Ponętlin

rodzaj roślin
(Przekierowano z Crinum)

Ponętlin, kryna, kryn[3], krynia[4][5] (Crinum) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych. Obejmuje ok. 65[6][7][3], od 65 do ponad 100[8], 113[9] gatunków. Najwięcej przedstawicieli rodzaj ma w Afryce na południe od Sahary, gdzie rośnie ponad 40 gatunków[7]. Poza tym rośliny te spotykane są także na innych lądach w strefie międzyzwrotnikowej. Rosną na kontynentach amerykańskich od południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych (między Karoliną Południową i Teksasem) poprzez Amerykę Centralną i Antyle po Peru, Paragwaj i środkową Brazylię w Ameryce Południowej. Obecne są na Madagaskarze i Półwyspie Arabskim, w południowo-wschodniej Azji (od Indii, poprzez Półwysep Indochiński, Chiny, Półwysep Koreański po Japonię). Występują także w Australii i na Nowej Gwinei[9].

Ponętlin
Ilustracja
Crinum americanum
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina amarylkowate
Rodzaj ponętlin
Nazwa systematyczna
Crinum Linnaeus
Sp. Pl. 291. 1 Mai 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
C. americanum L.[2]
Synonimy

Tanghekolli Adanson[2]

Crinum asiaticum
Crinum bulbispermum

Liczne gatunki wykorzystywane są jako rośliny ozdobne i lecznicze.

Naukowa nazwa rodzajowa utworzona została z greckiego słowa krinon znaczącego „lilia[10]. W polskim nazewnictwie zwyczajowym w literaturze botanicznej i ogrodniczej rośliny z tego rodzaju określane są mianem „ponętlin”[3][11] (też w formie „ponętlina”[12]), czasem „krynia”[13], w literaturze akwarystycznej dominuje nazwa „krynia”[4][5].

MorfologiaEdytuj

 
Crinum buphanoides
 
Crinum graminicola
Pokrój
Rośliny z podziemnymi, mięsistymi cebulami, często okazałymi[14] (do ponad 20 cm[12]), okrytymi pozostałościami obumarłych liści[1]. Osadzone są one płytko lub głęboko pod powierzchnią gleby[11].
Liście
Często trwałe[6], skrętoległe, wszystkie zawsze odziomkowe[14], czasem ich nasady formują nibyłodygę[6]. Blaszka często okazała, do 1,2[14]–1,5 m[12] długości (zanurzone i taśmowate liście C. thaianum osiągają nawet do 3 m długości[4]), kształtu językowatego lub mieczowatego[8]. Po ich roztarciu widoczne są włókna[8].
Kwiaty
Wyrastają na nieulistnionej, pełnej[8] łodydze (głąbiku) osiągającym ok. 1 m wysokości[14]. Kwiaty zebrane w baldachy (rzadko pojedyncze). Kwiatostan podparty kilkoma szerokimi i okazałymi listkami okrywy[8]. Kwiaty siedzące lub na wyrastające na szypułkach[8] są obupłciowe, o budowie promienistej lub dwubocznie symetrycznej[6]. Listki okwiatu w liczbie 6[14] zrośnięte są u nasady w rurkę, zwykle podobnej długości do wolnych i rozchylonych ich końców[6]. Te mają kształt podługowaty, lancetowaty do równowąskiego, są płasko rozpostarte lub odginają się ku górze[8]. Okwiat ma barwę czerwoną, różową lub białą, często listki są podłużnie kreskowane od spodu[14]. Pręcików jest 6[14], wolnych[6], krótszych lub dłuższych od okwiatu[14]. Wyrastają z nasadowych części listków okwiatu[8]. Pylniki są równowąskie[8]. Zalążnia dolna, trójkomorowa, powstaje z trzech owocolistków[14], zawiera po kilka lub bardzo wiele zalążków w każdej z komór[8]. Szyjka słupka zwykle opadająca, zakończona drobnym główkowatym znamieniem[8] lub nieznacznie trójłatkowym[6].
Owoce
Kulistawe torebki pękające nieregularnie[8] lub niepękające[6]. Często z dzióbkiem na szczycie, czasem mięsiste[6]. Zawierają zielone lub czarne, okazałe[14], kulistawe nasiona[6]. Łupina nasienna często korkowata, zwiększająca pływalność w wodzie[10].

Biologia i ekologiaEdytuj

Większość gatunków rośnie na brzegach mokradeł, strumieni, rzek i wzdłuż morskich wybrzeży. Część gatunków związana jest z siedliskami wodnymi, niektóre tworzą ogromne populacje na dnach okresowo wysychających, płytkich jezior w Afryce Subsaharyjskiej[6]. Liczne gatunki przystosowane są do dyspersji nasion za pomocą wody, zarówno słodkiej, jak i morskiej (w wodzie morskiej mogą zachowywać zdolność do kiełkowania po dwóch latach pływania). To też tłumaczy występowanie tych roślin zarówno w Nowym Świecie, jak i Starym Świecie – rzecz wyjątkowa wśród amarylkowatych[6]. Część gatunków występuje też w formacjach trawiastych, np. typu veldt w południowej Afryce[14]. Kwitną późnym latem i jesienią. Ich kwiaty są wonne[3].

