinno ostatecznie obalić etymologię irańską. Tego kontynuatora znajduje w pruskim bogu Curche (wzmiankowanym od XIII w.), którego dokładne funkcje są dyskusyjne, lecz zgodnie z konsensusem uważa się jego kult za związany przede wszystkim ze sferą płodności. Jego symbolem, podobnie jak u Dionizosa, był byk, a niektórzy badacze uważali go za echo kultu Wielkiej Bogini oraz syna lub męża Žemyny[28].

Wizerunek Curcho był co roku niszczony po żniwach i tworzony na nowo, był opiekunem wszystkich plonów, jedzenie i picie było pod jego opieką, był wesołym bogiem stołu.

Franz Mone, Geschichte des Heidenthums im nördlichen Europa. Erster Theil: Die Religionen der finnischen, slawischen und skandinavischen Völker

Jednak Curche nie może być bezpośrednim kontynuatorem praformy *h(V)rs, ponieważ w językach bałtyjskich nie występuje dźwięk ch, a poprawną formą bałtyjską powinno być *kurk. Z tego powodu uznaje się, że Curche został zapożyczony z języka słowiańskiego. Już w XIX w. sugerowano zapożyczenie od sąsiednich Mazurów, a na słowiańskie pochodzenie Curcho może wskazywać serbołużyckie bóstwo Kruh. Jednakże bałtyjskim kontynuatorem tego prasłowa może być litewski Kuršis – duch zboża[28].

Domniemany idolEdytuj

Kamienna baba znaleziona koło Pskowa. Zgodnie z opisem Wunderera przedstawia Usłada, a zgodnie z interpretacją Kirpicznikowa Chorsa lub Dadźboga

Niemiecki podróżnik Johann David Wunderer, który podróżował po Rosji w latach 1589–1590 i opisywał Psków w swoim pamiętniku Podróż do Moskwy, wspomniał posągi Chorsa i Usłada, które miały znajdować się koło Pskowa:

Przed miastem widzieliśmy dwa idole, ustawione w dawnych czasach przez kapłanów, którzy je czcili, a mianowicie Usłada, którego kamienny posąg trzyma w ręku krzyż (i) Chorsa, który stoi na wężu, z mieczem w jednej ręce i piorunem (dosł. promieniem ognia – A.K.) w drugiej[29].

W pamiętniku Wunderer na świeżo opisywał Psków, chociaż podczas redakcji rękopisu dodał elementy, które są zapożyczeniami z innych źródeł, które jednak łatwo zidentyfikować. Wunderer nie mógł znać imion bogów przedstawionych na kamieniu przede wszystkim dlatego, że wymieniony przez niego Usład w rzeczywistości jest pseudobóstwem – jego imię powstało w wyniku zniekształcenia fragmentu Powieści minionych lat, w którym opisywany jest złoty posąg Peruna, Siegmund von Herberstein uznał słowo złoty (us zlat) za samodzielne imię Uslad – i nigdy nie istniał w rosyjskim panteonie. Wielu historyków uważało wspomniany fragment za niewiarygodny[29].

Wunderer zorientował się, że w pobliżu posągów dawniej znajdował się obóz polowy Stefana Batorego, który oblegał Psków w latach 1581–1582, a ta informacja pozwoliła na odnalezienie miejsca, w którym znajdowały się opisane przez niego posągi. Obóz znajdował się na południe od Pskowa i leżał po obu stronach potoku Promierzycy, która rozdzielała płaski teren wokół miasta od lesistych wzgórz i gór, które ciągnęły się aż do rzeki Czeremchy, a w jego pobliżu musiały znajdować się posągi. Istnienie idola zostało nieoczekiwanie potwierdzone, gdy podczas wykopalisk w 1897 r. odnaleziono tzw. kamienną babę (umowna nazwa na kamienne posągi przedstawiające ludzi) między Promierzycą a fabryką. Posąg prawdopodobnie nie został znaleziony w oryginalnym miejscu, lecz i tak musiało się ono znajdować niedaleko. Podczas II wojny światowej posąg, który znajdował się w Muzeum Pskowskim, zaginął, lecz zachowały się zdjęcia z lat 1928–1929. Idol miał długość około 100 cm, a na jego piersi znajdował się krzyż, który został wykonany w tym samym czasie, co reszta rzeźby, lecz idol został celowo uszkodzony, a w dobrym stanie zachowała się tylko głowa[29]. Rosyjski archeolog Anatol Kirpicznikow(ros.) pisze:

