Claudia Cardinale

włoska aktorka

Claudia Cardinale, właśc. Claude Josephine Rose Cardinale (ur. 15 kwietnia 1938 w Tunisie) – włoska aktorka filmowa i piosenkarka. Obok Sophii Loren i Giny Lollobrigidy zaliczana do grona największych gwiazd kina włoskiego, która osiągnęły jednocześnie międzynarodową reputację[5][6]. W latach 60. XX wieku była często określana przez prasę w wielu krajach jako najpiękniejsza kobieta świata[7]; przedstawiana jako symbol seksu tej dekady[8][9]. W swojej długiej, ponad sześćdziesięcioletniej karierze występowała w wielu gatunkach filmowych – od włoskich komedii po spaghetti westerny, od dramatów po filmy historyczne – współpracując z takimi reżyserami jak Federico Fellini, Sergio Leone czy Werner Herzog[10]. Wzięła udział w ponad 175 filmach (głównie włoskich i francuskich)[11], z których wiele stanowiło ekranizacje arcydzieł literatury włoskiej i światowej. Kilka filmów, w których zagrała, zalicza się do grona najważniejszych w historii kina[12][13][14][15][16][17].

Claudia Cardinale
Claude Josephine Rose Cardinale
Ilustracja
Claudia Cardinale w filmie Roku pańskiego (wł. Nell'anno del Signore), 1969.
Data i miejsce urodzenia

15 kwietnia 1938
Tunis

Zawód

aktorka

Współmałżonek

Franco Cristaldi
(1967–1975)[1][2][3]

Partner

Pasquale Squitieri
(1973–1999)[4]

Lata aktywności

od 1956

Odznaczenia
Order Zasługi Republiki Włoskiej II Klasy Order Zasługi Republiki Włoskiej III Klasy (1951-2001) Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Wielki Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Strona internetowa

Jej dokonania aktorskie były wielokrotnie zauważane i doceniane na krajowych i zagranicznych festiwalach filmowych. Pięciokrotnie nagrodzona statuetką Włoskiej Akademii Filmowej Davida di Donatello, w tym nagrodą w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa” (za role w Dniu puszczyka – 1967/68 oraz Włoch szuka żony – 1971/72), nagrodą „David speciale” (za rolę w filmie Dziewczyna z walizką – 1960/61 oraz za całokształt twórczości – 1996/97) oraz wyróżnieniem Premio Alitalia (1987/88)[18] W 1984 roku za rolę w filmie Claretta została uhonorowana na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji Nagrodą Pasinettiego (wł. Premio Pasinetti) dla najlepszej aktorki[19]. W 1993 roku na tym samym festiwalu została uhonorowana Honorowym Złotym Lwem (wł. Leone d'oro alla carriera)[20]. W 2002 roku na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie została nagrodzona Honorowym Złotym Niedźwiedziem za wkład w rozwój kina[21][22][23].

ŻyciorysEdytuj

 
Ulica w Tunisie w 1942 roku

Wczesny okres życiaEdytuj

Claudia Cardinale przyszła na świat 15 kwietnia 1938 r. jako Claude Joséphine Rose Cardinale w Tunisie w okupowanej przez Francję Tunezji[24] (istnieją źródła, które wskazują na inne miejsce urodzenia[a][25][26]). Jej rodzice mieszkali przy Avenue Jules-Ferry (obecnie Avenue Habib-Bourguiba) w centrum Tunisu. Następnie przenieśli się do dzielnicy „Mała Sycylia”, położonej w portowym mieście w aglomeracji Tunisu – La Goulette (obecnie arab. ‏حلق الوادي‎ – Halk al-Wadi), zamieszkując w domu przy plaży. Ostatecznie rodzina przeprowadziła się do mieszkania znajdującego się przy rue de Marseille w Tunisie[24][27]. Najstarsza z czworga rodzeństwa – siostry Blanche oraz dwóch braci Brunona i Adriena[28]. Jej matka Yolande Greco przyszła na świat w Tunezji wśród sycylijskich emigrantów z Trapani[28]. Jej dziadkowie ze strony matki byli właścicielami niewielkiej stoczni w Trapani, później zaś osiedlili się w La Goulette (Halk al-Wadi), gdzie istniała duża społeczność włoska[b][29]. Jej ojciec François Cardinale był inżynierem kolejowym w Compagnie des chemins de fer de Tunis (obecnie: Société nationale des chemins de fer tunisiens), urodzonym w Gela na Sycylii[28]. Jej ojczystymi językami są francuski, tunezyjski arabski oraz sycylijski – język jej rodziców. Nie nauczyła się mówić po włosku, dopóki nie zaczęła występować w filmach włoskich[1].

Cardinale uczyła się w szkole św. Józefa od Objawienia fr. Saint-Joseph-de-l'Apparition w Kartaginie, do której uczęszczała wraz ze swoją młodszą siostrą Blanche[30][31]. Następnie uczęszczała do Koledżu im. Paula Cambona fr. Collège Paul Cambon przy rue de Marseille w Tunisie, który ukończyła z zamiarem zostania nauczycielem[32][31]. Jako nastolatka była określana jako „cicha, dziwna i dzika”. Podobnie jak inne dziewczyny z jej pokolenia była zafascynowana Brigitte Bardot, która zyskała rozgłos w filmie I Bóg stworzył kobietę z 1956 roku w reżyserii Rogera Vadima[33].

KarieraEdytuj

Lata 50. „Najpiękniejsza Włoszka w Tunezji”Edytuj

Pierwszym filmem Cardinale, w którym wystąpiła (wraz z kolegami z klasy) był krótkometrażowy (18-minutowy) obraz francuskiego reżysera René Vautiera, Anneaux d'or, z powodzeniem zaprezentowany podczas 9. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie, gdzie został uhonorowany Nagrodą dla najlepszego krótkometrażowego filmu młodzieżowego (niem. Jugendfilmpreis – Kurzfilm)[34][35]. Film sprawił, że została małą lokalną celebrytką[36] i doprowadził do tego, że została zauważona przez Jacquesa Baratiera, który zaproponował jej niewielką rolę w Goha. Propozycję zaakceptowała niechętnie po tym, jak Baratier wyjaśnił, że chce, aby w głównej roli u boku egipskiego aktora Omara Sharifa zagrała tunezyjska aktorka, a nie Włoszka. Pojawienie się Cardinale na planie zdjęciowym było jej debiutem w pełnometrażowym filmie fabularnym[37]. Film został zaprezentowany w konkursie na 11. Festiwalu Filmowym w Cannes[38]. Był nominowany do Złotej Palmy i zdobył Nagrodę Jury. Po wielu latach został przypomniany – jego odrestaurowaną wersję (wzbogaconą o stereofoniczny dźwięk) wyświetlono w ramach sekcji Cannes Classics na Festiwalu Filmowym w Cannes w 2013 roku[39].

 
Claudia Cardinale w filmie Pietro Germiego W ślepej uliczce (1959)

Punkt zwrotny w rozwoju kariery Claudii Cardinale nastąpił w 1957 r. podczas Tygodnia Kina Włoskiego w Tunisie, kiedy wygrała konkurs na „Najpiękniejszą Włoszkę w Tunezji”[40]. Wydarzenie odbyło się w mieście Gammarth, ok. 15 km na półoc od Tunisu. Była to niewielka impreza charytatywna zorganizowana przez konsulat włoski. Claudia towarzyszyła matce, pomagając jej sprzedać koperty, w których znajdowały się losy na loterię. Wbrew swojej woli została wepchnięta na scenę i została wybrana, pomimo że nawet nie zdążyła się przedstawić. Pierwszą nagrodą był wyjazd na Festiwal Filmowy w Wenecji, na który pojechała w towarzystwie matki, ubrana w afrykańskim stylu – w dżellabę i burnus, ale po południu na plaży miała już na sobie skąpe bikini, które w tamtym okresie było we Włoszech nowością. Zwróciła na siebie uwagę paparazzi, a kiedy wróciła z powrotem do Tunisu, wielu producentów proponowało jej podpisanie kontraktu, kierując oferty za pośrednictwem ojca. Długo odmawiała[24]. Ostatecznie zdecydowała się skorzystać z propozycji podjęcia studiów w Centro Sperimentale di Cinematografia w Rzymie pod kierunkiem Tiny Lattanzi. Przerwała je szybko, gdyż pomimo niezwykle fotogenicznego wyglądu miała problemy z realizowaniem zadań aktorskich, co było częściowo spowodowane trudnościami związanymi z biegłym opanowaniem języka włoskiego. Mówiła przede wszystkim po francusku, co było związane z tym, że język ten był językiem wykładowym w tunezyjskiej szkole, do której uczęszczała[1][41][42]. Wyjechała pod koniec pierwszego semestru, postanawiając powrócić do domu. Był to okres, w którym myślała nawet o porzuceniu aktorstwa[43]. Wkrótce jednak jej twarz znalazła się na okładce popularnego tygodnika „Epoca” – ten fakt pośrednio przywrócił jej wiarę we własne możliwości[44][c].

Po powrocie do Tunisu Cardinale odkryła niespodziewanie, że jest w ciąży. Była wówczas w związku ze starszym o około 10 lat Francuzem, który rozpoczął się, gdy miała zaledwie 17 lat i trwał około roku. Po tym jak jej chłopak dowiedział się o ciąży, namawiał ją, aby poddała się aborcji, ale zdecydowała się urodzić dziecko[45]. Aktorka nigdy nie ujawniła, kto był ojcem jej pierwszego dziecka. Wyjawiła natomiast, że została zgwałcona[46]. Zdarzenie miało miejsce w Tunisie – mieście, w którym się urodziła i spędziła najmłodsze lata.

Udzielając po latach wywiadu dla „Corriere della Sera” wspominała[47]:

„W tym czasie przeżywałam bardzo delikatny moment w moim życiu. Mężczyzna, którego nie znałam, znacznie starszy ode mnie, wepchnął mnie do samochodu i zgwałcił. To było straszne, ale najlepsze jest to, że mój cudowny Patrick narodził się z tej przemocy. W rzeczywistości, mimo że byłam w bardzo skomplikowanej sytuacji jako samotna matka, postanowiłam nie dokonywać aborcji. Kiedy ten mężczyzna dowiedział się o mojej ciąży, pojawił się, domagając się abym zdecydowała się na aborcję. Ani przez chwilę nie myślałam o pozbyciu się mojego stworzenia! Rozmawiałam o tym z moimi wspaniałymi rodzicami i moją siostrą Blanche i wszyscy zdecydowaliśmy, że moje dziecko będzie dorastać w rodzinie, jak młodszy brat.”

Claudia Cardinale

Po dramatycznych przejściach przyjmowała propozycje filmowe, aby być niezależną finansowo i wychowywać dziecko. „To dla niego to zrobiłam. Dla Patricka, tego dziecka, które chciałam zachować pomimo okoliczności i ogromnego skandalu, jaki mógł wtedy wywołać nieślubny poród” – wspominała po latach w wywiadzie udzielonym dziennikarzowi „Le Monde[48].

Swoje problemy finansowe rozwiązała podpisując siedmioletni kontrakt na wyłączność z firmą producencką Vides, należącą do Franco Cristaldiego[49][50][51][d] Cristaldi, z którym była związana od 1966 do 1975 roku, w dużej mierze zarządzał jej wczesną karierą[1].

Zgodnie z umową, w 1958 roku Cardinale otrzymała niewielką rolę w komedii kryminalnej Mario Monicieliego Sprawcy nieznani (wł. I soliti ignoti). Film, w którym wystąpili czołowi włoscy aktorzy – Vittorio Gassman, Totò, Marcello Mastroianni i Renato Salvatori – odniósł międzynarodowy sukces[52]. Młodziutka aktorka Wcieliła się w Carmelitę, sycylijską dziewczynę de facto uwięzioną w swoim domu przez narzucającego swoją wolę brata. „To był w pewnym sensie mój debiut filmowy. Mario był niezwykłą osobą, z rzadko spotykaną inteligencją i pamięcią. W tamtym czasie nie mogłam zrozumieć wszystkiego, co mówił, a przez te wszystkie gesty i krzyki myślałam, że cały czas się kłócą.” – wspominała po latach. Komedia odniosła ogromny sukces, czyniąc z Cardinale osobę powszechnie rozpoznawalną. Niektóre gazety już nazywały ją „la fidanzata d'Italia” (wł. włoska ślicznotka)[53][54]. W tym samym roku zagrała główną rolę u boku Yvonne Monlaur w romantycznej komedii Claudio Gory Trzech obcych w Rzymie (wł. Tre starniere a Roma)[55].

„Nie chciała kina, ale ostatecznie przyjęła je jako azyl, a Włochy, których języka nie znała, były jej ucieczką. W Rzymie bierze lekcje aktorstwa dzięki stypendium, a wpływowy producent Franco Cristaldi, którego poślubi i który adoptuje jej syna, bierze ją pod swoje skrzydła i stawia na jej talent w oczekiwaniu na owocny zwrot z tej inwestycji.” – napisał po latach Olivier Horner w swojej recenzji filmu dokumentalnego Claudia Cardinale, la créature du secret, opowiadającego o życiu aktorki[56].