Rośliny te zawierają alkaloidy o działaniu toksycznym[3] – kontakt z ich sokiem może powodować podrażnienie skóry[12].

ZastosowanieEdytuj

 
Kwiatostan odmiany mieszańcowej 'Purple Queen Emma'

Rośliny z tego rodzaju uprawiane są jako ozdobne, zwłaszcza C. asiaticum, C. flaccidum, C. kirkii[7], C. moorei[14] i w postaci licznych odmian uprawnych ponętlin Powella[11] C. ×powellii (C. bulbispermum × C. moorei)[7][14]. Rośliny te uprawiane są głównie w strefach klimatu ciepłego, mniej wrażliwy na mrozy jest ponętlin Powella i C. bulbispermum (mogą być uprawiane w strefie mrozoodporności 6)[11]. W uprawie rośliny te są trudne, rozmnażane są z nasion, zakwitają dopiero po kilku sezonach, wrażliwe są na ataki gąsienic i ślimaków[11]. W warunkach Europy Środkowej rośliny uprawiane są w szklarniach i doniczkach (nierzadko pod błędną nazwą jako amarylis)[3]. Niektóre gatunki (np. C. thaianum, C. calamistratum, C. natans) uprawiane są jako rośliny akwariowe[4][5].

W południowej Afryce bulwy i liście wykorzystywane są w leczeniu chorób skóry i układu pokarmowego, choć stosowane są w niewielkich ilościach ze względu na znane ich działanie toksyczne[6]. Liście ponętlina azjatyckiego na Sumatrze wykorzystywane są do okładów stosowanych przy reumatyzmie. C. latifolium służył w Wietnamie jako tradycyjny lek na problemy z prostatą i przekwitaniem[7]. C. pedunculatum z Australii wykorzystywany był przez Aborygenów do łagodzenia skutków oparzeń przez parzydełkowce[7].

SystematykaEdytuj

 
Crinum latifolium
 
Crinum lugardiae
 
Crinum moorei
 
Crinum thaianum
Pozycja systematyczna

Rodzaj z podplemienia Crininae Pax (1887), plemienia Amaryllideae J. St.-Hil. (1805), podrodziny amarylkowych Amaryllidoideae Burnett z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae[1][6][15]. Do podplemienia należą poza ponętlinem: Boophone i Ammocharis[6][16]. Ponętlin najbliżej spokrewniony jest z Ammocharis, do którego też przeniesiono zagnieżdżony w tym rodzaju gatunek opisany pierwotnie jako Crinum baumii Harms (współcześnie Ammocharis baumii (Harms) Milne-Redh. & Schweick.)[16].

W przeszłości w różnych systemach klasyfikowany był w szeroko ujmowanej rodzinie liliowatych[15].

W obrębie rodzaju przez długi czas stosowano podział na podrodzaje ustalony na podstawie różnic morfologicznych przez J. G. Baker w 1881[6][17]. Nie odzwierciedla on jednak prawidłowo pokrewieństwa filogenetycznego w obrębie rodzaju[16].

Wykaz gatunków[9]

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2020-01-03].
  2. a b c Scadoxus Raf.. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-04-04].
  3. a b c d e f Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 690. ISBN 83-214-1305-6.
  4. a b c d Darek Firlej: Rośliny w akwarium. Warszawa: Magazyn Akwarium, 2007, s. 109. ISBN 978-83-60984-00-0.
  5. a b c d e f Christel Kasselmann: Rośliny akwariowe. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2007, s. 28. ISBN 978-83-7404-788-3.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 91, 93, 97. ISBN 978-3-642-08378-5.
  7. a b c d e f David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 246. ISBN 978-1-107-11502-6.
  8. a b c d e f g h i j k l Crinum Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-03].
  9. a b c Crinum L.. W: Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2020-01-03].
  10. a b Walter C. Holmes: Crinum Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-03].
  11. a b c d e f g h Botanica. Warszawa: Konemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, s. 266-267. ISBN 3-8331-1916-0.
  12. a b c d Kathy Brown: Kwiaty cebulowe na każdą porę roku. Warszawa: Murator, 2001, s. 130. ISBN 83-912841-8-2.
  13. a b Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 93.
  14. a b c d e f g h i j k l m Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 468. ISBN 0-333-74890-5.
  15. a b Genus: Crinum L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-03].
  16. a b c Ezekeil G. Kwembeya, Charlotte S. Bjorå, Brita Stedje, Inger Nordal. Phylogenetic relationships in the genus Crinum (Amaryllidaceae) with emphasis on tropical African species: evidence from trnL-F and nuclear ITS DNA sequence data. „Taxon”. 56, 3, s. 801-810, 2007. DOI: 10.2307/25065862. 
  17. J. G. Baker: A Synopsis of the known species of Crinum (10 parts). W: Gardeners' Chronicle [on-line]. 1881. [dostęp 2020-01-03].