Figura z Promierzycy należy do szeregu kamiennych posągów antropomorficznych związanych z pogaństwem słowiańskim, co do tego nie ma żadnych wątpliwości. Zarówno umiejscowienie omawianego bożka, jak i znak krzyża na jego piersi, uderzająco pokrywają się z opisem Wunderera. Wszystko to pozwala przypuszczać, że kamienna baba jest jednym z pogańskich posągów, które niemiecki podróżnik widział w okolicach Pskowa.
Charakterystyczną cechą figury jest krzyż – starożytny symbol słońca. Dlatego musi to być odniesienie do słonecznego bóstwa Chorsa lub Dadźboga.
Identyfikacja jednego z idoli z Promierzycy świadczy na korzyść realności drugiego, który pozostał niezbadany. Posąg został nazwany przypadkowo Chorsem Wunderera, sądząc jednak po mieczu i błyskawicy w jego rękach, należy go uznać raczej za najwyższego boga słowiańskiego panteonu Peruna – twórcę grzmotów i błyskawic, niebiańskiego ognia, a jednocześnie patrona księcia, jego wojsk i broni...
[...] Tak więc idole opisane przez Wunderera, według wszelkiego pozoru, istniały naprawdę i bez wątpienia należały do jednego kapiszcza, które umownie nazwane zostało Starym Pskowem[29].

Część badaczy sugerowała, że posąg ten należy do kultury chrześcijańskiej. Posąg datowany jest na VIII-X wiek[30].

UwagiEdytuj

  1. X czytaj jak ch, š jak sz.
  2. S zamienia się w š, jeżeli poprzedzone jest przez rreguła ruki.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Borissoff 2014 ↓, s. 9.
  2. Brückner 1985 ↓, s. 248.
  3. a b c d e Gieysztor 2006 ↓, s. 180–181.
  4. Enrique Santos Marinas, Enrique Santos Marinas, Reassessment, Unification, and Enlargement of the Sources of Slavic Pre-Christian Religion *, „Russian History”, 40 (1), s. 27–40, ISSN 0094-288X [dostęp 2021-01-29] (ang.).
  5. Wasiliew 1999 ↓, s. 17.
  6. Beskow 2010 ↓, s. 82–83.
  7. ФЭБ: Соколова. Хорс // Энциклопедия „Слова о полку Игореве”. Т. 5. – 1995, feb-web.ru [dostęp 2021-01-30].
  8. Brückner 1985 ↓, s. 156.
  9. a b Borissoff 2014 ↓, s. 9–10.
  10. a b c Gieysztor 2006 ↓, s. 181.
  11. Szyjewski 2003 ↓, s. 108.
  12. Borissoff 2014 ↓.
  13. a b Borissoff 2014 ↓, s. 11–12.
  14. Borissoff 2014 ↓, s. 15.
  15. Andrej Anatoliewicz Beskow, Анализ мифологической составляющей восточнославянского язычества, 2008, s. 75–124.
  16. a b Borissoff 2014 ↓, s. 15–16.
  17. a b Borissoff 2014 ↓, s. 18.
  18. Borissoff 2014 ↓, s. 16–17.
  19. Szyjewski 2003 ↓, s. 108–109.
  20. Brückner 1985 ↓, s. 18, 156.
  21. Gieysztor 2006 ↓, s. 182.
  22. Borissoff 2014 ↓, s. 19–20.
  23. Borissoff 2014 ↓, s. 20–21.
  24. Borissoff 2014 ↓, s. 21–22.
  25. Borissoff 2014 ↓, s. 23–25.
  26. Borissoff 2014 ↓, s. 26–27.
  27. Borissoff 2014 ↓, s. 25.
  28. a b Borissoff 2014 ↓, s. 22–23.
  29. a b c d Kirpicznikow 1988 ↓, s. 34–37.
  30. Культурные ценности – Жертвы войны – Идол, www.lostart.ru [dostęp 2021-02-13].

BibliografiaEdytuj

  • Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006. ISBN 978-83-235-0234-0.
  • Andrzej Szyjewski: Religia Słowian. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2003. ISBN 83-7318-205-5.
  • Aleksander Brückner: Mitologia słowiańska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985. ISBN 83-01-06245-2.
  • Michaił Aleksandrowicz Wasiliew: Язычество восточных славян накануне крещения Руси: Религиозно-мифологическое взаимодействие с иранским миром. Языческая реформа князя Владимира. Moskwa: Индрик, 1999. ISBN 978-5-85759-087-4. (ros.)
  • Andrej Anatoliewicz Beskow: Восточнославянское язычество: Религиоведческий анализ. Saarbrücken: LAMBERT Academic Publishing, 2010. ISBN 978-3843300230. (ros.)
  • Древнерусское святилище у Пскова. W: Anatol Nikolajewicz Kirpicznikow: Древности славян и Руси. Moskwa: Nauka, 1988. ISBN 5-02-009419-6. (ros.)
  • Constantine Leo Borissoff. Non-Iranian origin of the Eastern-Slavonic god Xŭrsŭ/Xors. „Studia Mythologica Slavica”. 17, s. 9–36, 2014. DOI: 10.3986/sms.v17i0.1491. ISSN 1581-128X.