Czystek (Cistus L.) – rodzaj krzewów należący do rodziny czystkowatych (posłonkowatych). Liczy ponad 50 gatunków i mieszańców (czystki łatwo tworzą mieszańce międzygatunkowe)[3]. Stanowią ważny składnik frygany i makii oraz świetlistych lasów sosnowych i dębowych[4]. Większość z nich rośnie w basenie Morza Śródziemnego i w Azji Zachodniej. W Polsce tylko w uprawie.

Czystek
Ilustracja
Morfologia (Cistus ladaniferus)
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd ślazowce
Rodzina czystkowate
Rodzaj czystek
Nazwa systematyczna
Cistus L.
Sp. Pl. 523. 1 Mai 1753
czystek żywicowy (Cistus ladanifer)

MorfologiaEdytuj

Zimozielone krzewy lub półkrzewy, zwykle o wysokości do 60-100 cm. Kwiaty spodeczkowate, o pomarszczonych płatkach korony w kolorze od białego przez różowy po purpurowy wielkości od 2,5 do 7,5 centymetra. U podstawy każdego płatka często znajduje się czerwona lub purpurowa plama. Papierowe płatki otwierają się rano, a odpadają przed zapadnięciem zmroku. W okresie kwitnienia regularnie rozwijają się nowe pąki. Rośliny tego rodzaju łatwo można pomylić z posłonkiem (Helianthemum)[4].

SystematykaEdytuj

Synonim[5]

Rhodocistus Spach

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do rodziny czystkowatych Cistaceae, rzędu ślazowców, kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta)[2][5].

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Malvanae Takht., rząd czystkowce (Cistales Rchb.), podrząd Cistineae Rchb., rodzina czystkowate (Cistaceae Juss.), podrodzina Cistoideae Eaton, plemię Cisteae Rchb., rodzaj czystek (Cistus L.)[6].

Lista gatunków[3]
Mieszańce międzygatunkowe[3]

ZastosowanieEdytuj

  • Niektóre gatunki mają własności lecznicze[9]
  • Dzięki ozdobnym kwiatom i długotrwałemu kwitnieniu są uprawiane jako rośliny ozdobne[4].
  • Z niektórych gatunków wytwarza się żywicę ladanum[7].
  • W kosmetologii czystek wykazuje działanie antyseptyczne, ściągające, przeciwzmarszczkowe, ujędrniające, napinające skórę, ułatwia usuwanie świeżych blizn[10].
  • W ziołolecznictwie liść czystka jest źródłem naturalnych antyutleniaczy. Przeprowadzone badania na ten temat potwierdzają zasadność wykorzystania czystka w produktach ziołowych[11].

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-11] (ang.).
  3. a b c Cistus (ang.). The Plant List. [dostęp 24 czerwca 2015].
  4. a b c Dr D.G. Hessayon: Krzewy kwitnące. Warszawa: Muza, 1998, s. 28. ISBN 83-7079-997-3.
  5. a b United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19].
  6. James L. Reveal System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy. Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999. Systematyka rodzaju Cistus według Reveala
  7. a b c Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  8. Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
  9. Dr H. Różański. Rozmyślania nad czystkiem. [dostęp 2014-11-25].
  10. Marcin Molski: Nowoczesna Kosmetologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 27. ISBN 978-83-01-17976-2.
  11. M. Nicoletti, C. Toniolo, A. Venditti, M. Bruno i inni. Antioxidant activity and chemical composition of three Tunisian Cistus: Cistus monspeliensis, Cistus villosus and Cistus libanotis. „Nat Prod Res”. 29 (3), s. 223-30, Feb 2015. DOI: 10.1080/14786419.2014.947486. PMID: 25116860.