Pomimo że pracowała jeszcze w siódmym miesiącu ciąży, jej stan był utrzymywany w ścisłej tajemnicy. Dręczona myślami o samobójstwie, wpadła w depresję[57]. Kiedy pomyślała, że nie może już dłużej ukrywać swojego stanu, poprosiła Cristaldiego o rozwiązanie umowy. Partner aktorki, zdając sobie doskonale sprawę z jej trudnego położenia, zadecydował, aby urodziła dziecko w Londynie, z dala od prasy. Poinformował przy tym, że wyjechała do Anglii, aby uczyć się angielskiego[58]. Producent powiedział jej, aby nie ujawniała prawdy o dziecku, ponieważ byłoby to źle widziane przez opinię publiczną, co w konsekwencji położyłoby kres jej karierze. Sporządził szczegółowy kontrakt w amerykańskim stylu, obejmujący każdy najmniejszy szczegół jej życia, pozbawiając ją możliwości działania we własnym imieniu[59]. Na podstawie zapisów umowy nie mogła na przykład ściąć włosów ani przytyć. Ponadto musiała utrzymywać w tajemnicy, że ma małego synka, którego urodziła w wieku 19 lat[60] – miała mówić, że jest jej młodszym bratem[46]. Cardinale wyjaśniła: „Nie byłam już panem własnego ciała ani myśli. Nawet rozmowa z przyjacielem o czymkolwiek, co może sprawić, że będę wyglądać inaczej niż mój publiczny wizerunek, była ryzykowna – w przypadku gdyby to zostało nagłośnione, byłabym w tarapatach. Wszystko było w rękach Vides”[61]. Przez siedem lat zachowywała tajemnicę nie tylko przed opinią publiczną, ale także przed własnym synem Patrickiem, który przez pierwszych pięć lat dorastał pod opieką jej rodziców[62][3]. Taka sytuacja utrzymywała się do dnia, kiedy dziennikarz Enzo Biagi odkrył prawdę. Po tym, jak Cardinale postanowiła opowiedzieć mu wszystko, opublikował jej historię w magazynach „Oggi” i „L'Europeo[63]. Po latach wspominała, że nienawidziła tego okresu życia – na mocy kontraktu, który podpisała z Cristaldim, była całkowicie odcięta od świata, a jej harmonogram dnia był ściśle określony[64].

W 1959 roku wystąpiła u boku Renato Salvatoriego w mafijnym filmie Vento del sud oraz wcieliła się w rolę żony bezrobotnego mężczyzny, oskarżonego o napaść na kierownika firmy portowej, w koproduckji włosko-francusko-hiszpańskiej Człowieku zza biurka (wł. Il magistrato) Luigiego Zampy[65]. Zagrała także u boku Pietro Germiego w jego filmie kryminalnym W ślepej uliczce (wł. Un maledetto imbroglio), co było dla niej dużym wyzwaniem w zakresie opanowania sztuki aktorskiej. Jednocześnie uczyła się swobodnego występowania przed kamerą[66]. Uważała, że był to jej pierwszy prawdziwy test w zawodzie aktorki[67]. Następnie zagrała rolę Marii w brytyjskim filmie Ralpha Thomasa W górę i na dół (ang. Upstairs and Downstairs), w którym wystąpili Michael Craig i Anne Heywood[68]. We wczesnych rolach była zwykle dubbingowana, ponieważ producenci uważali jej głos za zbyt ochrypły[69].

Lata 60. U szczytu sławyEdytuj

 
Cardinale w filmie Piękny Antonio (1960)

W 1960 roku zagrała u boku Marcello Mastroianniego w nagrodzonym Złotym Lampartem filmie Mauro Bologniniego Piękny Antonio (wł. Il bell'Antonio)[70]. Obraz ten zapoczątkował jej owocną współpracę z tym artystą. Aktorka stwierdziła, że jej filmy z Bologninim należały do najradośniejszych w jej karierze, uważając go za „wielkiego reżysera, człowieka o rzadkich umiejętnościach zawodowych, wspaniałym smaku i kulturze”. Poza tym ceniła go jako wrażliwego i oddanego przyjaciela[71]. W filmach Bologniniego wcielała się w role manipulujących kobiet, które prowadzą mężczyzn na zatracenie. Podczas kręcenia Pięknego Antoniego zakochał się w niej jej filmowy partner, Marcello Mastroianni, ale odrzuciła jego zaloty, ponieważ nie traktowała jego miłości poważnie, uważając go za jednego z tych aktorów, którzy nie mogą oprzeć się uczuciom do partnerek z planu zdjęciowego[72]. Mastroianni nawet po wielu latach przekonywał, że jego miłość była autentyczna[73]. Claudia Cardinale wcieliła się następnie w rolę Pauliny Boaparte we francuskim filmie Abla Gance'a Bitwa pod Austerlitz (fr. Austerlitz)[74], a po pojawieniu się u boku Gassmana i Salvatoriego w sequelu Sprawców nieznanych, Skoku w Mediolanie (wł. Audace colpo dei soliti ignoti), zagrała Ginettę, narzeczoną Spirosa Focása, u boku Renato Salvatoriego i Alaina Delona w cenionym przez krytyków filmie Luchino Viscontiego Rocco i jego bracia[75]. Jednak jej główna rola w Następcach tronów (wł. I Delfini) Francesco Maselliego przyciągnęła największą uwagę w tym okresie[52]. Włoski charakteryzator Francesco Freda, który pracował z wieloma gwiazdami kina, uważał że film utorował jej drogę „do wielkiego sukcesu”, zauważając „słodycz jej uśmiechu”, który poruszył publiczność[76].

 
Cardinale w filmie Dziewczyna z walizką (1961)

W 1961 roku Cardinale wcieliła się w zmysłową piosenkarkę z klubu nocnego i młodą matkę w filmie Valerio Zurliniego Dziewczyna z walizką[77], który opowiada o miłości młodego chłopaka z dobrego domu do upadłej dziewczyny, artystki podrzędnych lokali rozrywkowych. Jak zauważył Aleksander Jackiewicz, aktorka zagrała bardzo przekonująco, przypominając „ostry rysunek realistycznych bohaterek: jest prostacka i zarazem delikatna; jest zmysłowa, ma trochę schrypnięty głos, który robi wrażenie namiętnego; potrafi być przy tym czuła jak dziecko”[78]. W efekcie własnego doświadczenia, związanego z wczesnym macierzyństwem, Cardinale w naturalny sposób przekazała obawy nastoletniej matki, w pełni utożsamiając się z postacią Aidy[77]. Jej zaangażowanie psychiczne było tak duże, że potrzebowała kilku miesięcy, aby przezwyciężyć swoje obawy i przygotować się do tej roli[79]. Reżyser był bardzo blisko i wspierał ją podczas produkcji, co więcej rozwinęła się między nimi prawdziwa przyjaźń, oparta na głębokim wzajemnym zrozumieniu. Cardinale zauważyła: „Zurlini był jednym z tych, którzy naprawdę kochają kobiety: miał niemal kobiecą wrażliwość. W jednej chwili mógł mnie zrozumieć. Nauczył mnie wszystkiego, nigdy nie stawiając mi żadnych wymagań... Naprawdę bardzo mnie lubił”[77]. Jej rola w Dziewczynie z walizką zdobyła gorące uznanie krytyków. Dennis Schwartz uznał, że była w tym okresie „najbardziej czarująca”[80].

Zurlini wybrał ją do tak trudnej roli wbrew radom wszystkich – nie była wówczas uważana za „prawdziwą” aktorkę, ani jedną z najbardziej uwielbianych włoskich piękności. Była natomiast samotną matką, która bardzo potrzebowała pieniędzy[45]. Swoje problemy finansowe rozwiązała podpisując siedmioletni kontrakt na wyłączność z firmą producencką Vides, należącą do Franco Cristaldiego[49][50][51][d], który od 1966 do 1975 roku był jej mężem, jednocześnie w dużej mierze zarządzał jej wczesną karierą[1].

W tym samym roku (1961) aktorka wcieliła się w rolę prostytutki u boku Jean-Paula Belmondo w Synu marnotrawnym (wł. La viaccia) Bologniniego. Zarówno Dziewczyna z walizką, jak i Syn marnotrawny zostały zaprezentowane na Festiwalu Filmowym w Cannes w 1961 roku. Choć sława Cardinale nie dorównywała jeszcze popularności dwóch diw włoskiego kina, Sophii Loren i Giny Lollobrigidy, dziennikarze z kilku gazet i magazynów (m.in. z Paris Match) zaczęli uważać ją za młodą rywalkę Brigitte Bardot[81]. W 1961 roku wystąpiła także we francuskich komediach: Lwy wychodzą na wolność (fr. Les lions sont lâchés) Henriego Verneuila[82] oraz Auguste Pierre'a Chevaliera. W ostatnim z wymienionych filmów zagrała epizodyczną rolę[83].

W 1962 roku Cardinale zagrała u boku Jean-Paula Belmondo rolę Vénus w osadzonym w XVIII wieku francuskim filmie przygodowym Cartouche-zbójca (wł. Cartouche). Ta rola sprawiła, że weszła w poczet głównych gwiazd filmowych we Francji[84]. W Samotności (wł. Senilità) Bologniniego wcieliła się w rolę młodziutkiej dziewczyny, Angioliny Zarri, która budzi zainteresowanie zbliżającego się do czterdziestki, żyjącego w świecie książek Emilio Brentaniego (w tej roli wystąpił Anthony Franciosa). Scenarzysta filmowy Jacek Klinowski opisywał ją na planie filmowym jako „porywającą i uderzająco piękną dwudziestolatkę”[85]. W tym samym roku Cardinale udzieliła wywiadu pisarzowi Alberto Moravii, który w filmach skupił się wyłącznie na jej seksualności i obrazie ciała. Cardinale zwróciła mu uwagę: „Użyłam swojego ciała jako maski, jako wyobrażenia siebie”[86]. Rozmowa została opublikowana w amerykańskim magazynie „Esquire” pod tytułem The Next Goddess of Love (pol. Nowa bogini miłości). Cardinale z rozbawieniem odkryła, że zainspirowała ona pisarza do opublikowania w następnym roku La dea dell'amore (pol. Bogini miłości), w której jedna z bohaterek, ze swoim pięknym wyglądem fizycznym i naturalnymi kształtami, bardzo przypominała Cardinale[86]. Zaledwie kilka lat później zagrała podobną postać w filmie opartym na innej powieści Moravii, Czas obojetności (wł. Gli Indifferenti)[87].

15 marca 1962 roku wzięła udział w w sesji fotograficznej dla magazynu Vogue. Zdjęcia wykonał Bert Stern, który kilka miesięcy później zrealizował słynną sesję zdjęciową Marylin Monroe, fotografując ją zaledwie kilka tygodni przed śmiercią[88][89].

Najlepszym i najbardziej płodnym okresem w jej karierze był rok 1963, kiedy wystąpiła w wielu czołowych produkcjach[90]. Zagrała u boku Burta Lancastera w Lamparcie (wł. Il gattopardo) Luchino Viscontiego, wcielając się w wiejską dziewczynę, która poślubiła postępowego młodego arystokratę (Alain Delon). Zagrała również aktorkę filmową obsadzoną przez reżysera Guido Anselmiego (w postać tę wcielił się Marcello Mastroianni) w Osiem i pół Federico Felliniego. Oba filmy zyskały duże uznanie i są często określane przez krytyków i badaczy jako jedne z najlepszych w w historii kina[91][92]. Cardinale brała udział w obu filmach dokładnie w tym samym okresie, często przechodząc od jednego do drugiego i doświadczając ściśle planowego podejścia Viscontiego, które silnie kontrastowało ze znacznie bardziej zrelaksowanym stylem Felliniego i jego niemal całkowitym poleganiu na improwizacji[93]. Cardinale pamiętała, że plan filmowy Viscontiego miał niemal religijną atmosferę, wszystko skupiało się na kręconych zdjęciach, było odległe od świata zewnętrznego. Visconti potrzebował ciszy, podczas gdy Fellini wolał hałas i zamieszanie[94].

Akcja filmu Lampart, w którym Cardinale wcieliła się w postać sycylijskiej szlachcianki Angeliki Sedary, toczy się w latach 60. XIX wieku. Obraz opowiada o zanikającym arystokratycznym stylu życia[95]. Aktorka na planie robiła wielkie wrażenie swoją urodą i wdziękiem. Jak zauważył Aleksander Jackiewicz, nigdy jeszcze nie była tak piękna[96]. Uroku dodawały jej zwiewne, obszerne suknie krynolinowe oraz błyszczące klejnoty upięte we włosach. Do tych niezwykle bogatych kreacji po latach wielokrotnie odwoływali się Domenico Dolce i Stefano Gabbana, założyciele domu mody Dolce & Gabbana[95] Film kończy się sekwencją balową trwającą 45 minut. Krytyk filmowy Derek Malcolm zauważył, że trudno porównać scenografię wykorzystaną w filmie do jakiejkolwiek innej[12]. Imponująca liczba postaci pojawiła się w najlepszych strojach – kobiety w sukniach wieczorowych, mężczyźni – w białych krawatach. Cardinale jest w filmie jedyną kobietą stosującą makijaż, co odróżnia ją od innych dam. Krytycy wskazują, że postać Angeliki, w którą się wcieliła aktorka, symbolizuje kształtowanie się nowej Italii, co można zaobserwować także podczas sceny balowej w sposobie, w jaki jej biała suknia wyróżnia się na tle sali pełnej kobiet w równie imponujących kreacjach. Carson Poplin zauważa, że „umieszczając Angelikę w bieli i pozwalając jej być stosunkowo pozbawioną ozdób, jeśli chodzi o akcesoria, symbolizuje ona zarówno zbliżające się małżeństwo, jak i nowy początek dla Włoch”[13].

Bohaterem Osiem i pół jest Guido Anselmi (Marcello Mastroianni), reżyser filmowy przeżywający okres niemocy twórczej, zwątpień i frustracji. Przebywa na leczeniu w sanatorium a jednocześnie uczestniczy w przygotowaniach do realizacji nowego filmu. Pragnąć uciec od rzeczywistości oraz trapiących go lęków, artysta zagłębia się w świat wspomnień i imaginacji. Claudia Cardinale zagrała muzę reżysera, będącą wyobrażeniem jego ideału[14][96][97]. „I od czasu do czasu Guido wyobraża sobie swoją idealną kobietę, którą ucieleśnia Claudia Cardinale: chłodna, pocieszająca, piękna, pogodna, bezkrytyczna, ze wszystkimi odpowiedziami i bez pytań. Ta wizja, kiedy się pojawia, okazuje się rozczarowaniem (jest tak beznadziejna, jak wszyscy inni aktorzy), ale w swoim umyśle przekształca ją w Muzę i próbuje znaleźć pocieszenie w jej wyimaginowanym wsparciu” – napisał w swojej recenzji Roger Ebert[15].

