Czechosłowakizm

Czechosłowakizm (cz. čechoslovakismus[1], słow. čechoslovakizmus[2]) – idea uznająca istnienie jednego narodu obejmującego Czechów, Morawian i Słowaków.

Mapa etniczna Czechosłowacji stworzona na podstawie spisu ludności z roku 1930. Tereny zamieszkałe w większości przez Czechów i Słowaków oznaczone są tym samym kolorem. Legenda mapy używa określenia „Czechosłowacy”.

HistoriaEdytuj

Idea czechosłowakizmu upowszechniła się wśród polityków słowackich wobec postępującej – po powstaniu w 1867 roku dualistycznych Austro-Węgiermadziaryzacji (likwidacja słowackojęzycznego szkolnictwa, rozwiązanie Macierzy Słowackiej, masakra demonstracji w Černovej[3]).

Część polityków czeskich i słowackich uznała w czasie I wojny światowej, że drogą do realizacji ambicji narodowych będzie uzyskanie niepodległości i stworzenie wspólnego państwa. Zwolennikami takiego poglądu byli głównie Tomáš Masaryk i Milan Rastislav Štefánik, potem także Edvard Beneš. Ich działający na emigracji w państwach Ententy triumwirat starał się o formowanie legionów czechosłowackich rekrutując do nich swych rodaków spośród pojmanych jeńców austro-węgierskich.

30 maja 1918 emigracyjni działacze czescy i słowaccy zawarli ugodę w Pittsburghu[4], która w punkcie 2. przewidywała powstanie osobnej słowackiej administracji, parlamentu i sądów[5]. Tymczasem dwa dni po ogłoszeniu czeskiej deklaracji niepodległości w Pradze, zebrani w Martinie działacze słowaccy tworzący Słowacką Radę Narodową opublikowali 30 października tzw. deklarację martinską, która głosiła:

Rada narodu czechosłowackiego żyjącego w granicach Węgier deklaruje:

  1. Naród słowacki, zarówno poprzez język jak i historię kultury, jest częścią niepodzielnego narodu czechosłowackiego.[…]

W okresie pierwszej republiki czechosłowakizm był oficjalną ideologią państwa, wyrażoną m.in. w preambule konstytucji z 29 lutego 1920 roku, której pierwsze słowa brzmiały My, naród czechosłowacki. Uchwalona tego samego dnia ustawa językowa określała nawet, że Język czechosłowacki jest oficjalnym językiem państwowym republiki, chociaż z językoznawczego punktu widzenia język taki nie istniał[6].

Czechosłowakizm nigdy nie zyskał pełnego poparcia wśród Słowaków. Część tamtejszych polityków od początku domagała się autonomii dla swego kraju w ramach wspólnego państwa[a]. Wobec śmierci Štefánika w katastrofie lotniczej w 1919 zabrakło słowackiego głosu w elitach Hradu[b]. Wraz z rosnącym rozczarowaniem centralistyczną polityką rządu praskiego wśród Słowaków rosło rozgoryczenie wspólnym państwem, której wyrazicielem była głównie znaczna choć zwykle opozycyjna Słowacka Partia Ludowa ks. Andreja Hlinki[7]. Nastroje te wzmogła tzw. afera Vojtecha Tuki, który starał się podważyć wagę deklaracji martinskiej[8] oraz skandal związany z obchodami 1000-lecia chrześcijaństwa na Słowacji, gdzie tłum wymógł na rządowej delegacji z Pragi przemowę niezaproszonego do Nitry ks. Hlinki, ówcześnie najpopularniejszego słowackiego polityka[9].

Po upadku pierwszej republiki czechosłowackiej odżegnujące się od jej polityki władze drugiej republiki dokonały federalizacji poprzez przyznanie autonomii Słowacji w listopadzie 1938 roku[10]. Wreszcie pod presją Hitlera doszła do ogłoszenia słowackiej niepodległości przez rząd ks. Jozefa Tiso.

Po II wojnie światowej czechosłowakizm został odrzucony w 1945 w programie koszyckim[11]. Jednak w praktyce jego ideę porzucono dopiero w czasie rządów pochodzącego ze Słowacji Dubčeka w 1968, kiedy ponownie dokonano federalizacji Czechosłowacji.

UwagiEdytuj

  1. Nawet w czasie starań o wspólne czesko-słowackie państwo w czasie konferencji pokojowej w Wersalu doszło do skandalu, gdy pojawił się tam niezaproszony ks. Andrej Hlinka, aby starać się o nieunitarny ustrój Czechosłowacji.
  2. Określeniem Hrad w okresie międzywojennym nazywano grupę skupioną wobec prezydenta Republiki, Masaryka, która wywierała znaczny wpływ na politykę państwa mimo zmieniających się koalicji rządowych.

PrzypisyEdytuj

  1. Jokeš ↓, s. 289.
  2. Miroslav Michela, Cudzincom vo vlastnej krajine?, opracowanie w ramach projektu „Dejiny susedov — Višehradské krajiny vo vzájomných pohľadoch a perspektívach” wspieranego przez International Visegrad Fund, str. 4; dostęp ze strony Cudzincom vo vlastnej zemi? - Slovenské zamyslenie, www.moderne-dejiny.sk, 2014-09-06 [dostęp: 2017-05-14]; tłumaczenie polskie posługuje się terminem czechosłowacyzm - dostęp ze strony Obcym we własnym państwie? – refleksja słowacka, www.historia-wspolczesna.pl, 2015-02-23 [dostęp: 2017-05-14]
  3. Jokeš ↓, s. 260.
  4. „Czechy i Słowacja”. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 1994, s. 376–377. ISBN 83-85412-23-9.
  5. Pittsburgh Agreement - 1918. [dostęp 2021-06-07]. Cytat: Slovensko bude mat svoju vlastnú administratívu, svoj snem a svoje súdy.
  6. Piotr M. Majewski: „Niemcy sudeccy” 1848–1948: historia pewnego nacjonalizmu. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2007, s. 188–190. ISBN 978-83-235-0302-6.
  7. Jokeš ↓, s. 290.
  8. Jokeš ↓, s. 294.
  9. Jokeš ↓, s. 297.
  10. Jokeš ↓, s. 320.
  11. czechosłowakizm, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-05-14].

BibliografiaEdytuj

  • Petr Jokeš: Czesi. Przewodnik po historii narodu i państwa. Kraków: Avalon, 2020. ISBN 978-83-7730-439-6. (pol.)