 
Claudia Cardinale, Burt Lacester i Alain Delon w filmieLampart Luchino Viscontiego (1963)

Po przyjeździe do Włoch Claudia Cardinale zdecydowanie lepiej posługiwała się językiem francuskim aniżeli włoskim. Wynikało to z tego, że urodziła się i dzieciństwo spędziła w Tunezji, która stanowiła w tym czasie (do 1956 roku) francuski protektorat[11] Współpraca z Federico Fellinim była dla aktorki przełomowa. Do tej pory we włoskich filmach, w których występowała, nie używano jej oryginalnego głosu, ponieważ uznano go za zbyt ochrypły, jak również zwracano uwagę na jej wyraźny, francuski akcent, który sprawiał, że jej język oceniano za niewystarczająco włoski[98][99]. Dopiero w Osiem i pół pozwolono jej używać własnego głosu[98][100]. Cardinale wyjaśniła: „Kiedy przyjechałem na mój pierwszy film, nie mogłam powiedzieć ani słowa. Myślałem, że jestem na Księżycu. Nie mogłam zrozumieć, o czym mówią i mówiłam po francusku; w rzeczywistości byłam dubbingowana a Federico Fellini był pierwszym, który użył mojego głosu. Myślę, że miałam bardzo dziwny głos”. Po latach aktorka wspominała, że mimo usilnych starań, nawet w tym najsłynniejszym filmie Felliniego da się wyczuć jej francuski akcent[11]. Jej głos brzmiał co prawda obco dla części widzów, ale według samego reżysera był niezwykle kobiecy. Z czasem został uznany za bardzo uwodzicielski[101].

Dzięki wcieleniu się w postać Angeliki w Lamparcie i krótkiemu pojawieniu się w Osiem i pół, gdzie zagrała „idealną kobietę”, Cardinale osiągnęła status gwiazdy najwyższego formatu[102].

W tym samym roku (1963) Cardinale zagrała rolę Mary w filmie Jego dziewczyna (wł. La ragazza di Bube)[103], w którym użyła również własnego głosu. Za tę rolę w 1965 roku otrzymała nagrodę Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa”[104]. W 1963 roku wystąpiła również w swoim pierwszym amerykańskim filmie (choć został wyprodukowany we Włoszech) – zagrała księżniczkę Dalę, zamożną arystokratkę, która jest miłością sir Charlesa Lyttona (w tej roli wystąpił David Niven). Zdjęcia do filmu kręcono w Cortinie d'Ampezzo, Rocca di Papa pod Rzymem, w Paryżu i Los Angeles. Głos Cardinale został zdubbingowany przez kanadyjską piosenkarkę Gale Garnett, której nazwisko nie znalazło się napisach końcowych[105]. Niven zachwycał się współpracą z aktorką, mówiąc do niej: „Po spaghetti jesteś dającym największe szczęście wynalazkiem Włoch”[106].

W 1964 roku Cardinale zagrała u boku Roda Steigera i Shelley Winters we włoskim filmie Czas obojetności (wł. Gli Indifferenti) Francesco Maselliego. Następnie spędziła trzy lata w Stanach Zjednoczonych, gdzie wystąpiła w kilku hollywoodzkich filmach. Opowiedziała o tym, jak skorzystała z propozycji, wyjaśniając, że była to inicjatywa Amerykanów, którzy w tym czasie proponowali role filmowe wszystkim odnoszącym sukcesy europejskim aktorkom, mając nadzieję na stworzenie swoistego monopolu. Dla wielu było to niekorzystne doświadczenie, ale ona nie była stratna: „Zadbałem o własne interesy, kategorycznie odmawiając podpisania umowy na wyłączność z Universal Studios. Podpisywałam jedynie kontrakty na pojedyncze filmy. Ostatecznie wszystko dobrze dla mnie się ułożyło”[107].

W 1964 roku znalazła się w obsadzie hollywoodzkiego filmu Henry'ego Hathaway'a Świat cyrku – wystąpiła u boku Johna Wayne'a i Rity Hayworth. Wcieliła się w postać Toni Alfredo – córki Lili Alfredo (tę rolę zagrała Rita Hayworth), która występuje z nią w duecie w cyrku[108]. Pod koniec dekady wróciła do kręcenia filmów przede wszystkim we Włoszech, akceptując cięcia płac i nie zważając na możliwości zrobienia wielkiej kariery w Hollywood. Po latach powiedziała: „Nie podoba mi się system z gwiazdami. Jestem normalną osobą. Lubię mieszkać w Europie. Mam na myśli że wiele, wiele razy jeździłam do Hollywood, ale nie chciałam tam podpisać kontraktu”[109]. Scenarzysta filmowy David Simpson zauważył, że w rezultacie „Cardinale nigdy nie osiągnęła takiego samego poziomu sławy jak Sophia Loren i Gina Lollobrigida”, chociaż występowała w większej liczbie dobrych filmów[110].

 
Claudia Cardinale jako matka chrzestna 26. edycji konkursu Miss Włoch (1965)

W 1964 roku zagrała także główną rolę w filmie Wspaniały rogacz (wł. Il magnifico cornuto), opartym na belgijskiej sztuce Fernanda Crommelyncka pod tym samym tytułem (fr. Le Cocu magnifique)[111]. Była wtedy u szczytu swojej zmysłowości, ale po czasie film przyniósł jej tylko nieprzyjemne wspomnienia, ponieważ doświadczyła niewielkiej empatii ze strony reżysera Antonio Pietrangeliego, podczas gdy aktor Ugo Tognazzi próbował ją uwieść[112]. Rok później Cardinale wystąpiła w filmie Błędne gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy w reżyserii Lucchino Viscontiego (wł. Vaghe stelle dell'Orsa). Wcieliła się w postać Sandry Dawdson – kobiety ocalałej z Holokaustu, której ojciec zginął w obozie koncentracyjnym. Na tym tle w filmie rysowały się jej skomplikowane relacje uczuciowe[113]. Następnie, w tym samym roku, zagrała u boku Rocka Hudsona w Blindfold – produkcji wytwórni Universal Pictures, ostatnim filmie wyreżyserowanym przez Philipa Dunne'a. Zdjęcia rozpoczęły się 22 lutego 1965 roku w Ocala na Florydzie[114]. Dublerką Claudii Cardinale była Diane Bond[115]. Cardinale zaprzyjaźniła się na planie filmowym z Hudsonem, który okazał się wobec niej bardzo opiekuńczy, będąc świadomym, że aktorka odczuwa pewien dyskomfort grając poza granicami Włocha. Podczas pobytu w Hollywood aktorka zaprzyjaźniła się również z Barbrą Streisand, Elliottem Gouldem i Stevem McQueenem, ale mimo wszystko nigdy nie udało jej się tam poczuć jak u siebie[116].

W 1966 roku Cardinale była określana mianem najpopularniejszej gwiazdy filmowej we Włoszech; cieszyła się wówczas nawet większą popularnością niż Marcello Mastroianni i Sophia Loren[99]. Amerykański magazyn „Life” stwierdził, że „urok osobisty Cardinale jest mieszanką solidnej prostoty i promiennej zmysłowości. To porusza mężczyzn na całym świecie, aby wyobrażali sobie ją zarówno jako ekscytującą kochankę, jak i żonę”[99]. Jednak po sukcesie, który odniosła w Hollywood, aktorka zaczęła wyrażać obawy, jeśli chodzi o kierunek rozwoju jej kariery. W wywiadzie dla magazynu „Life”, który udzieliła w lipcu 1966 roku wyznała, że obawia się być przesadnie wytworną i eksploatowaną, jak Sophia Loren i chociaż miała kilka kolejnych amerykańskich filmów w kolejce, stwierdziła: „Jeśli muszę zrezygnować z pieniędzy, rezygnuję. Nie chcę popadać w banał”[99].

 
Claudia Cardinale z partnerem, producentem i reżyserem Franco Cristaldim (1965)

W 1966 roku fotografia Cardinale znalazła się na okładce albumu Boba Dylana Blonde on Blonde (1966), ale została użyta bez zgody Cardinale i usunięta z uwagi na późniejsze naciski w tym przedmiocie[117]. W tym samym roku zagrała w filmie wojennym Wojna w Algierze (ang. Lost Command) Marka Robsona (Columbia Pictures), gdzie wystąpiła u boku Anthony'ego Quinna, Alaina Delona i George'a Segala. Quinn wyraził swoją miłość do pracy z Cardinale, stwierdzając, że chociaż uwielbia zarówno Cardinale, jak i Loren: „łatwiej utożsamiam się z Claudią. Sophia stwarza wrażenie czegoś większego niż życie, czegoś nieosiągalnego. Ale Claudia – choć nie jest łatwa, to wciąż jest w zasięgu ręki”[99]. Zagrała także meksykańską markizę w westernie Zawodowcy (ang. The Professionals), ponownie tworząc ekranowy duet z Burtem Lancasterem – obraz ten uznała później za swój najlepszy amerykański film[118]. Wiąże się z nim historia, którą wspominała po latach. Reżyser Richard Brooks pragnął zobaczyć ją topless w scenie, w której Burt Lancaster zdzierał jej koszulę. Zakładał, że w końcu ulegnie i zgodzi się na odrobinę nagości. Aktorka, która nie chciała się rozbierać przed kamerą, postawiła na swoim, udając się do projektanta kostiumów Marleny Dietrich z prośbą o zaprojektowanie dla niej specjalnego gorsetu, który ukryłby jej nagość. Ostatecznie scena wyszła bardzo dobrze[119].

Następnie zagrała w Jednej róży dla wszystkich (wł. Una rosa per tutti) oraz w seks farsie Nie daj się usidlić (ang. Don't Make Wawes) Alexandra Mackendricka – wystąpiła u boku Tonego Curtisa. Chociaż drugi z wymienionych filmów miał kilka zabawnych momentów, krytycy generalnie nie pozostawili na nim suchej nitki, podkreślając brak chemii na ekranie pomiędzy odtwórcami głównych ról – Cardinale a Curtisem[120]. Zdarzały się jednak odmienne opinie. Przykładowo Leonard Maltin określił film jako „klejnot”[121].

Na początku 1967 roku Franco Cristaldi dołączył do niej w Stanach Zjednoczonych. Kiedy przebywali w Atlancie, zaskoczył ją, zabierając na ceremonię ślubną, którą zorganizował bez jej wiedzy. Wzięła w niej udział, ale martwiła się utratą praw do opieki nad dzieckiem – Patrickiem. Zdała sobie również sprawę, że w coraz większym stopniu nie jest w stanie podejmować decyzji dotyczących własnego życia[2]. Małżeństwo nigdy nie zostało oficjalnie prawnie potwierdzone we Włoszech[122].

W 1968 roku Cardinale wystąpiła u boku Franco Nero w Dniu puszczyka (wł. Il giorno della civetta). Ta rola została uhonorowana nagrodą Davida di Donatello w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa”[18]. Ponownie spotkała się na planie z Rockiem Hudsonem,z którym wystąpiła we włoskiej komedii kryminalnej Ukradnij następnemu (wł. Ruba al prossima tuo) w reżyserii Francesco Maselliego. W tym samym roku wystąpiła także u boku Roda Taylora w Piekle z bohaterami (ang. The Hell with Heroes della civetta) oraz zagrała jedną ze swoich najbardziej znanych ról, wcielając się w postać byłej prostytutki Jill McBain w epickim westernie Sergia Leonego Pewnego razu na Dzikim Zachodzie (ang. C'era una volta il West)[123]. Jej rola była tak wielka i przejmująca, że biograf Leone, Robert C. Cumbow, opisał ją jako „trwale wyrytą w historii kina” i zauważył, jak idealnie do niej pasowała: „Jej wygląd bogini seksu łączy się z jej bardziej mistycznymi skojarzeniami ikonograficznymi, aby ułatwić metamorfozę Jill od kobiety lekkich obyczajów do budowniczej miasta, od nierządnicy do matki ziemi, od grzesznicy do symbolu Ameryki – apoteozy nierządnicy o złotym sercu”[124]. Film odniósł wielki sukces kasowy w wielu państwach. Przykładowo ponad pół wieku po premierze, w lutym 2022 roku, znajdował się na 6. miejscu pod względem liczby widzów w Niemczech[125].

W 1969 roku Cardinale zagrała u boku Nino Manfrediego w filmie Roku pańskiego (wł. Nell'anno del Signore) Luigiego Magniego, opartym na prawdziwej historii egzekucji dwóch karbonariuszy w papieskim Rzymie. Następnie wcieliła się w rolę telefonistki w Szalonych dniach (wł. Certo certissimo... anzi probabile) Marcello Fondaty oraz pielęgniarki w Czerwonym namiocie (ros. Красная палатка) Michaiła Kałatozowa. W tym ostatnim filmie, opartym na historii akcji ratunkowej zorganizowanej celem uratowania Umberto Nobilego i jego towarzyszy ocalałych z katastrofy sterowca Italia, wystąpiła u boku Seana Connery'ego i Petera Fincha[126].

Lata 70. „Najlepsza włoska aktorka” (po raz drugi)Edytuj

W 1970 roku Cardinale zagrała u boku Petera McEnery'ego i Eli Wallacha w komedii Jerzego Skolimowskiego Przygody Gerarda (ang. The Adventures of Gerard), opartej na Wyczynach brygadiera Gerarda – bohatera, którego kilkadziesiąt lat wcześniej powołał do życia Arthur Conan Doyle[127][128]. W 1971 roku stworzyła duet z Brigitte Bardot we francuskim westernie komediowym Królowe Dzikiego Zachodu (fr. Les pétroleuses) oraz wcieliła sie w rolę prostytutki w komedii Luigiego Zampy Włoch szuka żony (wł. Bello, onesto, emigrato Australia sposerebbe compaesana illibata). Jej partnerem na planie był Alberto Sordi. Film, do którego zdjęcia kręcono w lutym i marcu 1971 roku w Andaluzji, przyniósł Cardinale w następnym roku nagrodę Davida di Donatello w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa”[18][129]. W 1972 roku Cardinale wystąpiła w filmie Audiencja (wł. L'udienza) Marco Ferreriego, który był pokazywany na 22. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie[130]. Wystąpiła także w La Scoumoune u boku Jeana-Paula Belmondo i Michela Constantia[131]. W 1973 roku wcieliła się w rolę rosyjskiej arystokratki występując u boku Olivera Reeda w Dniu furii – filmie opartym na powieści Wadim Michaiła Lermontowa, rozgrywającym się w przedrewolucyjnej Rosji[132].

 
Claudia Cardinale w filmie Kamoryści Pasquale'a Squitieriego (1965)

W następnym roku Cardinale wystąpiła u boku Franco Nero w filmie Kamoryści (fr. I guappi) Pasquale'a Squitieriego, dramacie historycznym z elementami „poliziotteschi” i „noir[133]. Udział w zdjęciach do tego obrazu był dla aktorki przełomowy, gdyż poznała tam swojego przyszłego partnera życiowego. Reżyser Pasquale Squitieri i Claudia Cardinale spotkali się po raz pierwszy na planie i wkrótce zostali parą. Ich namiętny związek trwał do 1999 roku. Mimo, iż wspólnie mieli córkę Claudine, nigdy nie zawarli małżeństwa[134]. W 1975 roku Claudia rzuciła dla Pasqualego swojego męża – Franco Cristaldiego[135].

W 1975 r. aktorka zagrała córkę emigranta politycznego – w rolę jej ojca w filmie Mauro Bologniniego Libera – moja miłość (wł. Libera, amore mio!) wcielił się Adolfo Cieli, który zagrał bohatera, który jest „coraz bardziej rozdrażniony faszystowskim rządem Włoch i czyni wobec niego wiele śmiałych i bardzo osobistych gestów”[136]. Jeszcze w tym samym roku wystąpiła w komediach Igraszki o północy (wł. A mezzanotte va la ronda del piacere; na planie partnerował jej Vittorio Gassman) i Tu zaczyna się przygoda (wł. Qui comincia l'avventura). W drugim z wymienionych filmów wystąpiła w duecie z inną gwiazdą ówczesnego kina, Moniką Vitti, której biograf zauważył, ze obie aktorki wyraźnie wyróżniały się na tle obsady składającej się głównie z mężczyzn[137].

W 1976 r. Cardinale wystąpiła w komedii Il comune senso del pudore, wyreżyserowanej i napisanej przez Alberto Sordiego, który również zagrał główną rolę[138]. W następnym roku wcieliła się w biblijną rolę grając cudzołożnicę w miniserialu Jezus z Nazaretu, w którym wzięli udział Robert Powell (wcielił się w postać Jezusa), Anne Bancroft (zagrała Marię Magdalenę) i Ernest Borgnine (wcielił się w postać Korneliusza, setnika rzymskiego[139]. Rok później Cardinale wystąpiła w wyreżyserowanym przez swojego życiowego partnera filmie Żelazny prefekt (wł. Il prefetto di ferro), który opowiada historię Cesarego Moriego (w tej roli wystąpił Giuliano Gemma), włoskiego prefekta, który przed i w okresie faszystowskim był znany jako „żelazny prefekt”. W 1978 roku film został uhonorowany nagrodą Davida di Donatello (dla najlepszego filmu) – „podzielił” wówczas statuetkę z filmem W imieniu narodu włoskiego (wł. In nome del papa re)[140]. W 1977 roku Cardinale pojawiła się na planie zdjęciowym włoskiego thrillera politycznego Damiano Damianiego Do widzenia i amen (wł. Goodbye e amen), który miał premierę 8 lutego 1978 roku. Wkrótce ponownie wystąpiła u boku Gemmy w filmie gangsterskim jej partnera, Corleone (1978), którego akcja toczy się na Sycylii w latach 50[141]. Po roli żony inżyniera mającej romans z kochankiem w innym filmie Squitieriego, Rewolwer (wł. L'arma)[142], Cardinale wcieliła się w Eleanę, grecką „pełną wigoru burdel mamę” i dziewczynę Tellyego Savalasa w filmie wojennym George'a P. Cosmatosa, Ucieczka na Atenę (1979)[143]. Obraz, którego zdjęcia były kręcone na Rodos, został źle przyjęty; ma bardzo niską ocenę (33%) w serwisie Rotten Tomatoes (stan: 20 lutego 2022 r.)[144].

Lata 80. Na planie Fitzcarraldo, Skóry i ClarettyEdytuj

Po roli w Si salvi chi vuole (1980) i mniejszej roli w Salamandrze Petera Zinnera u boku Franco Nero, Anthony'ego Quinna i Christophera Lee[145], Cardinale zagrała ukochaną Marcello Mastroianniego w filmie wojennym Liliany Cavani Skóra (wł. La pelle), który ponownie połączył ją na planie z Burtem Lancasterem[146].W 1982 roku Claudia Cardinale za tę rolę została uhonorowana nagrodą Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka drugoplanowa”[147][148]. Ponadto film został zakwalifikowany do konkursu na Festiwalu Filmowym w Cannes w 1981 roku (Złotą Palmą został uhonorowany wówczas Człowiek z żelaza Andrzeja Wajdy)[149]. W 1982 roku Cardinale pojawiła się w Fitzcarraldo Wernera Herzoga, wcielając się w rolę Molly – odnoszącej sukcesy właścicielki domu publicznego, która finansuje swojemu tytułowemu kochankowi – przedsiębiorcy eksplorującemu nowe tereny w Ameryce Południowej (w tej roli Klaus Kinski) – zakup starego parowca. Film, inspirowany prawdziwą historią peruwiańskiego barona kauczukowego Carlosa Fermína Fitzcarralda, był kręcony w Brazylii i Peru. Obraz spotkał się z uznaniem krytyków. Vincent Canby z The New York Times nazwał go „dobrym, ekscentrycznym, fascynującym filmem” i „oszałamiającym widowiskiem”, porównując dynamikę między Kinskim i Cardinale do tej, która istniała pomiędzy Katharine Hepburn i Humphreyem Bogartem w filmie Johna Hustona Afrykańska królowa. Zwrócił uwagę, że chociaż czas, w którym Cardinale pojawiała się ekranie w filmie nie był niestety duży, to nadała mu humorystyczny wydźwięk; pochwalił sposób, w jaki udało jej się zmienić Kinskiego – znanego ze swojego zmiennego temperamentu i portretów megalomanów i przestępców – w jego „prawdziwie czarującą obecność na ekranie”, dodając nowy wymiar w jego karierze aktorskiej[150]. Następnie, jeszcze w tym samym roku, Cardinale zagrała u boku Pierre'a Mondy'ego we francusko-włoskiej seks farsie Prezent (fr. Le Cadeau), wcielając się w rolę Antonelli - żony francuskiego bankiera Grégoire'a Dufoura, któremu koledzy z pracy wręczają wyjątkowy prezent pożegnalny, zapewniając mu towarzystwo atrakcyjnej prostytutki Barbary (Clio Goldsmith), która towarzyszy mu w podróży do Włoch. Biografowie aktorki, Enrico Lancia i Fabio Minelli, zwrócili uwagę, że Cardinale zagrała swoją rolę w tym filmie z „dojrzałym wdziękiem i wyrazistością”[151].

 
Claudia Cardinale na Lido w Wenecji, wrzesień 1984

W 1983 roku Cardinale zagrała w miniserialu Warisa Husseina Księżniczka Daisy oraz wystąpiła u boku Lino Ventury i Bernarda Giraudeau we francusko-kanadyjskim filmie Le Ruffian (reż. José Giovanni), do którego muzykę napisał Ennio Morricone[152]. W 1984 roku zagrała ukochaną Marcello Mastroianniego w filmie Marco Bellocchio Henryk IV, opartym na sztuce Luigiego Pirandello o tym samym tytule. Obraz brał udział w Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w 1984 roku[153]. Film Claretta (1984) w reżyserii Squitieriego, z udziałem Cardinale i Gemmy, został zgłoszony do konkursu na 41. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji (wrzesień 1984). Jury dostrzegło rolę Cardinale, która otrzymała Nagrodą Pasinettiego (wł. Premio Pasinetti) dla najlepszej aktorki[19] W następnym roku Cardinale (jako Claretta Petacci) została zauważona przez jury przyznające włoskie nagrody filmowe i w Amfiteatrze w Taorminie po raz drugi w historii (wcześniej tę nagrodę otrzymała w 1965 roku) została uhonorowana statuetką Nastro d'argento w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa”[154]. Jeszcze w tym samym roku (1985.) Cardinale zagrała u boku Bena Gazzary i Liny Sastri w La donna delle meraviglie Alberto Bavilacquy[155][156]. Film ten został zakwalifikowany do konkursu na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji w 1985 roku[157].

W 1986 roku Cardinale była zaangażowana w realizację dwóch filmów dla telewizji. W Historii (wł. La Storia) Luigiego Comenciniego (na podstawie powieści Elsy Morante pod tym samym tytułem) wcieliła się w rolę wdowy wychowującej syna podczas II wojny światowej. W miniserialu Naso di Cane Enrico Lancia i Roberto Poppi chwalili ją za „lekki komiczny akcent”[158]. W 1987 roku Cardinale zagrała u boku Petera Coyote, Grety Scacchi i Jamiego Lee Curtisa w filmie Diane Kurys Zakochany mężczyzna (wł. Un homme amoureux), pierwszym anglojęzycznym filmie Kurys. Obraz został wybrany jako otwierający Festiwal Filmowy w Cannes w 1987 roku, ale nie został wyróżniony żadną nagrodą[159]. Cardinale wcieliła się w postać Julia Steiner, chorej na raka matki głównej bohaterki (w tej roli wystąpiła Greta Scacchi). Jej rola została doceniona przez krytyków. Desson Howe z The Washington Post podkreślał „ciepłe i promienne” elementy, które wniosła do tej roli[160], a Hal Hinson, reprezentujący tę samą redakcję, porównując grę Scacchi do Cardinale zwrócił uwagę na „ten sam rodzaj zmysłowości, jaki Cardinale wniosła do swoich wcześniejszych ról”[161]. Po roli w komedii Blu elettrico (1988), Cardinale w dwuczęściowym filmie Rewolucja francuska (fr. La Révolution française, 1989.) wcieliła się w postać Yolandy de Polastron, ulubienicy Marii Antoniny. Stworzony z okazji dwusetnej rocznicy rewolucji francuskiej, 360-minutowy film Roberta Enrico i Richarda T. Heffrona był międzynarodową produkcją, w której obsadzie znaleźli się Klaus Maria Brandauer, Jane Seymour i Peter Ustinov[162].

Lata 90. Złoty Lew w WenecjiEdytuj

W 1990 roku Claudia Cardinale zagrała u boku Bruno Cremera w Atto di dolore (reż. Pasquale Squitieri), wcielając się w postać Eleny, wdowy wychowującej dwoje dzieci, której życie wywraca się do góry nogami, gdy odkrywa, że jej syn Sandro jest uzależniony od narkotyków. Mimo prób podejmowanych przez matkę, chłopak nie jest w stanie wyjść z nałogu, a ona sama podejmuje dramatyczną decyzję[163]. Za rolę w tym filmie w 1992 roku Cardinale otrzymała nominację do nagrody Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa”[164]. W 1990 roku pojawiła się również w radziecko-włosko-hiszpańsko-marokańskiej produkcji Bitwa trzech królów (hiszp. La batalla de los tres reyes)[165].

W 1991 roku wystąpiła u boku Richarda Berry'ego i Omara Sharifa w filmie Henriego Verneuila Mayrig znaczy mama (Mayrig w języku ormiańskim oznacza matkę), filmie o życiowych zmaganiach ormiańskiej rodziny, która emigruje z Turcji do Marsylii we Francji po ludobójstwie Ormian w 1915 roku. Film osiągnął na tyle duży sukces, że Verneuil nakręcił w następnym roku sequel, Ulica Paradis 588 (hiszp. 588 rue paradis), również z tą samą obsadą. Krytycy nie szczędzili Cardinale pochwał za rolę matki. Ogólnoormiańskie Zjednoczenie Organizacji Charytatywnych (ang. Armenian General Benevolent Union) odnotowało „nieskazitelne kreacje tych dzielnych aktorów, zwłaszcza Claudii Cardinale”[166].

W 1993 roku aktorka została uhonorowana Honorowym Złotym Lwem (wł. Leone d'oro alla carriera) za całokształt twórczości na Festiwalu Filmowym w Wenecji (wraz z Romanem Polańskim, Robertem De Niro i Stevenem Spielbergiem)[20].

W tym samym roku aktorka zgodziła się ponownie wystąpić na planie zdjęciowym Syna Różowej Pantery z Blakiem Edwardsem, Herbertem Lomem i Burtem Kwoukiem, aby uczcić 30. rocznicę premiery Różowej Pantery. Był to ostatni film Edwardsa. Okazał się komercyjną porażką, jak również został surowo oceniony przez krytyków którzy rozpaczali nad „boleśnie nieśmiesznym scenariuszem” i rolą Roberto Benigniego w roli nieślubnego syna inspektora Clouseau, za którą w 1994 roku aktor otrzymał nominację do Złotej Maliny w kategorii „Najgorszy debiut aktorski”. Film na serwisie Rotten Tomatoes ma ocenę zaledwie 6%, która została wystawiona na podstawie 34 recenzji (stan na 24 lutego 2022 r.)[167]. W 1994 roku zagrała we francuskiej komedii One myślą tylko o tym (fr. Elles ne pensent qu'à ça...) w reżyserii Charlotte Dubreuil), która powstała na podstawie komiksu Georgesa Wolinskiego. Rok później pojawiła się w kanadyjskim (francuskojęzycznym) policyjnym serialu telewizyjnym 10-07: L'affaire Zeus[168].

W 1997 roku zagrała w brytyjsko-włoskim miniserialu telewizyjnym Nostromo, wyreżyserowanym przez Alastaira Reida i wyprodukowanym przez Fernando Ghię z Pixit Productions, koprodukcji Radiotelevisione italiana, Televisión Española i WGBH Boston[169]. Film jest opisywany jako „adaptacja epickiej powieści Nostromo Josepha Conrada o politycznych wstrząsach, chciwości i romansie z przełomu XIX i XX wieku w Ameryce Południowej”[170]. Obsada filmu została nominowania do nagrody ALMA za „wybitną obsadę latynoską w filmie lub miniserialu stworzonym dla telewizji”. Jeszcze w tym samym roku (1997.) Cardinale pojawiła się w filmach Sous les pieds des femmes i Stupor Mundi. W ostatnim z wymienionych wcieliła się w histopryczną postać Konstancji Aragońskiej[171]. W 1998 roku we francuskim obrazie Riches, belles, etc. zagrała rolę matki Loli Naymark – zamożnej baronowej, która zostawia swój hotel córce, by zaopiekowała się nim podczas jej nieobecności[172]. W następnym roku w historycznym filmie Bandyci (wł. Li chiamarono... briganti!) Cristaldiego zagrała chłopską matkę dwojga dzieci, które były członkami armii Carmine'a Crocco (w te rolę wcielił się Enrico Lo Verso) w epoce Garibaldiego. Słabo przyjęty film, opowiadający o bandytyzmie (i jego najgłośniejszemu przedstawicielowi) szerzącym się po risorgimento, został zbojkotowany i w niewyjaśnionych okolicznościach wycofany z kin (producenci od tego czasu odmówili cesji praw do jego transmisji). Jedni wskazywali, iż przyczyną było niepowodzenie finansowe, inni zwracali uwagę na podłoże polityczne – oskarżenie o rewizjonizm[173][174].

Lata 2000. XXI wieku. Debiut na scenie teatralnej i Złoty NiedźwiedźEdytuj

 
Claudia Cardinale podczas gali Women’s World Award w Wiener Stadthalle (Wiedeń, 2009)

W marcu 2000 roku Claudia Cardinale została mianowana ambasadorem dobrej woli UNESCO – „z uwagi na jej zaangażowanie w poprawę statusu kobiet i dziewcząt poprzez edukację, a także promowanie i potwierdzanie ich praw”[175].

W maju 2000 roku w wieku 62 lat aktorka rozpoczęła karierę teatralną, występując na deskach paryskiego Théâtre du Rond-Point w produkcji Maurizio Scaparro, stanowiącej inscenizację XVI-wiecznej sztuki Wenecjanka (wł. La Veniexiana) w adaptacji René de Ceccatty'ego[54][176][177][178]. „Tym razem Maurizio Scaparro zdołał mnie przekonać. W kinie kamera chroni...Jest wspólnikiem, bo pozwala przerobić scenę. Ona też upiększa. W teatrze nie ma żadnej maski, a kontakt z publicznością jest całkowity. W rzeczywistości uwielbiam podejmować ryzyko lub wyruszać na przygodę” – powiedziała aktorka, której głównymi partnerami na scenie byli Marcel Maréchal i Catherine Allégret. Jednocześnie przyznała, że mimo udziału w 120 filmach wciąż czuje tremę na na planie filmowym, a tym bardziej na scenie teatralnej[179].

W tym samym roku (2000) została uhonorowana nagrodą Nastro d'argento europeo[148][180][181]. Zagrała również w telewizyjnym filmie Élisabeth - Ils sont tous nos enfants (2000)[182][183].

Dwa lata później odbyła tournée teatralne po Włoszech, występując w Come tu mi vuoi Luigiego Pirandella, wyreżyserowanym przez Squitieriego. Pojawiła się w roli madame Falconetti (krytyk Roger Ebert określił ją jako „wyblakłą hrabinę”) u boku Jeremy'ego Ironsa w thrillerze A teraz... panie i panowie (ang. And now... Ladies and Gentlemen) Claude'a Leloucha[184]. Zagrała damę, która spędza czas w Fezie w Maroku w towarzystwie z przystojnych żigolaków[185]. Film został pokazany poza konkursem na Festiwalu Filmowym w Cannes w 2002 roku[186] zbierając mieszane recenzje. Przykładowo A.O. Scott z New York Timesa skrytykował go, określając mianem „wyjątkowo głupiego”, ale jednocześnie pochwalił „nienaganne kompozycje CinemaScope” i „bujną, delikatną muzykę” Michela Legranda[185].

15 lutego 2002 roku na 52. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie została nagrodzona Honorowym Złotym Niedźwiedziem za wkład w rozwój kina (na tym samym festiwalu Honorowego Niedźwiedzia otrzymał również Robert Altman)[21][22][23].

W 2005 roku Claudia Cardinale pojawiła się na scenie paryskiego Théâtre de la Madeleine w obsadzie produkcji teatralnej Philippe'a Adriena w inscenizacji Słodkiego ptaka młodości (fr. Doux oiseau de jeunesse) Tenessego Williamsa. Zagrała starzejącą się hollywoodzką gwiazdę, która przeżywa poważny kryzys – zaczyna pić, brać narkotyki, bo uważa, że sukces jest związany tylko z młodością. Marząc o odzyskaniu sławy rzuca się w ramiona młodego kochanka (w tej roli wystąpił Christophe Reymond)[64][187].

W sezonie 2006/2007 wystąpiła także w innej sztuce Williamsa Szklanej menażerii w reżyserii Andrei Liberoviciego, w której wcieliła się w rolę porzuconej przez męża Amandy Wingfield, kobiety mieszkającej z dziećmi – Tomem i Laurą, delikatną, odczuwającą samotność i kulawą dziewczynką. Opuszczona rodzina żyje w oczekiwaniu na wstrząsające wydarzenie: matka szuka go wytrwale, przekonana, że w ten sposób może walczyć z apatią dzieci, a przede wszystkim z kruchością Laury[188][189]. Amanda próbuje przeciwstawić tę kruchość wytrwałym witalizmem i przekonuje swojego syna Toma, by zaprosił jednego ze swoich przyjaciół na obiad, mając nadzieję, że ze spotkania z Laurą narodzi się związek, dialog, przyjaźń, coś, co w efekcie spowoduje zmianę[190]. Claudia Cardinale nie zaprzestała występów w filmie. W 2007 roku pojawiła się w komedii Aline Issermann Cherche fiancé tous frais payés u boku Alexandry Lamy i Brunona Salomone'a[191], w roli, którą Patrick Besson określił jako „okropną”[192]. Po roli w filmie telewizyjnym Hold-up à l'italienne (2008), w następnym roku Cardinale zagrała w chwalonej przez krytyków Nici (fr. Le fil), wcielając się w postać tunezyjskiej matki, która ma burzliwe relacje ze swoim synem (gejem) Malikiem (w tej roli wystąpił Antonin Stahly-Vishwanadan), wykształconym we Francji[193]. Michael D. Klemm z CinemaQueer.com rozważał, w jaki sposób film przełamał wiele tabu w kontekście międzyrasowej seksualności i homoseksualizmu. Pochwalił „wspaniałą” grę Cardinale i nakreślony przez nią portret „apodyktycznej” matki, porównując jedną scenę, w której „przyprowadza do domu miłą dziewczynę na spotkanie z Malikiem”, do tej z kultowego Harold i Maude (1971)[194].

W styczniu 2006 roku została przewodniczącą Komitetu Honorowego Międzynarodowych Spotkań Kina Dziedzictwa i Filmów Odrestaurowanych w Vincennes. 23 stycznia tegoż roku została jednocześnie uhonorowana nagrodą Henriego-Langloisa (fr. Prix Henri-Langlois) – podczas pierwszej edycji tego wydarzenia, dedykowanego twórczym wysiłkom organizacji zajmujących się konserwacją i restauracją filmów, wyróżniającym się aktorom i reżyserom oraz osobowościom filmowym, z uwzględnieniem kina autorskiego i dzieł dziedzictwa sztuki filmowej[195][196].

Lata 10. XXI wieku. Wciąż na planie filmowym. Kolejne nagrodyEdytuj

 
Claudia Cardinale przemawia podczas Brussels International Film Festival (czerwiec 2018)

W 2010 roku Claudia Cardinale otrzymała nagrodę Złota Pomarańcza dla najlepszej aktorki na 47. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym „Złota Pomarańcza” w Antalyi za rolę starszej Włoszki, która przyjmuje młodą turecką studentkę z wymiany w komediodramacie Sinyora Enrica ile İtalyan Olmak [197]. Zdjęcia do tej turecko-włoskiej koprodukcji były kręcone w Stambule i Rimini[198].

Rok później aktorka użyczyła swojego głosu w filmie przyrodniczym African Cats, dubbingując we włoskiej wersji językowej oryginalnego lektora (Samuela L. Jacksona)[199]. Obraz, który opowiada o życiu lwów i gepardów w ich naturalnym środowisku[200], okazał się wielkim sukcesem kasowym – film osiągnął przychód w wysokości 31 mln USD[201].

12 marca 2011 roku brytyjski dziennik „The Independent”, wymieniając 15 największych włoskich produktów eksportowych w dziedzinie kultury, pierwsze miejsce przyznał Claudii Cardinale, argumentując swój wybór: „Niektórzy mogą powiedzieć, że Loren, niektórzy Lollobrigida, niektórzy Bellucci, ale ze wszystkich włoskich bogiń ekranu, które zdominowały powojenne kino Zachodu, to pani Cardinale była tą, która prześcignęła Garibaldiego[54] W tym samym roku aktorka została uhonorowana nagrodą Złotego Lamparta za całokształt twórczości na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno (nagrodę wręczył Olivier Père), a na jej cześć został wyświetlony film Osiem i pół Federico Felliniego[148][202].

Na początku kwietnia 2011 roku artystka była gościem specjalnym pierwszej edycji festiwalu filmowego Philips Cinema Mundi im. Zygmunta Kałużyńskiego, odbywającego się w Łodzi[203][204]. Odwiedziła wówczas łódzką szkołę filmową i spotkała się ze studentami[205].

W 2012 roku Cardinale wystąpiła u boku Jeanne Moreau i Michaela Lonsdale'a w ostatnim filmie fabularnym (ze zdjęciami operatora filmowego Renato Berty), który wyreżyserował portugalski reżyser Manoel de Oliveira, Gebo i cień (port.O Gebo e a Sombra). Ceniony przez krytyków, ma ocenę 100% w Rotten Tomatoes[206]. Został pokazany (poza konkursem głównym) na 69. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji[207]. The Hollywood Reporter opisał go jako „zespół znakomitych starszych wykonawców”, dodając, iż: „Berta uchwycił mglisty, miękki blask wewnętrznego oświetlenia z gazu i świec, a rezultaty przypominają nam, że Manoel de Oliveira jest jedynym filmowcem na świecie, który naprawdę pamięta, jak wyglądało to światło w 1910 roku[208].” Kolejnym filmem, w którym zagrała aktorka, był francuskojęzyczny hiszpański obraz Artysta i modelka (hiszp. El artista y la modelo), w którym wystąpiła u boku Jeana Rocheforta. W 2013 roku Cardinale zagrała u boku drugoplanowych aktorek Patricii Black i Chloé Cunhy w Joy de V. Nadii Szold[209]. W 2014 roku wystąpiła w dramacie wojennym Ernsta Gossnera Cicha góra (niem. Der stille Berg), historii miłosnej, której akcja rozgrywa się w Dolomitach w momencie wybuchu wojny pomiędzy Włochami a Austro-Węgrami w 1915 roku (w czasie I wojny swiatowej). Gossner opisał ją jako „wymarzonego członka obsady” i wspominał, że Cardinale zgodziła się wziąć udział w filmie zaraz po tym jak otrzymała scenariusz[210]. W tym samym roku (2014) aktorka wcieliła się w postać „sympatycznej włoskiej przyzwoitki” w brytyjskim dramacie Effie Grey, napisanym przez Emmę Thompson (z Dakotą Fanning w roli głównej)[211]. W wywiadzie, przeprowadzonym w ramach promocji filmu, Cardinale powiedziała: „Zwykle, gdy jesteś stary, już nie pracujesz, ale ja nadal pracuję, co jest dobre... Miałam dużo szczęścia, ponieważ miałam wielu fantastycznych reżyserów: Felliniego, Viscontiego, Blake'a Edwardsa, wielu, wielu...”[212].

W maju 2015 roku Claudia Cardinale była gościem specjalnym ósmej edycji Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego PKO Off Camera, który odbywał się w Krakowie. 2 maja w kinie „Kijów” wzięła udział w polskiej premierze filmu Ostatni przystanek (wł. Ultima fermata), w którym wystąpiła. Ponadto artystka odcisnęła swoją dłoń, której odlew został umieszczony w krakowskiej Alei Gwiazd[213][214][215]. Rok później za rolę w Ostatnim przystanku otrzymała nominację do nagrody Davida di Donatello w kategorii „Najlepsza aktorka drugoplanowa”[18].

W 2017 roku jej zdjęcie znalazło się na oficjalnym plakacie 70. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes. Wykorzystano przy tym oryginalną fotografię aktorki wykonaną w 1959 roku, na którym można podziwiać Cardinale tańczącą boso na tarasie w Rzymie. Za retusz fotografii odpowiadała paryska agencja Bronx[46].

21 marca 2018 roku wzięła udział (jako gość honorowy) w otwarciu Miasta Kultury w Tunisie (fr. Cité de la Culture) – jednego z największych kompleksów kulturalnych w świecie arabskim i Afryce[216][217][218].

W marcu tego samego roku w wywiadzie dla dziennika „Corriere della Sera” powiedziała: „Jestem kobietą, której nikt nie może zatrzymać. Nigdy nie przejdę na emeryturę”[135].

11 października 2018 roku otrzymała nagrodę Tabernas de Cine na Almería Western Film Festival[219].

14 lipca 2019 roku została uhonorowana jednym z najważniejszych francuskich odznaczeń państwowych, otrzymując tytuł Wielkiego Oficera Orderu Narodowego Legii Honorowej[220].

Lata 20. XXI wiekuEdytuj

W 2020 roku Cardinale była główną gwiazdą szwajcarskiego miniserialu Bulle. W tym samym roku zagrała rolę w francuskojęzycznym filmie Netflixa Bronx. W debiutanckim weekendzie był to drugi najczęściej oglądany film na tym serwisie[221].

Życie prywatneEdytuj

Claudia Cardinale ma 173 cm wzrostu i jest naturalną szatynką[60][222]. Mówi w językach: francuskim, włoskim, angielskim, hiszpańskim i arabskim[223].

Ma liczne, młodsze rodzeństwo – siostrę Blanche oraz dwóch braci: Brunona i Adriena[28]. Pochodzi z długowiecznej rodziny – jej ojciec (François) zmarł w wieku 94 lat, a matka (Yolanda) w wieku 88 lat. Rodzice w dzieciństwie zawsze ją wspierali, choć największą pięknością w rodzinie była jej rodzona siostra Blanche i to jej przepowiadano karierę aktorską. Tymczasem Claudia była chłopczycą, walczącą o udowodnienie, że dziewczynki są równie silne jak chłopcy[11].

W 1958 roku na Festiwalu Filmowym w Wenecji, będąc wówczas w ciąży i trudnym położeniu finansowym, poznała znanego producenta filmowego Franco Cristaldiego[3], z którym była formalnie związana od 1967 do 1975 roku[1][2]. Wykorzystał on słabą pozycję ekonomiczną początkującej aktorki samotnie wychowującej dziecko, podpisując z nią wieloletni kontrakt na wyłączność[49][50]. Po latach źle wspominała ten związek, w którym, jak stwierdziła, „nie była kochanką ani ciała, ani umysłu” Cristaldiego. „Byłam Kopciuszkiem, całkowicie na łasce jego hojności” – napisała w swojej biografii wydanej w 1995 roku[135].

Z drugim partnerem, reżyserem Pasquale Squitierim, połączyła ją wielka miłość. Poznali się w 1973 i byli razem do 1999 roku[4]. Mimo tego, że spędzili wspólnie ponad 25 lat, nie zdecydowała się na małżeństwo, wskazując że ciążyła na niej pamięć o doznanej przemocy. Wspominała również, że nie chciała mieszać życia publicznego z prywatnym[47]. Nawet po rozstaniu Pasquale i Claudia utrzymywali ze sobą bardzo dobre kontakty[4].

 
Od 1989 roku Claudia Cardinale mieszka w Paryżu w domu z widokiem na Sekwanę. Na zdjęciu: Pont des Arts; w tle Île de la Cité z dwiema wieżami katedry Notre-Dame

Kilka dni po tym, jak aktorka dowiedziała się o śmierci Squitieriego (reżyser odszedł 18 lutego 2017 w wieku 78 lat), udzieliła wywiadu dziennikarzowi Corriere della Sera, w którym podkreślała wielkie uczucie jakim go darzyła: „To była jedyna miłość w moim życiu. Z Pasquale zawsze byliśmy przyjaciółmi i stanowiliśmy jedność”[48].

Cardinale ma dwoje dzieci: Patricka Franka, który urodził się (19 października 1958 roku w Londynie) jako nieślubne dziecko, gdy miała 19 lat, a później został adoptowany przez Cristaldiego[224] i Claudię (Squitieri)[54].

W połowie lat 60. XX wieku trzy lata spędziła w Stanach Zjednoczonych, występując w amerykańskich produkcjach filmowych. W tym okresie zaprzyjaźniła się z Marilyn Monroe, która pozwoliła jej mieszkać w swoim domu, gdy wyjechała w interesach. Cardinale przyznała, że śmierć amerykańskiej aktorki sprawiła jej wielki ból[11].

Przyjaźniła się z Luchino Viscontim, z którym spędzała dużo czasu. Po latach wspominała, że reżyser wprost zwariował na jej punkcie: „Często zapraszał mnie do swojego domu na obiad, po czym pod obrusem kazał mi znaleźć klejnoty Cartiera. Kiedy wychodził do pracy, błagał, żebym mu towarzyszyła, potrzebował mnie, a ja lubiłam być blisko niego”[11].

Od 1989 roku Claudia Cardinale mieszka w swoim paryskim domu z widokiem na Sekwanę[225].

W 2005 roku wydała autobiografię zatytułowaną „Mes étoiles”. Cztery lata później opublikowała album fotograficzny „Ma Tunisie”[226].

UpamiętnienieEdytuj

W maju 2022 roku uhonorowało ją miasto Halk al-Wadi (wcześniej – fr. La Goulette), w którym Claudia Cardinale spędziła znaczną część swojego dzieciństwa i młodości, nazywając jej imieniem jedną z ulic[27][227][228].

Wybrana filmografiaEdytuj

Filmy kinoweEdytuj

 
Zdjęcie Claudii Cardinale z autografem (ok. 1960)
 
Claudia Cardinale na okładce włoskiego magazynu „Tempo” (1962)
 
Claudia Cardinale z fantazyjną fryzurą ozdobioną lśniącym klejnotem na planie filmu Różowa Pantera Blake'a Edwardsa, luty 1963

Filmy telewizyjneEdytuj

Filmy krótkometrażoweEdytuj

Filmy dokumentalneEdytuj

LektorEdytuj

DyskografiaEdytuj

AlbumyEdytuj

  • The Four Dreamers (1962)[229]
  • Vive Les Années 70. (Best of) – kompilacja (2018)[230]

SingleEdytuj

Wybrane nagrody i wyróżnieniaEdytuj

 
Claudia Cardinale z Nagrodą Davida di Donatello w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa” za rolę w filmie Włoch szuka żony (1972)
  • Nagrody i wyróżnienia Włoskiego Narodowego Syndykatu Dziennikarzy Filmowych Nastro d’argento
    • 1965 – nagroda Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa” za rolę w filmie Jego dziewczyna (wł. La ragazza di Bube)[103][104][148]
    • 1982 – nagroda Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka drugoplanowa” za rolę w filmie Skóra (wł. La pelle)[147][148]
    • 1985 – nagroda Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa” za rolę w filmie Claretta[148][154]
    • 1992 – nominacja do nagrody Nastro d’argento w kategorii „Najlepsza aktorka pierwszoplanowa” za rolę w filmie Atto di dolore[148][164]
    • 1992 – nagroda Nastro d'argento europeo za sukcesy na arenie międzynarodowej[148][180]
  • Nagrody Globo d'oro (pol. Złoty Glob) – dziennikarzy prasy zagranicznej akredytowanych we Włoszech
    • 1985 – nagroda Globo d’oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Claretta[148][237]
    • 1991 – nagroda Globo d’oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Atto di dolore[148][164]
    • 2014 – nagroda Globo d’oro za całokształt twórczości[148]
  • Nagrody Grolla d'oro (organizowane przez Region Autonomiczny Dolina Aosty)
    • 1962 – nominacja do nagrody Grolla d'oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Samotność (wł. Senilità[253]
    • 1962 – nominacja do nagrody Grolla d'oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Synu marnotrawnym (wł. La viaccia)[253]
    • 1963 – nominacja do nagrody Grolla d'oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Lamparcie (wł. Il gattopardo)[254]
    • 1964 – nagroda Grolla d'oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Jego dziewczyna (wł. La ragazza di Bube)[255]
    • 1968 – nominacja do nagrody Grolla d'oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Dniu puszczyka (wł. Il giorno della civetta)[256]
    • 1972 – nominacja do nagrody Grolla d'oro w kategorii „Najlepsza aktorka” za rolę w filmie Włoch szuka żony (wł. Bello, onesto, emigrato Australia sposerebbe compaesana illibata)[257]

OdznaczeniaEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Inne źródła wskazują, że urodziła się w La Goulette, w mieście położonym ok. 10 km na wschód od Tunisu.
  2. W 1868 roku w portowym mieście La Goulette (Halk al-Wadi) podpisano traktat tunezyjsko-włoski, który zachęcał do emigracji do Tunezji. W konsekwencji napływ Włochów do tego państwa znacznie się zwiększył, ostatecznie zmieniając oblicze tej nadmorskiej miejscowości. Był to okres, gdy emigracja do Stanów Zjednoczonych wiązała się z dużymi trudnościami dla pragnących odmienić swoje życie Sycylijczyków i Maltańczyków. Rozwój portu w La Goulette stwarzał natomiast możliwości zatrudnienia. Zdecydowana większość emigrantów – robotników dziennych, rzemieślników, górników i rybaków – była bardzo uboga. Jednak w ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat Włosi wyszli z nędzy i stali się większością w mieście, dając nowe życie dzielnicy „Mała Sycylia” (nie mylić z homonimiczną dzielnicą Tunis). W międzyczasie w 1884 r. powstała włoska izba handlowa, dziennik L'Unione, jak również włoskie placówki edukacyjne, ośrodki zdrowia oraz kultury. Przybysze żyli w pokoju obok rdzennej ludności. Zdarzały się mieszane małżeństwa. W 1870 roku w Tunezji mieszkało już ok 25 000 Włochów, a według spizu powszechnego z 1926 r. było ich już 89 216. La Goulette było w tym okresie znaczącym ośrodkiem włoskiego osadnictwa. Okres spokoju nie trwał wiecznie. W 1964 roku prezydent Habib Bourguiba zarządził przejęcie mienia należącego do cudzoziemców, w zwiazku z czym ci ostatni udali się na wygnanie. Włosi z La Goulette, posiadając tylko francuskie dokumenty, byli zmuszeni szukać nowego życia we Francji.
  3. Konkurs piękności miał na celu zebranie pieniędzy na cele charytatywne. Matka Cardinale była w komitecie charytatywnym. Aktorka wspominała, że została wepchnięta na scenę przez kogoś, gdy pomagała w organizacji, a następnie została ogłoszona zwycięzcą. W tym czasie Cardinale miała świadectwo nauczycielskie i miała nadzieję uczyć w jednej z tunezyjskich szkół położonych na pustyni. Ponieważ pragnęła zostać nauczycielką, nie interesowały jej liczne kontrakty filmowe oferowane jej podczas wizyty w Wenecji. Kolejne oferty pojawiły się po jej powrocie do Tunezji.
  4. a b Cristaldi zaoferował Cardinale kontrakt bez testu umiejętności aktorskich. Umowa zawierała wiele postanowień. Oczekiwał, że Cardinale będzie się do nich stosować, podczas gdy jednocześnie przygotowywał ją do profesjonalnej gry aktorskiej.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Cardinale i Mori 1995 ↓.
  2. a b c Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 57.
  3. a b c The Courage of Claudia Cardinale, Youngstown Vindicator, 25 czerwca 1967 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  4. a b c Gloria Satta, Claudia Cardinale: «Che dolore, Pasquale è stato l'unico vero amore della mia vita», Il Messaggero, 19 lutego 2017 [dostęp 2022-03-01] (wł.).
  5. Brunetta 1993 ↓, s. 160.
  6. Słodowski i Roman 1992 ↓, s. 43.
  7. Brunetta 1993 ↓, s. 142.
  8. Symbol seksu lat 60. Claudia Cardinale kończy 75 lat, Polskie Radio 24, 14 kwietnia 2013 [dostęp 2022-04-13].
  9. Amann Khuranaa, Claudia Cardinale: All you want to know about the girl on the official Cannes 2017 poster, BollywoodLife.com, 16 maja 2017 [dostęp 2022-04-14] (ang.).
  10. Susan King, Classic Hollywood: Claudia Cardinale shares memories of working with Fellini, Visconti and Leone, Los Angeles Times, 15 lutego 2019 [dostęp 2022-02-28] (ang.).
  11. a b c d e f Maria Luisa Agnese, Claudia Cardinale: «Miei 175 film, ma in casa la più bella era mia sorella», Corriere della Sera, 1 lutego 2019 [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  12. a b Roger Ebert, The Leopard, RogerEbert.com, 14 września 2003 [dostęp 2022-04-14] (ang.).
  13. a b Carson Poplin, 1963 – Visconti, The Leopard, FashionHistory.fitnyc.edu, 15 grudnia 2017 [dostęp 2022-04-14] (ang.).
  14. a b Emanuel Levy, 8 1/2 (1963): Fellini’s Oscar-Winning Masterpiece, Starring Mastroianni–Scene By Scene, EmanuelLevy.com, 9 lipca 2020 [dostęp 2022-04-15] (ang.).
  15. a b Roger Ebert, 8 1/2 / Eight and a Half, RogerEbert.com, 28 maja 2000 [dostęp 2022-04-15] (ang.).
  16. Sven Mikulec, ‘8½’: Federico Fellini’s Daring, Self-Reflexive Masterpiece as a Most Intimate Exploration of Cinema, Cinephilia & Beyond [dostęp 2022-04-15] (ang.).
  17. Chelsea Wessels, Once Upon a Time in the West, Library of Congress [dostęp 2022-04-15] (ang.).
  18. a b c d e f g h i j Accademia del Cinema Italiano - Premi David di Donatello: Claudia Cardinale, Daviddidonatello.it [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  19. a b c Festival di Venezia 1984, MyMovies.it [dostęp 2022-03-01] (wł.).
  20. a b c Festival di Venezia 1993, MyMovies.it [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  21. a b c Honorowe Złote Niedźwiedzie dla Altmana i Claudii Cardinale, Onet.pl, 30 stycznia 2002 [dostęp 2022-03-02].
  22. a b c Golden Bear Award For Claudia Cardinale At The 52nd Film Festival (Berlinale 2002) In Berlin, Germany On February 15, 2002, Getty Images, 15 lutego 2002 [dostęp 2022-03-02] (ang.).
  23. a b c Berlino, Orso d'oro ex aequo a 'Bloody Sunday' e 'Spirited away'. Pronostici rispettati nella 52esima edizione del Festival Massimo riconoscimento alla carriera per Claudia Cardinale, la Repubblica, 2002 [dostęp 2022-03-02] (wł.).
  24. a b c Michael Ayorinde, Claudia Cardinale, initiales C.C., Afrique Magazine, luty 2011 [dostęp 2022-05-24] (fr.).
  25. Clancy-Smith 2011 ↓, s. 712.
  26. Sleeman 2001 ↓, s. 90.
  27. a b Agence France-Presse, Italian star Claudia Cardinale honored in Tunisian birthplace, Inquirer.net, 31 maja 2022 [dostęp 2022-05-31] (ang.).
  28. a b c d Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 5.
  29. Histoire et patrimoine, La commune de La Goulette, 10 listopada 2015 [dostęp 2022-05-31] (fr.).
  30. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 12.
  31. a b Alfonso Campisi, Mes odyssées en Méditerranée. Siciliens de Tunisie: Claudia Cardinale: sa vie, ses films…, LaPresse.tn, 24 kwietnia 2022 [dostęp 2022-06-01] (fr.).
  32. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 28.
  33. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 19.
  34. Les Anneaux d'or (1956). Awards, IMDb [dostęp 2022-05-24] (ang.).
  35. Les Anneaux d'or, IMDb [dostęp 2022-05-24] (ang.).
  36. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 23.
  37. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 21.
  38. Official Selection 1958: All the Selection, Web.archive.org [dostęp 2022-05-24] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-25] (ang.).
  39. Cannes Classics 2013, Festival de Cannes, 29 kwietnia 2013 [dostęp 2022-05-24] (ang.).
  40. Müller 2004 ↓, s. 210.
  41. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 41.
  42. Vita di Claudia Cardinale, diva fra le dive, icona fra le icone, Marie Claire, 7 stycznia 2022 [dostęp 2022-05-24] (wł.).
  43. Angela Leucci, Claudia Cardinale, la stella del cinema italiano, il Giornale, 30 sierpnia 2021 [dostęp 2022-05-24] (wł.).
  44. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 42.
  45. a b Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 29-30.
  46. a b c Claudia Cardinale: ikona włoskiego kina i muza Felliniego, Onet.pl, 15 kwietnia 2021 [dostęp 2022-02-21].
  47. a b Emilia Constantini, Claudia Cardinale e l’orrore dello stupro: «Ma nacque il mio Patrick», Corriere della Sera, 14 października 2017 [dostęp 2022-02-21] (wł.).
  48. a b EN IMAGES – Les histoires d’amour de Claudia Cardinale, qui fête ses 83 ans, Yahoo! Life, 14 kwietnia 2021 [dostęp 2022-04-10] (fr.).
  49. a b c Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 15.
  50. a b c Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 31.
  51. a b Lloyd Shearer, Claudia Cardinale and the Man Behind Her, „Independent Star-News”, 14 listopada 1965 [dostęp 2022-02-11].
  52. a b Moliterno 2002 ↓, s. 134.
  53. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 55.
  54. a b c d Martin Gani, Interview with Claudia Cardinale, Italy Magazine, 4 października 2012 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  55. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 24.
  56. a b Olivier Horner, Claudia Cardinale, star éblouissante minée par un lourd secret, Radio Télévision Suisse, 16 stycznia 2021 [dostęp 2022-04-10] (fr.).
  57. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 32.
  58. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 58.
  59. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 33-34.
  60. a b Winnie Muriuki, Claudia Cardinale Net Worth 2022: Age, Height, Weight, Husband, Kids, WealthyPersons.com, 2 lutego 2022 [dostęp 2022-02-21] (ang.).
  61. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 52.
  62. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 118.
  63. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 120.
  64. a b Hubert Lizé, Claudia Cardinale : « J'ai l'énergie d'une femme de 20 ans », Le Parisien, 8 lutego 2005 [dostęp 2022-03-11] (fr.).
  65. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 27.
  66. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 120-121.
  67. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 44.
  68. Dixon 2001 ↓, s. 195-198.
  69. Lancia i Poppi 2003 ↓.
  70. Klinowski i Garbicz 2012 ↓, s. 290.
  71. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 144.
  72. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 40.
  73. Cardinale i Georget 2006 ↓, s. 79.
  74. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 37.
  75. Bondanella 2001 ↓, s. 197.
  76. Freda 2006 ↓, s. 63.
  77. a b c Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 141-142.
  78. Jackiewicz 1983 ↓, s. 127-128.
  79. Cardinale i Georget 2006 ↓, s. 88.
  80. Dennis Schwartz, It has Claudia Cardinale at her charming best, Web.archive.org [dostęp 2022-02-13] [zarchiwizowane z adresu 2010-12-19] (ang.).
  81. Cardinale i Georget 2006 ↓, s. 90.
  82. Audiard i Château 1995 ↓, s. 57.
  83. Auguste, FilmAffinity [dostęp 2022-02-21] (ang.).
  84. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 47.
  85. Klinowski i Garbicz 2012 ↓, s. 390.
  86. a b Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 198-199.
  87. Gli indifferenti, MyMovies.it [dostęp 2022-02-13] [zarchiwizowane z adresu 2015-08-08] (wł.).
  88. Laird Borrelli-Persson, Photos: From the Archives: Italian Glam Slam, Vogue.com, 9 kwietnia 2014 [dostęp 2022-06-01] (ang.).
  89. Bert Stern. Claudia Cardinale, VOGUE, 1962, Artsy.net, 9 kwietnia 2014 [dostęp 2022-06-01] (ang.).
  90. Steve Rose, Claudia Cardinale: 'I don't want to stop', The Guardian, 11 września 2013 [dostęp 2022-02-13] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-21] (ang.).
  91. Samuel Wigley, The Leopard celebrates its 50th anniversary, British Film Institute, 5 lutego 2014 [dostęp 2022-02-15] [zarchiwizowane z adresu 2014-03-16] (ang.).
  92. The 100 Best Films Of World Cinema. The greatest films not in the English language..., Empire [dostęp 2022-02-15] [zarchiwizowane z adresu 2014-07-12] (ang.).
  93. Claudia Cardinale: part two, The Guardian, 10 maja 2003 [dostęp 2022-02-13] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-10] (ang.).
  94. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 145.
  95. a b Laird Borrelli-Persson, 9 Dreamy Dolce & Gabbana Dresses Fit for an Italian Princess, Vogue, 27 lutego 2016 [dostęp 2022-04-13] (ang.).
  96. a b Jackiewicz 1983 ↓, s. 129.
  97. Zygmunt Machwitz, Osiem i pół, AkademiaFilmowa.pl [dostęp 2022-04-14].
  98. a b Borin i Mele 1999 ↓, s. 79.
  99. a b c d e She'd Rather Lose Money Than Be a Cliché. She'd Rather Lose Money Than Be a Cliché. Claudia Cardinale, a wary beauty, is afraid Hollywood will ruin her, „Life”, 8 lipca 1966 [dostęp 2022-02-14] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-20].
  100. „8½”, Criterion Collection DVD (z komentarzem)
  101. a b Клаудия Кардинале идва за София филм фест, BNT News, 24 lutego 2011 [dostęp 2022-06-11] (bułg.).
  102. Brunetta 1993 ↓, s. 160,180.
  103. a b Gnudi 2008 ↓, s. 60.
  104. a b "I Protagonisti del Cinema Italiano: Claudia Cardinale, Festival del cinema europeo [dostęp 2022-03-03] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-22] (wł.).
  105. The Pink Panther (1964), TCM [dostęp 2022-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2014-03-16] (ang.).
  106. Juraj Fellegi, Claudia Cardinale: I’ve lived 141 lives, Art Film Fest, 27 czerwca 2014 [dostęp 2022-02-14] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-12] (ang.).
  107. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 158.
  108. Ringgold 1980 ↓, s. 231.
  109. Claudia Cardinale Biography, Web.archive.org [dostęp 2022-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2014-11-03] (ang.).
  110. Simpson i Madesani 2008 ↓, s. 56.
  111. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 66.
  112. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 150.
  113. Claudia Cardinale to fete Visconti restoration at Venice, La Gazzetta del Mezzogiorno [dostęp 2022-02-15] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-12] (ang.).
  114. Zambrana 2002 ↓, s. 54.
  115. Lisanti 2003 ↓, s. 222.
  116. Cardinale i Mori 1995 ↓, s. 160-162.
  117. Schatzberg 2006 ↓, s. 53.
  118. Cardinale i Georget 2006 ↓, s. 149.
  119. Valentina Neri, Claudia Cardinale, Cinecittà, 28 marca 2006 [dostęp 2022-05-24] (wł.).
  120. Malone 2013 ↓, s. 133.
  121. Maltin 2013 ↓, s. 367.
  122. Cardinale i Georget 2006 ↓, s. 161.
  123. Hansen-Miller 2013 ↓, s. 100.
  124. Cumbow 2008 ↓, s. 128.
  125. Top 100 Deutschland 1958-2022, InsideKino.com [dostęp 2022-02-27] (niem.).
  126. New York Times Film Reviews. Nowy Jork: The New York Times & Arno Press, 1973, s. 111. ISBN 978-0-405-02217-3. (ang.)
  127. The Adventures of Gerard (1970), BFI [dostęp 2022-02-20] (ang.).
  128. The Adventures of Gerard, The Arthur Conan Doyle Encyclopedia [dostęp 2022-02-20] (ang.).
  129. Dewey 2014 ↓, s. 248.
  130. L'udienza, MyMovies.it [dostęp 2022-02-20] (wł.).
  131. Quand Belmondo tournait La Scoumoune au Perthus : "Bébel était le personnage que l'on connaît, adorable, avenant, drôle, prévenant et festif", L'Indépendant, 6 września 2021 [dostęp 2022-02-20] (fr.).
  132. Il giorno del furore, MyMovies.it [dostęp 2022-02-21] (wł.).
  133. Ziccardi 2010 ↓.
  134. Emanuele Ambrosio, Claudia Cardinale, ex compagna Pasquale Squittieri. Ottavia Fusco: „Ho sofferto…”, IlSussidiario.net, 19 stycznia 2022 [dostęp 2022-02-16] (wł.).
  135. a b c Katja Iken, Filmstar Claudia Cardinale wird 80 Glückwunsch, Tigerin!, Der Spiegel, 13 kwietnia 2018 [dostęp 2022-02-16] (niem.).
  136. Libera, Amore Mio (1975), The New York Times [dostęp 2022-02-21] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-06] (ang.).
  137. Colli i Lancia 1987 ↓, s. 119.
  138. Fava 2003 ↓, s. 249.
  139. Gesù di Nazareth, MyMovies.it [dostęp 2022-02-21] (wł.).
  140. David di Donatello Awards 1978, FilmAffinity [dostęp 2022-02-21] (ang.).
  141. Goble 1999 ↓, s. 25.
  142. L'arma. Un intenso dramma sull`ossessione erotica di un banale borghese, CG Entertainment [dostęp 2022-02-20] (wł.).
  143. Julius 1996 ↓.
  144. Escape to Athena, Rotten Tomatoes [dostęp 2022-02-20] (ang.).
  145. Cones ↓, s. 70.
  146. La Pelle (1981), The New York Times [dostęp 2022-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2012-10-21] (ang.).
  147. a b The Skin. Awards, IMDb [dostęp 2022-03-06] (ang.).
  148. a b c d e f g h i j k l m n Claudia Cardinale. Awards, IMDb [dostęp 2022-03-06] (ang.).
  149. La pelle, Festival de Cannes [dostęp 2022-02-19] (ang.).
  150. Vincent Canby, Fitzcarraldo (1982). Herzog's 'Fitzcarraldo', a Spectacle, The New York Times, 10 października 1982 [dostęp 2022-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-08] (ang.).
  151. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 139.
  152. Easterbrook i MacLean 1996 ↓, s. 167.
  153. Enrico IV, Festival de Cannes [dostęp 2022-02-21] (ang.).
  154. a b Moliterno 2008 ↓, s. 306.
  155. La donna delle meraviglie, MyMovies.it [dostęp 2022-02-19] (wł.).
  156. La donna delle meraviglie (1985), Archivio del Cinema Italiano [dostęp 2022-02-19] (wł.).
  157. Holding 2005 ↓, s. 1920.
  158. Lancia i Poppi 2003 ↓, s. 64.
  159. Un homme amoureux, Festival de Cannes [dostęp 2022-02-19] (ang.).
  160. Desson Howe, A Man in Love, The Washington Post, 12 września 1987 [dostęp 2022-02-19] (ang.).
  161. Hal Hinson, A Man in Love, The Washington Post, 12 września 1987 [dostęp 2022-02-19] (ang.).
  162. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 20.
  163. Atto di dolore, Fondazione Ente dello Spettacolo [dostęp 2022-02-03] (wł.).
  164. a b c Italian National Syndicate of Film Journalists. 1992 Awards, IMDb [dostęp 2022-03-02] (ang.).
  165. La battaglia dei tre tamburi di fuoco, Fondazione Ente dello Spettacolo [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  166. Ararat. Armenian General Benevolent Union of America, 1992, s. 61. ISBN 978-0-405-02217-3. (ang.)
  167. Son of the Pink Panther, Rotten Tomatoes [dostęp 2022-02-24] (ang.).
  168. 10-07: L'affaire Zeus, Česko-Slovenská filmová databáze [dostęp 2022-02-23] (cz.).
  169. Moore 1997 ↓, s. 249.
  170. Dennis McLellan, Fernando Ghia; 69 Italian Film, TV Producer Known Best for 'Mission', Los Angeles Times, 11 czerwca 2005 [dostęp 2022-02-23] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-06] (ang.).
  171. Brando 2008 ↓, s. 25.
  172. Riches, belles, etc., FilmAffinity [dostęp 2022-02-25] (ang.).
  173. Adolfo Morganti, Italia, l’Unità che divide, Arianna Editrice, 18 stycznia 2010 [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  174. Omaggio a Pasquale Squitieri: Li chiamarono... Briganti - film completo, AgoraMagazine.it, 19 lutego 2017 [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  175. Goodwill Ambassadors. Claudia Cardinale, Unesco.org [dostęp 2022-04-12] (ang.).
  176. Powrót Claudii Cardinale, Interia, 4 maja 2000 [dostęp 2022-02-23].
  177. Bérengère Adda, Claudia Cardinale débute sur scène!, Le Parisien, 3 maja 2000 [dostęp 2022-04-13] (fr.).
  178. Marek Bartelik, Marek Bartelik with René de Ceccatty, The Brooklyn Rail, 6 października 2010 [dostęp 2022-02-23] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-23] (ang.).
  179. Théâtre - J'ai peur mais je suis heureuse Vénitienne Claudia Cardinale, L'Orient-Le Jour, 28 kwietnia 2000 [dostęp 2022-02-23] (fr.).
  180. a b Nastri d'argento 2000, trionfa "Pane e tulipani", la Repubblica, 2 lipca 2000 [dostęp 2022-03-10] (wł.).
  181. Claudia Cardinale: 75 anni di fascino cinematografico, Cineblog.it, 2013 [dostęp 2022-03-10] (wł.).
  182. Élisabeth - Ils sont tous nos enfants, IMDb [dostęp 2022-03-11] (ang.).
  183. 109 Claudia Cardinale Movies, Ranked Best to Worst, ThroughTheClutter.com [dostęp 2022-03-11] (ang.).
  184. Roger Ebert, And Now Ladies And Gentlemen, RogerEbert.com, 22 sierpnia 2003 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  185. a b A.O. Scott, And Now Ladies and Gentlemen (2002), The New York Times, 1 sierpnia 2003 [dostęp 2022-02-23] [zarchiwizowane z adresu 2015-07-08] (ang.).
  186. And Now... Ladies and Gentlemen, Festival de Cannes [dostęp 2022-02-27] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-22] (ang.).
  187. Spectacle: Doux oiseau de jeunesse, data.bnf.fr, 8 lutego 2005 [dostęp 2022-03-11] (fr.).
  188. Lo Zoo di Vetro, Novatouring International [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  189. Claudia Cardinale al AL Politema Rossetti: "Lo zoo di vetro" è un evento nella stagione dello stabile regionale, Teatro Stabile del Friuli Venezia Giulia, 27 stycznia 2007 [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  190. Teatro della Pergola: Claudia Cardinale in Lo zoo di vetro da martedì 9 a domenica 14 gennaio 2007, Nove da Firenze, 4 stycznia 2007 [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  191. Lancia i Minelli 2009 ↓, s. 165.
  192. Besson 2014 ↓.
  193. Gronemann i Pasquier 2013 ↓, s. 305.
  194. Michael D. Klemm, Coming Home, CinemaQueer.com, październik 2010 [dostęp 2022-02-23] (ang.).
  195. a b Le Cinéma en Héritage & Rencontres Internationales du Cinéma de Patrimoine, PrixHenriLanglois.wordpress.com [dostęp 2022-04-13] (fr.).
  196. a b L'actrice italienne Claudia Cardinale pose avec son prix Henri Langlois lors de la "rencontre internationale du Cinéma" et de la cérémonie du Prix Henri Langlois à Vincennes, près de Paris, AlamyImages.fr, 23 stycznia 2006 [dostęp 2022-04-13] (fr.).
  197. Claudia Cardinale invited to 47th Altın Portakal fest, Today's Zaman, 21 września 2010 [dostęp 2022-02-21] [zarchiwizowane z adresu 2012-10-10] (ang.).
  198. Presentato a Istanbul il film "Signora Enrica" girato a Rimini, AltaRimini.it, 21 lutego 2011 [dostęp 2022-02-21] (wł.).
  199. a b Edoardo Becattini, African Cats: Kingdom of Courage. Un documentario addomesticato sulle straordinarie coreografie naturali dei felini africani, MyMovies.it, 21 lipca 2011 [dostęp 2022-03-03] (wł.).
  200. Melissa Thompson, 7 New Clips From DisneyNature’s African Cats, WeAreMovieGeeks, 15 kwietnia 2011 [dostęp 2022-03-03] (ang.).
  201. African Cats, Box Office Mojo [dostęp 2022-03-03] (ang.).
  202. a b Pardo alla carriera a Claudia Cardinale, Informazione.it, 13 sierpnia 2011 [dostęp 2022-03-11] (wł.).
  203. Claudia Cardinale w Polsce, Onet.pl, 1 kwietnia 2011 [dostęp 2022-04-10].
  204. Claudia Cardinale w Polsce, Interia.pl, 4 kwietnia 2011 [dostęp 2022-04-10].
  205. Włoska aktorka Claudia Cardinale gwiazdą festiwalu filmowego w Krakowie, Polskie Radio 24, 2 maja 2015 [dostęp 2022-04-10].
  206. Gebo and the Shadow, Rotten Tomatoes [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  207. Ana Dias Cordeiro, Manoel de Oliveira passa dos cuidados intensivos para os intermédios, Público, 16 lipca 2012 [dostęp 2022-02-27] (port.).
  208. Gebo and the Shadow (Gebo et l’Ombre): Venice Review, The Hollywood Reporter, 5 września 2012 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  209. Joy de V., IMDb [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  210. Interview: Ernst Gossner – „Der Stille Berg”, Viennerama.at, 21 lutego 2014 [dostęp 2022-02-28] (niem.).
  211. Guy Lodge, Film Review: ‘Effie Gray’, Variety, 13 października 2014 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  212. Claudia Cardinale Interview - Effie Gray & Once Upon A Time In the West, Red Carpet News TV / YouTube, 7 października 2014 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  213. Claudia Cardinale: uwielbiałam Jana Pawła II i jego poezję, Franciszkanska3.pl, 2 maja 2015 [dostęp 2022-04-10].
  214. Claudia Cardinale gościem festiwalu PKO Off Camera, Dzieje.pl, 18 lipca 2016 [dostęp 2022-04-10].
  215. PKO Off Camera: Krakowska Aleja Filmowa z Claudią Cardinale, Onet.pl, 3 maja 2015 [dostęp 2022-04-10].
  216. Claudia Cardinale stars as Tunisia opens City of Culture, Al-Arabijja, 21 marca 2018 [dostęp 2022-04-10] (ang.).
  217. Claudia Cardinale stars as Tunisia opens City of Culture, Arab News, 22 marca 2018 [dostęp 2022-04-10] (ang.).
  218. Claudia Cardinale stars as Tunisia opens City of Culture, Egypt Today, 22 marca 2018 [dostęp 2022-04-10] (ang.).
  219. Claudia Cardinale, Premio ‘Tabernas de Cine’ del Almería Western, La Voz de Almería, 11 września 2018 [dostęp 2022-02-13] (hiszp.).
  220. a b Légion d'honneur : qui sont les distingués du 14 Juillet?, Le Point, 14 lipca 2019 [dostęp 2022-02-28] (fr.).
  221. Tom Brueggemann, Netflix’s ‘Holidate’ and VOD ‘After We Collided’ Thrive as Romance Beats Horror Over Halloween, IndieWire, 2 listopada 2020 [dostęp 2022-03-11] (ang.).
  222. Unfaded charm of Italian beauty Claudia Cardinale, StarsChanges.com [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  223. Claudia Cardinale. Biography, IMDb [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  224. Film Star Reveals Secret of Baby Son, The Sydney Morning Herald, 16 kwietnia 1967 [dostęp 2022-02-27] (ang.).
  225. Madia Mauro, Claudia Cardinale: compie 83 anni la diva “guerriera” dal fascino intramontabile, AgrPress.it, 15 kwietnia 2021 [dostęp 2022-02-23] (wł.).
  226. Claudia Cardinale, la plus belle Italienne de Tunis (fr.). Les-cahiers de la Cinémathèque Tunisienne, 2018-03-31. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-30)].
  227. Claudia Cardinale se sent 'toujours un peu Tunisienne' (fr.). 2022-05-29. [dostęp 2022-05-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-30)].
  228. Arrivée de la plus 'belle Italienne', Claudia Cardinale à Tunis (fr.). L'Economiste Maghrébin, 2022-05-25. [dostęp 2022-05-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-30)].
  229. Claudia Cardinale Présente The Four Dreamers – Dans Le Voyageur De La Nuit Du Film "La Fille A La Valise", Discogs [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  230. Love Affair / Sun I Love You / Vive Les Années 70 (Best Of) by Claudia Cardinale, Amazon.com [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  231. a b Claudia Cardinale – Popsy-Pop Song / Keep Up Your Smile, Discogs [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  232. Claudia Cardinale – Prairie Woman, Discogs [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  233. Claudia Cardinale – Love Affair, Discogs [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  234. a b Do It Claudia / Love Affair, Discogs [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  235. a b Claudia Cardinale – Sun... I Love You, Discogs [dostęp 2022-06-12] (ang.).
  236. Berlin International Film Festival. 2002 Awards, IMDb [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  237. Claretta Petacci. Awards, IMDb [dostęp 2022-04-09] (ang.).
  238. "Золотой Орел" за вклад в кинематограф вручен Клаудии Кардинале, RIA.ru, 21 stycznia 2011 [dostęp 2022-04-13] (ros.).
  239. São Paulo International Film Festival. 2012 Awards, IMDb [dostęp 2022-04-13] (ang.).
  240. Claudia Cardinale receives a standing ovation during the closing ceremony of the 36th Mostra, 43.mostra.org, 2 listopada 2012 [dostęp 2022-04-13] (ang.).
  241. Winners, Gaiff.am, 2010 [dostęp 2022-04-15] (ang.).
  242. 27th Istanbul International Film Festival, Fipresci.org, 20 kwietnia 2008 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  243. Panayiotis Panagopoulos, Golden Tulip up for grabs in Istanbul, eKathimerini, 18 kwietnia 2008 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  244. Lumiere Awards, France. 2013 Awards, IMDb [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  245. 2013 Lumiere Award winners, UniFrance, 19 stycznia 2013 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  246. Grażyna Arata, Złote Pantery dla „Miłości", sfp.org.pl, 22 stycznia 2013 [dostęp 2022-03-16].
  247. Meet Cairo International Film Festival’s first edition: 1976, Ahram Online, 11 listopada 2015 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  248. Maha Abdel Azim, Cairo International Film Festival Kicks Off With 120 International Films, Egyptian Streets, 13 listopada 2015 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  249. Cairo International Film Fest honours Claudia Cardinale, The Times of India, 12 listopada 2015 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  250. Lifetime Achievement Awards, SanadFilmFund.com, 18 października 2012 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  251. Video: Interview with Claudia Cardinale, Actress in "Gebo and the Shadow", SanadFilmFund.com, 22 października 2012 [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  252. Transilvania International Film Festival. 2009 Awards, IMDb [dostęp 2022-03-16] (ang.).
  253. a b Registi e attori in gara per le «grolle d'oro» di St.Vincent, „La Stampa”, 29 czerwca 1962 [dostęp 2022-04-09].
  254. La rosa dei candidati per le «Grolle d'oro», „La Stampa”, 14 czerwca 1963 [dostęp 2022-04-09].
  255. Claudia Cardinale e Toganzzi favoriti per le «Grolle d'oro», „La Stampa”, 10 czerwca 1964 [dostęp 2022-04-09].
  256. I candidati a St-Vincent per le "Grolle" del cinema, „La Stampa”, 5 czerwca 1968 [dostęp 2022-04-09].
  257. Registi, attorei e attrici in gara per le "grolle", „La Stampa”, 5 lipca 1972 [dostęp 2022-04-09].
  258. Montréal World Film Festival. 1990 Awards, IMDb [dostęp 2022-04-11] (ang.).
  259. Клаудия Кардинале ще получи Наградата на София на предстоящия София Филм Фест, Siff.bg, 17 lutego 2011 [dostęp 2022-06-11] (bułg.).
  260. Claudia Cardinale erhält Stuttgarter Filmpreis, RP Online, 13 lipca 2003 [dostęp 2022-04-09] (niem.).
  261. 4th edition, FestivalMarrakech.info, 16 grudnia 2004 [dostęp 2022-03-16] (fr.).
  262. Le onorificenze della Repubblica Italiana: Cardinale Sig.ra Claudia Grande Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana, Quirinale.it, 1 czerwca 2002 [dostęp 2022-02-28] (fr.).
  263. Le onorificenze della Repubblica Italiana: Cardinale Sig.ra Claudia Commendatore Ordine al Merito della Repubblica Italiana, Quirinale.it, 2 czerwca 1995 [dostęp 2022-02-28] (fr.).
  264. Légion d'honneur : la parité, pour la première fois, Le Figaro, 31 stycznia 2008 [dostęp 2022-02-28] (fr.).
  265. La Légion d'honneur, ça rapporte quoi?, L’Express, 1 lutego 2008 [dostęp 2022-02-28] (fr.).
  266. a b Présidence de la République Ordre national de la Légion d'honneur, France-Phaleristique.com, 30 stycznia 2008 [dostęp 2022-02-28] (fr.).
  267. a b Distinctions, Claudia Cardinale - Le site officiel [dostęp 2022-04-09] (fr.).

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj