Dąbrówka Mała

dzielnica Katowic
Ten artykuł dotyczy dzielnicy Katowic. Zobacz też: inne miejscowości o nazwie Dąbrówka Mała i Dąbrówka.

Dąbrówka Mała (niem. Klein-Dombrowka[2][3][4], Eichenau[5][4][6]) – historyczna część oraz jednostka pomocnicza Katowic, położona w północno-wschodniej części miasta, nad Brynicą. Jednostka ta poza samą Dąbrówką Małą składa się z jej dawnych przysiółków i kolonii: Starego Czekaja, Nowego Czekaja, Kolonii Norma oraz Kolonii Pniaki, a także z osiedla Konstantego Michalskiego.

Dąbrówka Mała
Jednostka pomocnicza Katowic
Ilustracja
Park Zielony Zakątek, dawny ratusz gminy Dąbrówka Mała, ul. Stacyjna, kościół św. Antoniego z Padwy, mural na budynku przy ul. Le Ronda 85, familok przy ul. Le Ronda 50, dawny dworzec na stacji kolejowej Katowice Dąbrówka Mała (obecnie Teatr Gry i Ludzie)
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Zespół dzielnic wschodnie
Data założenia XV wiek
W granicach Katowic 31 grudnia 1959
Powierzchnia 3,680[1] km²
Populacja (2007)
• liczba ludności

5 411[1]
• gęstość 1 470[1] os./km²
Strefa numeracyjna 32
Kod pocztowy 40-3**
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
50°16′37″N 19°04′51″E/50,276944 19,080833
Portal Portal Polska

Początki Dąbrówki Małej sięgają XV wieku. Należała wówczas do księstwa siewierskiego. Dynamiczny rozwój miejscowości nastąpił w drugiej połowie XIX wieku wraz z powstaniem tu zakładów górniczych i hut, co spowodowało szybki wzrost liczby ludności. Od 1945 wieś tworzyła odrębną gminę, w 1951 roku weszła w skład miasta Szopienice. Wraz z nim w 1960 roku włączono ją do Katowic. Po 1989 roku w Dąbrówce Małej zaszły przemiany gospodarcze związane z likwidacją przemysłu ciężkiego, a także rozwojem nowych gałęzi gospodarki.

Zabudowę Dąbrówki Małej stanowią w głównie kamienice i familoki, wzniesione przy istniejących kopalniach i hutach z przeznaczeniem dla pracowników i ich rodzin. Obok nich powstały osiedla mieszkaniowe z tzw. wielkiej płyty (osiedle Konstantego Michalskiego i bloki przy ul. Wiertniczej), wybudowane w latach 60. i 70. XX wieku. Dąbrówkę Małą otacza ważny szlak komunikacyjny – droga ekspresowa nr 86 oraz rzeka Brynica. W 2007 roku jednostka liczyła 5411 mieszkańców (1,7% ludności Katowic).

GeografiaEdytuj

PołożenieEdytuj

 
Tablica kierunkowa do Dąbrówki Małej przy rondzie ks. Jerzego Pawlika na granicy Bogucic i Dąbrówki Małej

Dąbrówka Mała pod względem administracyjnym położona jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 14)[7], zlokalizowaną w północno-wschodniej części miasta, w odległości około 5 km od centrum[8].

Dąbrówka Mała graniczy z sąsiednimi dzielnicami Katowic: od zachodu z Bogucicami, natomiast od południa z Zawodziem i Szopienicami-Burowcem[9]. Graniczy również z sąsiednimi miastami: od wschodu z Sosnowcem (dzielnica Milowice) oraz od północy z Czeladzią (dzielnica Piaski) i Siemianowicami Śląskimi (rejon dawnej Elektrociepłowni Katowice; dzielnica Centrum)[8]. Granicę jednostki stanowi:

  • od północy i wschodu – granica Katowic z miastami: Siemianowice Śląskie, Czeladź i Sosnowiec (częściowo wzdłuż Brynicy)[7],
  • od południa – al. Roździeńskiego do skrzyżowania z ul. Szwedzką[7],
  • od zachodu – ul. Szwedzka, Techników, Wiertnicza i częściowo Budowlana – dalej granica Dąbrówki Małej stanowi granicę Katowic z Siemianowicami Śląskimi[7].

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Dąbrówka Mała znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13). Mezoregion ten stanowi południową część Wyżyny Śląskiej, która jest częścią podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska[10]. Pod względem historycznym dzielnica znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska[11].

GeologiaEdytuj

Dąbrówka Mała pod względem budowy geologicznej znajduje się w zapadlisku górnośląskim[12]. Obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego[13]. W Dąbrówce Małej w całości te utwory zostały przykryte przez warstwy pochodzące z czwartorzędu (plejstocenu i holocenu)[14].

W plejstocenie obszar Dąbrówki Małej został przykryty przez lądolód prawdopodobnie dwukrotnie: podczas zlodowacenia sanu i odry (środkowopolskiego). Ze zlodowacenia odry pozostały gliny zwałowe, które występują głównie w zachodniej części Katowic, natomiast we wschodniej części, m.in. na terenie Dąbrówki Małej, zostały one częściowo zdenudowane w okresie peryglacjalnym, tworząc rozległe powierzchnie glin deluwialnych przemieszanych z piaskami i żwirami fluwioglacjalnymi[15]. Eluwia piaszczyste i pylaste w Dąbrówce Małej występują powszechnie w środkowej części jednostki (zurbanizowane centrum Dąbrówki Małej oraz zachodnia część dzielnicy), natomiast pozostała część obszaru (głównie północna część) jest zbudowana na piaskach oraz żwirach glacjalnych i fluwioglacjalnych[14].

W holocenie trwał proces niszczenia osadów plejstoceńskich, zwłaszcza w dolinach rzek. Utworzyły one niskie terasy w kilku stopniach w wyniku rozcięcia pokryw akumulacyjnych[16]. Osady holoceńskie ciągną się wzdłuż doliny Rowu Śmiłowskiego, w rejonie ul. Pod Młynem, a także równolegle w linii na północ od al. Roździeńskiego[14].

Rzeźba terenuEdytuj

Dąbrówka Mała położona jest na Wyżynie Śląskiej[17], w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13)[10]. Obszar Dąbrówki Małej charakteryzuje się małym zróżnicowaniem pod względem ukształtowania powierzchni. Różnica wysokości między skrajnymi punktami wynosi około 20 metrów. Najwyżej położonym obszarem jest rejon skrzyżowania ul. Siemianowickiej i Styczniowej, a także obszar parku Zielony Zakątek przy ul. Wiertniczej. Wysokości na tych obszarach wynoszą ponad 275 m n.p.m. Najniżej położony punkt, o wysokości około 255 m n.p.m., znajduje się w dolinie Brynicy w pobliżu trójstyku granic Katowic, Czeladzi i Sosnowca[18][8]. Wyżej położona część Dąbrówki Małej (zachodnia i południowa część dzielnicy) stanowi część Wyżyny Siemianowickiej, a niżej położona – północna, Doliny Brynicy[17][19]. Obszar Wyżyny Siemianowickiej, jak i też Doliny Brynicy jest silnie przekształcony antropogenicznie, w związku z osadnictwem oraz wydobyciem i przetwórstwem surowców mineralnych w historii, zwłaszcza węgla kamiennego. Ponadto występują tutaj formy rzeźby terenu stworzone przez człowieka w formie nasypów drogowych i kolejowych[20]. Prawie cały obszar dzielnicy został zrównany antropogenicznie, a rejon Oczyszczalni Dąbrówka Mała-Centrum stanowi nieckę osiadań górniczych[21].

GlebyEdytuj

W Dąbrówce Małej, z uwagi na dużą antropopresję obszaru, gleby zostały w mocnym stopniu przekształcone przez człowieka i wytworzyły się gleby antropogeniczne, gdzie człowiek jest dominującym czynnikiem glebotwórczym[22]. Południowa część zbudowana jest z gleb wytworzonych z glin zwałowych, natomiast północna z piasków naglinowych[23]. Gleby te w związku z rozwojem urbanistycznym i działalnością przemysłową uległy w znacznej części dewastacji i degradacji[24]. Ponadto są one skażone metalami ciężkimi, również te położone na terenach zalesionych na poziomie ściółki leśnej[25].

W Dąbrówce Małej dominują III i IV klasy bonitacyjnej[26]. Gleby III klasy występują głównie w zachodniej części Dąbrówki Małej, tj. wzdłuż ul. Siemianowickiej i Biniszkiewicza, po południowej stronie ul. Styczniowej, a także przy ul. Strzelców Bytomskich naprzeciwko remizy OSP. Gleby IV klasy ciągną się wzdłuż ul. Milowickiej, w rejonie Starego Czekaja, ul. Żwirowej i Wyrobiskowej, na zachód od ul. Grzegorzka, a także wzdłuż ul. Pod Młynem, Le Ronda i północnej części ul. Styczniowej[27].

Klimat i topoklimatEdytuj

Klimat Dąbrówki Małej nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic, natomiast jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm[28].

Topoklimat Dąbrówki Małej jest zależny od stopnia zalesienia, zurbanizowania, a także od położenia względem dolin rzecznych. Południowa (na południe od linii ulic: Pod Młynem i Strzelców Bytomskich) część Dąbrówki Małej leży w topoklimacie zabudowanych, wyżej położonych dolin, gdzie notuje się warunki średnio korzystne[29]. Przy zwartej zabudowie i utwardzonych placach powietrze szybciej się nagrzewa w ciągu dnia, a także przy mniejszej wilgoci szybciej traci ciepło[30]. Obszar bezpośrednio w dolinie Brynicy i Rowu Śmiłowskiego jest obszarem niekorzystnym topoklimatycznie[29]. Z uwagi na częstsze zjawiska wypromieniowania ciepła częściej tam dochodzi m.in. do mgieł i przymrozków[30]. Pozostały obszar ma topoklimat pośredni o warunkach średnio korzystnych – tam zmniejszona ilość wody przeciwdziała utracie ciepła[29].

Wody powierzchniowe i podziemneEdytuj

Obszar Dąbrówki Małej w całości położony jest w dorzeczu Wisły, na terenie zlewni dwóch rzek: Brynicy (północna część dzielnicy) i Rawy (południowa część)[31]. Dział wodny IV rzędu między zlewniami Brynicy i Rawy biegnie przez skrzyżowanie ul. Siemianowickiej i Porannej, dalej wzdłuż ul. Le Ronda na wschód, potem na południowy wschód wzdłuż torów kolejowych i wzdłuż al. Roździeńskiego za północny wschód[32].

Brynica płynie w kierunku granicy Katowic i Mysłowic. W Dąbrówce Małej wyznacza ona północno-wschodnią granice miasta[31]. Średni przepływ Brynicy na granicy Dąbrówki Małej i Czeladzi przy prawdopodobieństwie wynoszącym 50% wynosi 5,50 m³/s[33]. W zlewni Brynicy płynie również Rów Śmiłowskiego, który ciągnie się równolegle do ul. Strzelców Bytomskich, po czym na wysokości schroniska dla zwierząt przy ul. Milowickiej wpływa do Brynicy[32][8].

Rawa, mimo iż jej zlewnia obejmuje dzielnicę, nie płynie bezpośrednio przez Dąbrówkę Małą[31].

Sieć hydrograficzna Dąbrówki Małej jest silnie zantropogenizowana na skutek działalności człowieka, zwłaszcza z powodu działalności górnictwa węgla kamiennego w historii i jej skutków, co doprowadza do prowadzenia ciągłej regulacji Rawy i Brynicy. Brynica w Dąbrówce Małej ma uszczelnione i obwałowane koryto[34]. Dodatkowo, celem uniemożliwienia powstania rozlewisk koryto podniesiono, co doprowadziło do utraty łączności hydraulicznej Brynicy z wodami podziemnymi[35].

Na terenie Dąbrówki Małej nie ma żadnych zbiorników wody[32].

Dąbrówka Mała wg regionalizacji Paczyńskiego z 1995 roku znajduje się w zasięgu XII śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego[36]. Obszar jednostki pomocniczej położony jest w granicach Jednolitej Części Wód Podziemnych nr 111[37]. Pod północną częścią Dąbrówki Małej zlokalizowany jest jeden z Głównych Zbiorników Wód Podziemnych – nr 329 Bytom[38]. Prowadzi on wody o charakterze szczelinowo-krasowo-porowym w profilu utworów węglanowych z triasu[39].

Przyroda i ochrona środowiskaEdytuj

 
Aleja kasztanowców w pobliżu dawnej zabudowy folwarcznej

Obszar Dąbrówki Małej został w dużej mierze zurbanizowany, przez co tereny zielone występują w ograniczonej ilości, zwłaszcza w formie zieleni powstałych przy udziale człowieka (głównie rodzinne ogrody działkowe, parki, cmentarze, skwery i tereny rekreacyjne)[27]. Większe tereny zadrzewień i zieleni nieurządzonej w Dąbrówce Małej występują wokół Oczyszczalni Ścieków Dąbrówka Mała-Centrum pomiędzy ul. Strzelców Bytomskich i Milowicką, na obszarze pomiędzy ul. Techników i al. Roździeńskiego, a także w formie nieużytków w kwartale ulic: Siwka, Styczniowej i Siemianowickiej[40][8].

Ze względu na duże przekształcenia środowiska, pod względem roślinności potencjalnej na znacznej część Dąbrówki Małej nieznana jest tendencja sukcesyjna. Na pozostałym obszarze – w dolinie Brynicy roślinność potencjalna tworzą niżowe łęgi olszowe i jesionowo-olszowe siedlisk wodogruntowych, okresowo lekko zabagnionych[41]. Na terenach zdewastowanych i przekształconych występuje głównie roślinność synantropijna, która jest spotykana w siedliskach ruderalnych, w tym byliny (bylica pospolita i łopian), a miejsca wydeptywane porastają zbiorowiska dywanowe z babką zwyczajną i życicą[42]. Pod względem świata zwierzęcego występują tu gatunki typowe dla ludzkich siedlisk, jak wróbel zwyczajny i gołąb skalny[43], a ponadto kawki, sroki, kosy, gawrony i szpaki. Na ogródkach działkowych, cmentarzach i w urządzonej zieleni miejskiej występują najczęściej sikory, sójki, szpaki, zięby i kosy[44].

W Dąbrówce Małej nie ma żadnych powierzchniowych form ochrony przyrody i pomników przyrody[45]. Występuje tu natomiast obszar o podwyższonej wartości przyrodniczej. Jest to dolina Brynicy na obszarze 25,0 ha, która stanowi tereny otwarte będące częścią zdegradowanego korytarza ekologicznego Brynicy[46]. Na obszarach zielni urządzonej występują również drzewa i aleje pomnikowe. Wśród nich, w Dąbrówce małej przy starym folwarku występuje aleja 28 kasztanowców i o obwodach pni sięgających 300 cm[47].

Występują tu następujące obszary zieleni urządzonej:

Ogrody działkowe na terenie Dąbrówki Małej podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Są tu zlokalizowane następujące ogrody[51][52]:

Nazwa ogrodów Lokalizacja Powierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Bratek, Kolonia 1 ul. Hallera 0,98 35
Bratek, Kolonia 2 ul. Strzelców Bytomskich 3,26 80
Stokrotka ul. Strzelców Bytomskich 1,94 50

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

Powstanie wsi nad Brynicą w księstwie siewierskim datuje się na XV wiek[53]. Po raz pierwszy była wzmiankowana w 1576 roku w piśmie Mikołaja Salomona jako obszar w granicach wsi Milejowice (obecnie Milowice – dzielnica Sosnowca[54]). W XVI wieku stanowiła folwark będący własnością opactwa św. Jakuba we Wrocławiu[53]). 16 lipca 1667 roku[55] kupił ją podczaszy dobrzyński – Jakub z Czarnocina Czarnkowski zwany Celarym (stąd też na starych mapach wieś pojawiała się jako Celary-Dąbrówka[54]). Do końca XVII wieku Dąbrówka Mała należała do parafii św. Stanisława w Czeladzi, następnie, do czasu wybudowania obecnego kościoła parafialnego w 1912 roku, do parafii w Bogucicach[56].

Jako część Śląska Dąbrówka Mała w 1742 roku weszła w skład Królestwa Prus, a od 1815 roku znajdowała się w granicach prowincji śląskiej – w powiecie bytomskim (niem.: Landkreis Beuthen-Tarnowitz), rejencji opolskiej. W 1783 roku mieszkały tu 73 osoby[57]. W XVIII wieku pod Dąbrówką Małą powstał jej przysiółek – Pod Młynem. Nazwa wzięła się od działającego w nim młyna nad Brynicą, którego właścicielką w 1714 roku była Katarzyna Młynarzanka[58]. Od 1742 do 1795 roku wieś leżała bezpośrednio na granicy Prus i Polski (do 1790 roku tożsamej na tym odcinku z granicą Prus z biskupim księstwem siewierskim wzdłuż Brynicy)[59].

XIX wiekEdytuj

 
Huta cynku Paul w 1900 roku w kolonii Burowiec
 
Huta ołowiu Walther Croneck w kolonii Burowiec

W XIX wieku Dąbrówka Mała była własnością Mieroszewskich (zakupiona od Jana Kamieńskiego w 1824 roku[59]), następnie Wincklerów. Na charakter wsi zaczęło wpływać lokalizowane tutaj górnictwo węgla kamiennego i hutnictwo. W 1844 roku węgiel wydobywano z pól Norma i Georg, należących do pierwszej kopalni Georg[60] – szybami Norma, Maschinenschacht, Glückschacht i Pachalyschacht. W latach 1844-1885 w rejonie Pniaków wydobycie prowadziła kopalnia Gute Zuflucht[61], z której w 1873 roku wydobyto 24 tys. ton węgla[62]. W 1845 roku Dąbrówka była już dużą wsią liczącą 654 mieszkańców. Dzięki przemysłowi górniczemu i hutniczemu następował jej gwałtowny rozwój. W okresie od połowy XIX wieku do początku II wojny światowej działały oprócz kopalni Georg (1844–1928, od 1922 roku pod polską nazwą Jerzy) również kopalnia Abendstern (od 1922 roku pod nazwą Jutrzenka)[60], huta cynku Paul (1861–1928, od 1922 roku pod nazwą Paweł)[60] oraz huta srebra i ołowiu Walhter-Croneck (1864-1939)[60]. W 1854 roku uruchomiono Fabrykę Bieli Cynkowej Germania. W 1869 roku pogłębiono szyby kopalni Morgenstern (wydobycie wstrzymano w 1885 roku, a w 1905 roku połączono z kopalnią Georg)[60].

W 1861 roku Dąbrówka Mała liczyła już 2171 mieszkańców, jednak w 1873 – wskutek wyłączenia z gminy kolonii Burowiec i obszaru dworskiego – liczba ta spadła do 1590 osób[63]. W 1894 roku kolonia Burowiec znów jednak weszła w skład gminy Dąbrówka Mała[6]. W 1873 roku gmina została włączona w skład nowo utworzonego katowickiego powiatu ziemskiego (niem.: Landkreis Kattowitz). Należała do okręgu sądu rejonowego w Mysłowicach i dysponowała własną pocztą, powstałą w 1894 roku[6].

W latach 1848-1877, w wyniku eksploatacji kopalń, na terenie Dąbrówki Małej, Wełnowca, Józefowa, Dębu i Katowic wyschły 4 źródła i 60 studni. W 1896 roku zaczęto eksploatować nowe źródło wody w rejonie kopalni rudy cynku i ołowiu Rozalia[64]. Z zasobów wodnych tego wodociągu korzystały Katowice i sąsiednie miasta oraz gminy. Dnia 6 października 1895 roku założono Ochotniczą Straż Pożarną[65].

Na początku XX wieku wzniesiono ratusz i neobarokowy kościół pw. św. Antoniego, którego głównym inicjatorem budowy był proboszcz parafii w Bogucicach – ksiądz Ludwik Skowronek. W 1913 roku poświęcono teren pod nowy cmentarz parafialny[66].

Powstania śląskie i plebiscytEdytuj

W latach 1919−1921 mieszkańcy Dąbrówki Małej wzięli czynny udział w powstaniach śląskich[67] (jest im poświęcona tablica pamiątkowa w kościele parafialnym), a później w plebiscycie (63% głosowało za przynależnością do Polski). 18 sierpnia 1919 roku wieś została zdobyta przez grupę powstańców, którą dowodził Jan Żychoń (oddział wycofywał się z Ochojca)[68]. 20 sierpnia 1919 roku we wsi zjednoczyły się grupy bojowe Dąbrówki Małej i Bogucic. Tego samego dnia oddziały te zaatakowały niemieckie samoloty zwiadowcze (jeden z nich został zestrzelony i zniszczony). Dzień później powstańcy pod naporem Grenzschutzu musieli się wycofać w kierunku Sosnowca i Mysłowic. W 1920 roku w Dąbrówce Małej mieściło się dowództwo II powstania śląskiego. Od 6 maja 1921 roku w budynku probostwa rezydował m.in. Wojciech Korfanty (w dniach 7−9 maja prowadził tu rokowania w sprawie rozejmu ze stroną niemiecką, które nie doszły do skutku)[54].

Lata międzywojenne i II wojna światowaEdytuj

 
Pomnik upamiętniający byłych powstańców śląskich i zasłużonych obywateli poległych w czasie II wojny światowej, znajdujący się na Placu Żołnierzy Września

25 stycznia 1920 roku w miejscowości zawiązało się gniazdo Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół na Śląsku, które w tamtym roku liczyło 55 członków[69].

W latach 1922−1939 miejscowość znajdowała się w granicach powiatu katowickiego w województwie śląskim. W 1924 roku powtórnie włączono w granice gminy obszar dworski Dąbrówka Mała oraz otwarto kopalnię Polska (od 1937 roku – Dąbrówka Śląska[70]). W 1926 roku miejscowość liczyła 9500, a w 1936 roku – 10150 mieszkańców[71]. W 1928 roku zamknięto kopalnię Jerzy, w związku z czym odbyły się liczne protesty społeczne. W okresie międzywojennym ze składek pieniężnych parafian Dąbrówki wybudowano kino Capitol. W latach 30. XX wieku na terenach piaskowni odkryto szczątki zwierząt dyluwialnych (do 1939 roku w zbiorach Muzeum Śląskiego)[70].

W czasie II wojny światowej w Dąbrówce Małej znajdował się niemiecki Polenlager Nr 4 Eichenau[72]. W dniach 3–4 kwietnia 1940 roku, w ramach odwetu za zamordowanie miejscowego komendanta policji, hitlerowcy zastrzelili 40 zakładników (przy hałdzie dawnej kopalni Jerzy)[73].

Lata powojenneEdytuj

 
Zabudowa dawnej kopalni Jerzy w trakcie wyburzania w 2011 roku

Po II wojnie światowej wzniesiono Dom Ludowy[70]. W marcu 1946 roku wysunięto projekt przyłączenia Michałkowic, Bańgowa, Przełajki i Dąbrówki Małej do Siemianowic Śląskich i utworzenia siemianowickiego powiatu miejskiego (grodzkiego). Projekt ten jednakże nie został zrealizowany ze względu na sprzeciw gminy, a także sprzeciw starosty powiatu katowickiego[74]. Do 1951 roku miejscowość była siedzibą gminy Dąbrówka Mała, po czym została przyłączona do Szopienic[75], a 31 grudnia 1959 roku wraz z Szopienicami – do Katowic[76].

Pomiędzy 1950 a 1956 rokiem powstała aleja Roździeńskiego, która początkowo była dwukierunkowa i jednojezdniowa, poszerzona w latach 1963–1965[77]. Seria zabójstw o oddźwięku ogólnopolskim, przypisywana Zdzisławowi Marchwickiemu, mająca miejsce w latach 1964−1970, została zapoczątkowana w dniu 7 listopada 1964 roku w Dąbrówce Małej zabójstwem Anny Mycek[78]. W 1965 roku wybudowano bloki w rejonie ul. Józefa Hallera i al. Walentego Roździeńskiego (osiedle Przedwiośnie; obecnie na terenie Szopienic-Burowca)[71]. Pomiędzy 1978 a 1983 roku powstało bezkolizyjne skrzyżowanie al. Roździeńskiego z ul. Hallera[79]. Pod koniec lat 80. XX wieku powstało miejskie schronisko dla bezdomnych zwierząt[80].

Od czasu podziału administracyjnego Polski ustanowionego w 1999 roku, Dąbrówka Mała jest 14. jednostką pomocniczą miasta Katowice[7]. W setną rocznicę powstania Ochotniczej Straży Pożarnej – 7 października 1995 roku – nadano i przekazano jej nowy sztandar[81]. W 1997 roku dzielnica liczyła 5900 mieszkańców[9]. W 2011 roku zabudowania dawnej kopalni Jerzy przy al. Roździeńskiego 214 (w sąsiednich Szopienicach-Burowcu) zostały całkowicie wyburzone[82].

DemografiaEdytuj

Struktura płci i wieku ludności Dąbrówki Małej
(stan na 31 grudnia 2015 roku)[83]
Wiek/
l. ludności
0-18 lat 18-60/65 lat powyżej
60/65 lat
Razem
Ogółem 987 3 379 897 5 263
kobiety 514 1 613 606 2 733
mężczyźni 473 1 766 291 2 530
Wskaźnik
feminizacji
109 91 208 108

Od XVI wieku (wzmiankowana wtedy jako jeszcze niezamieszkana ziemia w granicach wsi Milejowice – dzisiejsze Milowice[71]) ludność osady systematycznie wzrastała. Pierwsze dane o jej liczbie pochodzą z 1783 roku – 73 osoby[57]. Od połowy XIX wieku nastąpił wzrost mieszkańców wsi: w 1845 roku do 654 osób[60]. Dziesięć lat później liczba ludności podwoiła się – 1321 osoby. W 1861 roku wynosiła ona już 2171 mieszkańców[84]. Największy przyrost nastąpił na przełomie XIX i XX wieku. Był związany z lokalizowaniem tu kolejnych kopalń i hut. Na mieszkańców składali się głównie robotnicy tych zakładów i ich rodziny. W 1890 roku miejscowość liczyła 5062 osób. Na początku wieku XX, w latach 1905 i 1910, liczba mieszkańców wynosiła odpowiednio 7311[6] i 8431[85]. W okresie II RP nadal utrzymywała się tendencja do wzrostu demograficznego Dąbrówki Małej. Tak, w 1926 roku liczba ta wynosiła 9500, w 1936 roku – 10150[71], do 1939 roku nieznacznie spadła – do 9832 osoby[86].

Po II wojnie światowej – w 1946 roku – dzielnica liczyła 9107 mieszkańców[87], w 1951 zaś 10061 osób[88]. W drugiej połowie XX wieku nastąpił spadek liczby mieszkańców Dąbrówki Małej o około 42% (spowodowany głównie odłączeniem Burowca od Dąbrówki, które zaczęto wliczać do Szopienic). W 1988 roku na terenie jednostki pomocniczej Dąbrówka Mała mieszkało 6249 osób, z czego dominowały grupy osób w wieku 15–29 i 30–44[89]. Tendencja spadkowa utrzymała się na początku XXI wieku. W 2005 roku dzielnica liczyła już 5500 mieszkańców[9], w 2007 roku – 5411[1]. W tamtym roku liczba mieszkańców w wieku 15–29 oraz 45–59 była na wyrównanym poziomie. Najmniej zaś było osób w wieku do 14 lat[89]. W 2015 roku w Dąbrówce Małej mieszkały 5263 osoby[83].

Struktura wiekowo-płciowa mieszkańców w 2015 rok przedstawiona jest w tabeli obok, natomiast szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach przedstawia poniższy wykres:

Źródła danych: 1783[57]; 1845[60]; 1855[60]; 1861[84]; 1890[6]; 1905[6]; 1910[6]; 1926[71]; 1936[71]; 1939[86]; 1946[87]; 1951[88]; 1988[1]; 2005[90]; 2010[91]; 2015[92]; 2019[93]

Prognozy ludnościowe opracowane w 2007 roku szacowały populację Dąbrówki Małej w wariancie pesymistycznym w 2010 roku na poziomie 5 244 osoby (99,5% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 5 076 osób (98,5%) i w 2030 roku 4 663 osób (88,5%). W wariancie optymistycznym oszacowano liczbę mieszkańców w 2010 roku na 5 251 osób (99,7% stanu z 2007 roku), w 2020 roku na 5 153 osób (97,8%) i w 2030 roku na 4 828 osoby (91,6%)[94]. Przy uwzględnieniu prognozy pomigracyjnej ludności faktycznie zamieszkałej w Dąbrówce Małej, na 2020 prognozowano 5 627 osób (w tym 5 484 stałych mieszkańców), a na 2030 rok prognozuje się 5 577 mieszkańców (w tym 5 434 stałych mieszkańców)[95].

Polityka i administracjaEdytuj

 
Granice dawnej gminy Dąbrówka Mała w 1933 roku
 
Herb dawnej gminy Dąbrówka Mała na remizie OSP przy ul. Strzelców Bytomskich

Dąbrówka Mała u początków jej powstania w XV wieku była wsią w księstwie siewierskim[57]. W ciągu kilkusetleci miała ona różnych właścicieli. W 1839 roku roku obszar dworski i gmina Dąbrówka Mała przechodzi w dzierżawę do Marii Winclerowej, a później do rodziny Thiele-Winclerów[60]. Na początku XX wieku, w 1907 roku[96] oddano do użytku budynek ratusza gminy Dąbrówka Mała, znajdujący się obecnie przy ul. Le Ronda 16. Wówczas w skład gminy wiejskiej wchodziły również osady i kolonie: Pniaki, Stary i Nowy Czekaj, Norma i Burowiec[56] (ostatnia z tych osad znajduje się obecnie na obszarze jednostki Szopienice-Burowiec[1]). Po powstaniach śląskich gminę Dąbrówka Mała włączono do Polski i była częścią autonomicznego województwa śląskiego. W 1951 roku w związku z likwidacją powiatu katowickiego Dąbrówkę Małą włączono do powiatu miejskiego Szopienice, a w 1960 roku stała się dzielnicą Katowic[70].

W 1991 roku w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe, w tym jednostkę Dąbrówka Mała. Rada Miejska Katowic 29 września 1997 roku uchwaliła nowy podział na jednostki pomocnicze samorządu na terenie miasta, uznając Dąbrówkę Małą za 14. jednostkę pomocniczą, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[7].

W wyborach do rady miasta Dąbrówka Mała należy do okręgu nr 2 (Dąbrówka Mała, Szopienice-Burowiec, Janów-Nikiszowiec, Giszowiec i Murcki). W latach 2018-2023 okręg ten miał 5 przedstawicieli w Radzie Miasta[97].

1 marca 2015 roku odbyły się po raz pierwszy w historii wybory do Rady Jednostki Pomocniczej nr 14 Dąbrówka Mała. Wybrano 15 radnych na czteroletnią kadencję, a pierwsza sesja rady odbyła się 15 kwietnia 2015 roku. Wybrano wówczas zarząd jednostki. Frekwencja w wyborach wyniosła 12,38% (uprawnionych do głosowania było 4298 osób, zagłosowało 532 osób). Rada Jednostki Pomocniczej nr 14 Dąbrówka Mała ma swoją siedzibę w budynku szkolnym przy ul. Techników 5[98].

Symbol napieczętnyEdytuj

Pierwsze wyobrażenie Dąbrówki Małej pochodzi z inwentarza parafii boguckiej z 26 marca 1816 roku. W nim pieczęcie miejscowości należących do parafii odcisnęli jej sołtysi[99]. Pieczęć sołtysa Dąbrówki Małej przedstawiała chłopa w kapeluszu z kosą (tzw. kosiarz[100]) na złotym tle[99]. W godle umieszczonej w pieczęci z 1816 roku kosiarz posiada kapelusz, lecz na później użytkowanych pieczęciach już go on nie posiada. Pieczęcie gminne zostały wycofane z użytku 20 marca 1950 roku[101].

GospodarkaEdytuj

 
Galeria wnętrz Home Concept
 
Zakłady przy ul. Budowlanej

Do czasów II wojny światowej dzielnica miała charakter typowo przemysłowy (huty i liczne kopalnie, zamknięte przed II wojną światową)[70]. Obecnie nie funkcjonuje tu żadna kopalnia, natomiast dobrze rozwinięta jest natomiast funkcja handlowo-usługowa[102]. Około 50% terenu dzielnicy to tereny przemysłowe i poprzemysłowe[103]. Tereny produkcyjno-usługowe zajmowały w 2007 roku powierzchnię 25,0 ha, natomiast tereny usług 35,8 ha[104].

Według stanu z 31 grudnia 2013 roku w dzielnicy było zarejestrowanych 641 podmiotów gospodarczych w systemie REGON, co stanowiło 1,4% wszystkich podmiotów w Katowicach[105], z czego mikroprzedsiębiorstw było 591 (110 przedsiębiorstw na 1000 mieszkańców jednostki)[106]. W 2013 roku w Dąbrówce Małej było zarejestrowanych 210 osób bezrobotnych – pod względem udziału bezrobotnych w jednostce pomocniczej do liczby mieszkańców Dąbrówka Mała miała wówczas 5. najwyższy wynik na 22 jednostki (za Szopienicami-Burowcem, Załężem, Śródmieściem i Dębem)[107].

Dąbrówka Mała z uwagi na dogodne położenie komunikacyjne jest miejscem koncentracji przedsiębiorstw handlowych różnych branż, zwłaszcza branży meblarskiej i wyposażenia domu. Przy północnej stronie alei Roździeńskiego, która leży administracyjnie na terenie Dąbrówki Małej[108], wg stanu z września 2020 roku z większych przedsiębiorstw i sklepów znajduje się: HOMEPARK Rawa (al. Roździeńskiego 97; centrum posiadające sklepy z ofertą mebli i wyposażenia domu)[109], IKEA Katowice (al. Roździeńskiego 95)[110], Salon Firmowy Komandor Katowice (ul. Hallera 70)[111], Galeria Wnętrz Home Concept (al. Roździeńskiego 191; centrum skupiające salony wyposażenia wnętrz)[112], Nowy Roździeń (al. Roździeńskiego 199; centrum wyposażenia wnętrz)[113] oraz kompleks sklepów przy al. Roźdźieńskiego 201 i 203 (dawny Nowosam-Roździeń, wzniesiony w 1978 roku)[79].

Pozostałe miejsca w Dąbrówce Małej, w którym koncentruje się działalność gospodarcza, to m.in. ul. Siemianowicka i Budowlana (przy granicy z Siemianowicami Śląskimi)[108], przy których znajdują się serwisy i sklepy z częściami motoryzacyjnymi[114][115][116], firmy budowlane[117][118], hurtownie[119], a także firmy przemysłu maszynowego[120][121]. Drugi obszar to rejon ul. Milowickiej i Pod Młynem z koncentracją usług i sklepów rożnych branż[122]. Przy ul. Siemianowickiej 52d znajduje się siedziba przedsiębiorstwa budowy dróg oraz producenta mas bitumicznych DROGOPOL-ZW[123].

W rejonie całej dzielnicy występują punkty handlowe z różnych branż, w tym jedyny na terenie Dąbrówki Małej supermarket sieci Biedronka (ul. Le Ronda 13)[124], wybudowany w 2008 roku[125]. W Dąbrówce Małej wykształciło się jedno lokalne centrum usługowo-handlowe, w rejonie skrzyżowania ulic w obrębie dawnej, silnie przekształconej wsi. Jest to rejon ulic: Strzelców Bytomskich (odcinek od ul. Pod Młynem do ul. Hallera), Hallera, La Ronda (od ul. Grzegorzka do skrzyżowania z ul. Strzelców Bytomskich), a także al. Niepodległości i pl. Żołnierzy Września[126].

Na terenie Dąbrówki Małej, wg faktycznego użytkowania terenu, nie występują obszary uprawy roli[104]. Na podstawie systematycznych badań prowadzonych od 1983 roku przez Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych oraz Ośrodek Badań i Kontroli Środowiska dokonano oceny lokalizacji terenów rolniczych według kryterium zanieczyszczenia środowiska. Dąbrówka Mała znalazła się w kategoriach: B (niekorzystna) i C (wybitnie niekorzystna), co wskazuje na konieczność zaprzestania produkcji żywności[127].

Infrastruktura technicznaEdytuj

 
Zakład Wytwarzania Katowice spółki Tauron Ciepło (dawniej Elektrociepłownia Katowice) na granicy Dąbrówki Małej i Siemianowic Śląskich

Na terenie dzielnicy nie ma ujęć wody pitnej – Dąbrówka Mała, jaki całe Katowice korzystają z ujęć powierzchniowych ze zbiorników: Goczałkowickiego na Wiśle, Czanieckiego na Sole i ujęć wody w Dziećkowicach, Maczkach i Kozłowej Górze[128]. Woda ze stacji uzdatniania wody jest rozprowadzana poprzez wodociągi magistralne oraz rozdzielcze. Przez teren dzielnicy przechodzą sieci wodociągowe magistralne, będące pod zarządem Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów[129]. Znajdują się tutaj dwa ciągi: jeden z nich biegnie równolegle do ul. Al. Roździeńskiego, natomiast drugi ciągnie się w rejonie Zakładu Wytwarzania Katowice[130] (800/315 Dąbrówka Mała – Siemianowice[129]). Miejska sieć wodociągowa w Dąbrówce Małej jest zarządzana przez Oddział Eksploatacji Sieci Wodociągowej – Centrum spółki Katowickie Wodociągi[131].

W północnej części dzielnicy znajduje się Gminny Punkt Zbiórki Odpadów MPGK[132] oraz mechaniczno-biologiczno-chemiczna oczyszczalnia ścieków Dąbrówka Mała-Centrum (ul. Milowicka 9)[133], której właścicielem są Katowickie Wodociągi. Oczyszczalnia obsługuje miasta: Siemianowice Śląskie, Czeladź, część Będzina oraz Milowice (dzielnica Sosnowca). W ciągu doby oczyszczalnia może przyjąć maksymalnie 80 tys. m³ ścieków, a średnio oczyszcza 20 tys. m³ ścieków na dobę. Po oczyszczaniu wody odprowadzane są one do Brynicy[134].

Na granicy Dąbrówki Małej i Siemianowic Śląskich, przy ul Siemianowickiej 60[135] znajduje się dawna Elektrociepłownia Katowice (obecnie Zakład Wytwarzania Katowice spółki Tauron Ciepło)[136] posiada zainstalowaną moc elektryczną 135 MWe i zainstalowaną moc cieplną – 459,4 MWt. Obsługuje ona miasta: Katowice, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec i Czeladź. W 2011 roku było w niej zatrudnionych 286 pracowników[137]. Dnia 7 czerwca 2002 roku dawnej Elektrociepłowni Katowice została przyznana nagroda Polskiej Izby Ekologii Ekolaury 2002 w kategorii Ochrona powietrza za produkcję energii elektrycznej i cieplnej w skojarzeniu – blok BCF-100[138].

Przy ul. Milowickiej zlokalizowana jest baza Miejskiego Zarządu Ulic i Mostów. Jednym z głównych zadań bazy jest kruszenie na bieżąco składowanego w niej gruzu betonowego i bitumicznego, pochodzącego z rozbiórek nawierzchni ulic[139].

TransportEdytuj

Transport drogowyEdytuj

 
Aleja Roździeńskiego na wysokości linii kolejowej (widok w kierunku Sosnowca)
 
Fragment ul. Pod Młynem
 
Fragment ul. Strzelców Bytomskich na wysokości budynku nr 1

Sieć drogowa Dąbrówki Małej jest nieregularna. Składa się ona z sieci dróg głównych, zbiorczych oraz lokalnych. Przed Dąbrówkę Małą przechodzi jedna droga o zasięgu krajowym:

W wewnętrznych powiązaniach dzielnicy z resztą miasta, a także z drogami ruchu przyspieszonymi najważniejszą rolę odgrywają ulice główne (droga klasy G), lecz ze względu na brak odpowiednich parametrów technicznych, zaliczane są do dróg zbiorczych (droga klasy Z)[140]. Są to ulice[141]:

Pozostałe ulice Dąbrówki Małej to drogi lokalne i dojazdowe, które tworzą powiązania między poszczególnymi jednostkami strukturalnymi w dzielnicy, a także stanowią wewnętrzną obsługę osiedli i innych obiektów. Do ważniejszych tego typu ulic zalicza się aleję Niepodległości[8] (jest to droga dojazdowa[141]).

Aleja Roździeńskiego jest jedną z dróg o największym natężeniu ruchu samochodowego w Katowicach. Według badań przeprowadzonych we wrześniu 2007 roku, w popołudniowych godzinach szczytu przy wlocie do Katowic przez tą drogę przemierzało 6114 pojazdów (w tym 84,9% osobowych i 8,1% dostawczych), natomiast średni ruch przez ul. Strzelców Bytomskich wynosił wówczas 937 pojazdów (84,6% osobowych i 9,2% dostawczych) a przez ul. Milowicką 687 pojazdów (88,1% osobowych i 7,4 dostawczych). Ul. Le Ronda w 2007 roku była wskazana jako jedna z ulic, w której wyczerpywała się przepustowość[143].

Transport kolejowyEdytuj

 
Stacja techniczna Katowice Dąbrówka Mała

Sieć kolejowa na terenie Dąbrówki Małej na przestrzeni czasu ulegała dużym zmianom. Pierwsza sieć kolejowa na terenie Dąbrówki Małej wybudowała Kolej Górnośląska[144], która oddała do użytku 1 listopada 1861 roku bocznicę z Katowic do kopalni Jerzy[145][146].

Dąbrówka Mała zyskała następne połączenie kolejowe również za sprawą Towarzystwa Kolei Prawego Brzegu Odry, powstałego w 1868 roku. Towarzystwo to oddało do użytku linię na odcinku Bytom Zachodni – ChorzówSiemianowice Śląskie – Dąbrówka Mała –  Szopienice Północne. Pierwsze pociągi na niej ruszyły 1 lutego 1870 roku[147]. Linę tę niedługo później przedłużono do Pszczyny, przez co Dąbrówka Mała zyskała połączenia pasażerskie i towarowe z Wrocławiem przez Fossowskie w jedną stronę i do Pszczyny w drugą[148][149][150]. Wraz z tą linią wybudowano stację kolejową, która do 1906 roku nosiła nazwę Georggrube[151] (obecnie Katowice Dąbrówka Mała)[152]. Oddano również następne bocznice do użytku, w tym w 1870 roku między Wełnowcem a Dąbrówką Małą[153]. Budynek dworca na stacji kolejowej został wybudowany w latach 90. XIX wieku, a w 1894 roku dobudowano poczekalnię i nastawnię[154].

Taki układ normalnotorowej sieci kolejowej utrzymał się do 1942 roku, kiedy to wybudowano drugi tor na głównej trasie kolejowej[149]. Po II wojnie światowej przystąpiono do dalszej przebudowy sieci kolejowej. Do lat 60. XX wieku wzdłuż Brynicy i po przecięciu ul. Milowickiej na północny zachód równoległe do ul. Strzelców Bytomskich wybudowano linię Północnej Magistrali Piaskowej nr 201[155] wraz z łącznicami z Szybem Powietrznym II kopalni Kleofas przez Wełnowiec[156] oraz z kopalnią Katowice[157]. Pierwszy łącznik biegł przy elektrociepłowni, a drugi na terenie Dąbrówki Małej ciągnął się za obecnym sklepem IKEA. Oba łączniki zlikwidowano przed 2013 rokiem[156][157], a samą zaś główną magistralę piaskową do 16 sierpnia tego samego roku[155].

W latach powojennych przestały kursować pociągi pasażerskie przez Dąbrówkę Małą. Ruch pasażerski zawieszono 1 kwietnia 1968 roku[149]. W 1976 roku rozebrano łącznik między Zawodziem a Dąbrówką Małą[146][149], a dnia 25 kwietnia 1990 zelektryfikowano główną linie kolejową[149].

Przez Dąbrówkę Małą przed biegła również trasa wąskotorowej kolejki piaskowej o rozstawie szyn 785 mm, która przez dzielnicę biegła równolegle do ul. Milowickiej i dalej w kierunku Siemianowic Śląskich. Trasa kolei piaskowej łączyła piaskownię z kopalnią Giesche w Janowie (obecnie kopalnia Wieczorek). Spółka Giesche dnia 15 lipca 1924 roku złożyła wniosek o pozwolenie na budowę linii wąskotorowej. Jej budowę rozpoczęto po uzyskaniu 15 maja 1925 roku zezwolenia. Kolej oddano do użytku 15 maja 1928 roku, a tego samego roku ruszyło wydobycie w piaskowni, która znajdowała się nad Brynicą. Dwa lata temu linię zelektryfikowano. W 1954 roku piaskownię ze względu na wyczerpanie złóż zamknięto, a wraz z nią rozebrano wąskotorową linię kolejową[158].

Obecnie jedyną czynną linią przechodzącą przez teren Dąbrówki Małej jest 161, która jest w zarządzie PKP Polskich Linii Kolejowych[159]. Odbywa się na niej jedynie ruch towarowy[150]. Dawna stacja Katowice Dąbrówka Mała to obecnie stacja techniczna[160]. Budynek dworca kolejowego został zaadaptowany na siedzibę Teatru Gry i Ludzie[161].

Miejski transport zbiorowyEdytuj

 
Przystanek autobusowy Dąbrówka Mała Pod Młynem na wysokości Parku w Dąbrówce
 
Stacja rowerów miejskich City by bike Techników

Transport zbiorowy wewnątrz Dąbrówki Małej, a także do innych dzielnic Katowic oraz sąsiednich miast, zapewniają autobusy kursujące na zlecenie Zarządu Transportu Metropolitalnego. Autobusy kursują na wszystkich drogach głównych i zbiorczych. Głównym ciągiem komunikacyjnym autobusów jest aleja Roździeńskiego. Wzdłuż niej, w granicach i w sąsiedztwie Dąbrówki Małej wg stanu z września 2020 roku znajdują się cztery przystanki autobusowe: Dąbrówka Mała Centrum Handlowe, Dąbrówka Mała Skrzyżowanie, Dąbrówka Mała Nowosam [nż] i Dąbrówka Mała Pawilon Agata (w tym ostatnim tylko stanowisko w kierunku centrum Katowic). Spośród nich, z przystanku Dąbrówka Mała Skrzyżowanie, ze stanowiska w kierunku centrum Katowic, według stanu z września 2020 roku ,odjeżdża 14 linii autobusowych, w tym jedna nocna, a w kierunku Sosnowca 16 linii, w tym jedna nocna. Z tego przystanku w ruchu pozamiejskim autobusy łączą Dąbrówkę Małą głownie z miastami Zagłębia Dąbrowskiego: (Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec), a także z Rudą Śląską (dzielnice Kochłowice i Halemba). W ruchu wewnątrzmiejskim autobusy łączą z tego przystanku Dąbrówkę Małą bezpośrednio m.in. ze Śródmieściem, Brynowem, Ligotą-Panewnikami, Bogucicami i Osiedlem Witosa[162].

Z przystanku zlokalizowanego w centrum Dąbrówki Małej – Dąbrówka Mała Ośrodek Zdrowia, odjeżdża 9 linii autobusowych, w tym 2 nocne. Łączą one bezpośrednio dzielnicę głównie w kierunkach wewnątrzmiejskich (m.in. Śródmieście, Bogucice, Brynów, Piotrowice, Dąb, Koszutka, Szopienice-Burowiec, Nikiszowiec, Giszowiec, osiedla: Tysiąclecia i Witosa, a także Panewniki), a w połączeniach pozamiejskimi z Będzinem, Czeladzią i Rudą Śląską. Przez Dąbrówkę Małą kursują ponadto linie w kierunku Siemianowic Śląskich kierujące się wzdłuż ulic: Budowlanej i Strzelców Bytomskich, a także pojedyncze linie do Chorzowa i Bytomia[162].

Do położonego w sąsiednich Szopienicach-Burowcu centrum handlowego Dąbrówka kursują trzy bezpłatne linie autobusowe Carrefour, z czego jedna przez Dąbrówkę Małą (linia CarrefourSzopienice – Carrefour). Od 1 czerwca 2020 roku kursuje ona w godzinach otwarcia Centrum z częstotliwością 4 par połączeń dziennie[163].

Infrastruktura rowerowaEdytuj

W Dąbrówce Małej sieć ścieżek rowerowych jest słabo rozwinięta. Jedyną wydzieloną ścieżką jest asfaltowa trasa biegnąca równolegle do ul. Techników, po jej południowej stronie[164]. Znajduje się przy niej jedyna w dzielnicy dwunastostanowiskowa stacja rowerów miejskich City by bike Techników[165]. Wg docelowej sieci ścieżek rowerowych opublikowanej przez Urząd Miasta Katowice, ta trasa ma kierować się na wschód w kierunku ul. Popiełuszki, al. Roździeńskiego i ul. Hallera, a stamtąd dalej na południe do Szopienic-Burowca. Trasa ta ma mieć funkcję transportową[166]. Przez jednostkę nie biegnie też żadna turystyczna trasa rowerowa[167].

ArchitekturaEdytuj

Rozwój urbanistycznyEdytuj

Szybki rozwój urbanistyczny Dąbrówki Małej następował w połowie XVIII i w XIX wieku. Wówczas to zabudowa Dąbrówki Małej koncentrowała się wzdłuż ulic: Pod Młynem, Siemianowickiej i Strzelców Bytomskich. Zabudowa powstawała wówczas również wzdłuż północnej strony ul. Le Ronda na odcinku pomiędzy cmentarzem a ul. Styczniową[142]. Najstarsza istniejąca zabudowa zaczęła powstawać w połowie lat 50. XIX wieku. Najstarsze budynki w Dąbrówce Małej to m.in. domy przy ul. Styczniowej 17, Le Ronda 1 (z około 1840 roku[125]), 8, 28 (z 1873 roku), 44, 63–65 (zabudowa dawnego szybu wentylacyjnego Maria z około 1905–1910 roku[125]), 69, 73 (obydwa budynki są pozostałością kolonii robotniczej Norma; oddane do użytku pod koniec XIX wieku[168]), 82 (wybudowany około 1870 roku[168]) i 92 (część zabudowy pochodzi z lat 1830–1840[168]), Wiertniczej 1, Strzelców Bytomskich 33 i 44, Pod Młynem 2 (z 1879 roku) i Dytrycha 17, a także kompleks budynków wzdłuż ul. Grzegorzka 5 i 10-28 z 1890 roku[169].

Do czasu przyłączenia w 1922 roku Dąbrówki Małej do Polski powstała znaczna część zabudowy Dąbrówki Małej, koncentrująca się w rejonie ul. Le Ronda (zachodnia i wschodnia część), Strzelców Bytomskich, alei Niepodległości, Stacyjnej oraz w rejonie skrzyżowania ul. Pod Młynem i Dytrycha. Do tego czasu powstał też m.in. budynek ratusza, kościół, dworzec kolejowy oraz folwark. W latach międzywojennych poza pojedynczymi obiektami (w tym kamienicy przy ul. Niepodległości 5, gdzie znajduje się poczta[170] czy budynku przy ul. Strzelców Bytomskich 1, 2 i 16) powstawało kilka kompleksów osiedli domów-bliźniaków i szeregowców. W tym czasie powstało w 1921 roku osiedle domów szeregowych w rejonie ul. Grzegorzka 23, 25 i 27, w 1928 roku kolonia domów bliźniaczych przy ul. Styczniowej[169], a w latach 20. i 30. XX wieku kompleks domów wzdłuż ul. Le Ronda 23–61[66].

W latach 1945-1989 następowała dalsza rozbudowa dzielnicy. Powstawały zarówno indywidualne domy jednorodzinne, jak i też poszczególne kompleksy budynków, zwłaszcza od lat 70. XX wieku. W tamtym czasie powstało m.in. osiedle domów szeregowych przy ul. Biniszkiewicza, bloki mieszkalne przy ul. Wiertniczej, a także zespoły budynków szkolnych przy ul. Techników[169]. W 1978 roku wybudowano w rejonie ulic Józefa Grzegorzka i Strzelców Bytomskich osiedle ks. Konstantego Michalskiego[103], które tworzą 11-kondygnacyjne bloki z tzw. wielkiej płyty[171].

Po 1989 roku następowało dalsze dogęszczanie zabudowy Dąbrówki Małej. W 1994 roku oddano do użytku nowy kompleks szkoły przy ul. Grzegorzka 4, w 1997 roku halę handlową przy al. Roździeńskiego 191, w 2000 roku sklep IKEA[79], a ponadto do tego czasu powstawały również inne pojedyncze budynki[169]. W latach 2005–2007 oddano do użytku nowe bloki mieszkaniowe, których część przerobiono z dawnych internatów wybudowanych w 1969 roku[172] w rejonie ul. Techników[173]. W tym samym rejonie, pod koniec 2008 roku oddano do użytku 4, zaś na początku 2012 roku jeszcze jeden dwupiętrowy blok mieszkalny. Wcześniej, bo w 2009 roku[169] ukończono budowę osiedla 37 domów szeregowych przy ul. Styczniowej 50–54[174]. W maju 2014 roku rozebrano znajdujące się przy ul. Strzelców Bytomskich 3, 5, 7 i 9 tzw. pańskie domy[175], wybudowane w latach 80. XIX wieku[169]. Udział powierzchni zabudowanej w powierzchni całej dzielnicy wynosił wg danych z 2007 roku 22%, średnia ważona liczby kondygnacji wynosiła wówczas 1,68[176].

Zabytki i obiekty historyczneEdytuj

 
Kamienice przy ul. Le Ronda

Dąbrówka Mała należy do dzielnic wymagających ochrony i rewitalizacji historycznej struktury przestrzennej z istniejącymi obiektami i zespołami zabytkowymi oraz układami zielni prawnie chronionymi[177]. Znajdują się tu stare kamienice (ul. Stacyjna, ul. gen. Henryka Le Ronda, ul. Strzelców Bytomskich, al. Niepodległości) oraz familoki (ul. Siemianowicka), budynek Ochotniczej Straży Pożarnej (dawna siedziba ZBoWiD), budynek starego dworca kolejowego (obecnie mieści się w nim Teatr Gry i Ludzie), budynek dawnej sceny Capitol czy budynek przedszkola w dawnym podworskim parku[178][179]. W 1990 roku do Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie trafił drewniany gołębnik z XIX wieku, znajdujący się wcześniej w Dąbrówce Małej przy ul. Dytrycha 12[58].

W Dąbrówce Małej znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków:

Pomniki i miejsca pamięci narodowejEdytuj

 
Tablica upamiętniająca Jadwigę Zbrojową
  • Tablica upamiętniająca obywateli Dąbrówki Małej poległych w czasie I wojny światowej i walk o niepodległość Polski (w kościele św. Antoniego z Padwy)[184],
  • Pomnik upamiętniający byłych powstańców śląskich i zasłużonych obywateli Dąbrówki Małej, którzy ponieśli śmierć w więzieniach i obozach śmierci w czasie II wojny światowej i zostali rozstrzelani w 1940 roku[184] (odsłonięty w 1960 roku w parku podworskim; obecnie pl. Żołnierzy Września)[70],
  • Mogiła zbiorowa wojenna siedmiu nieznanych żołnierzy niemieckich poległych w czasie II wojny światowej, znajdująca się na cmentarzu parafialnym[184],
  • Grób zbiorowy wojenny mieszkańców Dąbrówki Małej, poległych w czasie powstań śląskich i walk w czasie II wojny światowej, znajdujący się na cmentarzu parafialnym[185],
  • Mogiła zbiorowa wojenna więźniów podobozu KL Auschwitz zamordowanych podczas transportu w styczniu 1945 roku, znajdująca się na cmentarzu parafialnym[184],
  • Ściana pamięci poświęcona Zofii Kossak-Szczuckiej (znajduje się w budynku Zespołu Szkół Odzieżowych i Ogólnokształcących jej imienia)[184],
  • Tablice znajdujące się w kościele parafialnym, upamiętniające księży proboszczów: Wawrzyńca Puchera, Maksymiliana Wojtasa, Stefana Kwiecińskiego[184],
  • Tablica upamiętniająca Towarzystwo Śpiewu Wanda założone w 1912 roku (na ścianie kamienicy przy ul. Le Ronda 56)[186],
  • Tablica upamiętniająca księdza profesora Konstantego Michalskiego (na osiedlu jego imienia)[187],
  • Tablica poświęcona założycielce pierwszej w Katowicach żeńskiej szkoły zawodowej dla dziewcząt z rodzin robotniczych – Jadwidze Zbrojowej (odsłonięta w 2001 roku w budynku Zespołu Szkół Odzieżowych i Ogólnokształcących)[172].

KulturaEdytuj

 
Siedziba Teatru Gry i Ludzie w budynku dawnego dworca kolejowego na stacji Katowice Dąbrówka Mała

Pierwsze polskie przedstawienie na terenie dzisiejszych Katowic odbyło się w Dąbrówce Małej w 1882 roku. Był to Dzwonek Św. Jadwigi Karola Miarki, wystawiony w ogrodzie oberżysty Hamburgera[56]. W 1891 roku w ogrodzie gospody Weissenberga wystawiono sztukę Jana Aleksandra Fredry Consilium facultatis, w której brali udział członkowie Katolickiego Kasyna z Roździenia. Znajdowały się tu też towarzystwa artystyczne i koła matek Polek[188], oraz założony w 1912 roku przez Jana Płonkę chór Wanda, który liczył 55 osób[56]).

Po II wojnie światowej, w 1952 roku ukończono budowę Domu Ludowego, który mieścił Zakładowy Dom Kultury. Dom ten wybudowały Zakłady Cynkowe Szopienice. W tym samym czasie otwarto kino Capitol, mieszczące się przy obecnej ul. Hallera 71[70]. W budynku mieści się Karczma pod Młynem z restauracją, domem gościnnym i klubem fitness[189].

W dzielnicy odbywają się imprezy kulturalne, np. coroczny festyn U Antonika[190] (zebrane podczas jego trwania fundusze przekazywane są na cele charytatywne) i koncerty zespołu Camerata Silesia[191]. Do początku lat 90. XX wieku działała tu także druga scena Teatru Lalek Ateneum[70].

W Dąbrówce Małej, przy ul. Strzelców Bytomskich 21b znajduje się Filia nr 20 Miejskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach. W bibliotece prócz wypożyczalni i czytelni realizowane są lekcje biblioteczne, spotkania z ciekawymi ludźmi w ramach Czwartku w Bibliotece, a także są organizowane cykliczne wydarzenia[192]. W budynku dawnego dworca kolejowego na stacji Katowice Dąbrówka Mała znajduje się siedziba Teatru Gry i Ludzie. Powstał on w 1997 roku i realizuje głównie spektakle plenerowe i uliczne, a także występy we wnętrzach, dla dzieci i osób dorosłych[161]. Obecną siedzibę teatr użytkuje od 2003 roku[154]. Przy kościele parafialnym działa oddział Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży, organizujący spotkania opłatkowe, festyny, zawody, wspólne rekolekcje i wyjazdy młodzieży[193].

OświataEdytuj

 
Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3 (nowa część szkoły)
 
Liceum Ogólnokształcące i Szkoła Podstawowa Mistrzostwa Sportowego

Od początku XIX wieku Dąbrówka Mała należała do Związku Szkolnego w Bogucicach, a dzieci chodziły do szkoły tylko dwa razy w tygodniu. O pozwolenie na budowę szkoły w Dąbrówce Małej działania rozpoczęto w 1841 roku, kiedy to władze zgodziły się na utworzenie w gminie Dąbrówka Mała osobnego związku szkolnego. Drewniany budynek szkoły uroczyście otwarto 24 października 1847 roku[194]. Znajdowała się ona w miejscu obecnego sklepu Biedronka, przy ul. Le Ronda 13[142]. Pierwszym nauczycielem w szkole był Józef Pusz, a do szkoły w pierwszym roku funkcjonowania uczęszczało 109 dzieci[194].

W związku ze wzrostem liczby mieszkańców Dąbrówki Małej podjęto decyzję o budowie szkoły w kolonii Burowiec (obecnie dzielnica Szopienice-Burowiec). Edukację w nowej szkole zainaugurowano w 1861 roku. Obydwie szkoły podlegały proboszczowi parafii w Bogucicach – Leopoldowi Markiefce[194].

Do pierwszej szkoły zaczęły uczęszczać również dzieci z kolonii Pniaki, a nauka odbywała się wówczas w języku polskim i niemieckim. Nowy budynek szkoły w miejscu pierwszego drewnianego budynku oddano do użytku w 1870 roku (tzw. żółta szkoła)[142]. Budynek ten był ogrodzony, a także posiadał ogród. Sześć lat później szkołę rozbudowano o nową część. W 1888 roku w szkole uczyło 7 nauczycieli w siedmiu oddziałach klasowych, a na początku roku szkolnego uczęszczało do niej 561 dzieci[194]. W latach 1910-1912 powstał nowy budynek szkoły przy ul. Grzegorzka 4 (tzw. czerwona szkoła). W jej miejsce przeniesiono szkołę ludową nr 1, a starym budynku znalazła się szkoła nr 2[125].

Po przyłączeniu Dąbrówki Małej do Polski, dnia 5 września 1922 roku otwarto polską szkołę[194], a w 1927 szkołę rozdzielono na męską (nr 2; w budynku żółtej szkoły) i żeńską (nr 1; w budynku czerwonej szkoły). W 1972 roku połączono obie szkoły, powołując Szkołę Podstawową nr 47 im. Józefa Lompy[125]. W 1994 roku Szkoła Podstawowa nr 47 została rozbudowana o nowe budynki wraz z salą gimnastyczną, świetlicą i salami lekcyjnymi. Czerwony budynek szkoły po remoncie włączono do szkoły w 1999 roku[194], natomiast budynek żółtej szkoły rozebrano w 1994 roku[125]. W 2007 roku powstał z połączenia z przedszkolem nr 58 Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3[194].

Na terenie Dąbrówki Małej, według stanu z września 2020 roku, znajdują się następujące placówki oświatowe:

  • Oddział Żłobka Miejskiego w Katowicach (ul. Grzegorzka 2)[195],
  • Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3 w Katowicach:
    • Miejskie Przedszkole nr 38 (ul. Hallera 72)[196],
    • Miejskie Przedszkole nr 58 (ul. Grzegorzka 4)[197],
    • Szkoła Podstawowa nr 47 w Katowicach z Oddziałami Integracyjnymi im. Józefa Lompy (ul. Grzegorzka 4)[198],
  • Liceum Ogólnokształcące Mistrzostwa Sportowego i Szkoła Podstawowa Mistrzostwa Sportowego w Katowicach (ul. Techników 7)[199].

Ponadto Dąbrówka Mała jest miejscem koncentracji placówek edukacji zawodowej i wyższej. Wg stanu z września 2020 roku znajdują się tu następujące instytucje:

ReligiaEdytuj

W Dąbrówce Małej znajduje się rzymskokatolicka parafia pw. św. Antoniego z Padwy (należąca do Dekanatu Katowice-Bogucice; jego wicedziekanem jest proboszcz parafii w Dąbrówce Małej – ks. Andrzej Noras), z neobarokowym kościołem z lat 1907-1912. Probostwo i kancelaria parafialna zlokalizowana jest przy al. Niepodległości 4. Granice parafii wykraczają poza statutowy teren jednostki pomocniczej. Parafia w 2015 roku liczyła około 8300 wiernych[203]. Cmentarz parafialny, powstały w 1913 roku, znajduje się przy ul. Le Ronda[66]. Od XVIII wieku wierni z Dąbrówki przynależeli do parafii w Bogucicach, a wcześniej do parafii św. Stanisława w Czeladzi. Parafię w Dąbrówce Małej erygowano 1 kwietnia 1911 roku, natomiast poświęcenie kościoła nastąpiło 17 listopada 1912 roku[56]. Parafia i kościół powstały w dużej mierze dzięki staraniom ks. Ludwika Skowronka z parafii w Bogucicach[204].

Na terenie dzielnicy znajduje się dom nr 2 Zgromadzenia Sióstr św. Jadwigi od Niepokalanej Dziewicy Bogarodzicy Maryi (Jadwiżanki). Dom zakonny znajduje się przy ul. Strzelców Bytomskich 1. W domu prowadzą ośrodek wychowawczy dla dzieci oraz działają przy kościele parafialnym[205]. Placówka funkcjonuje od 17 października 1917 roku, a w 1997 roku mieszkało w niej 25 sióstr[206].

Teren dzielnicy podlega parafii Zbawiciela Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP. Parafia należy do diecezji katowickiej. Posiada ona swoją siedzibę przy ul. ks. bpa Herberta Bednorza 20 w Szopienicach[207].

Sport i rekreacjaEdytuj

 
Kompleks boisk klubu Hetman 22 Katowice przy ul. ks. Siwka

Sport w Dąbrówce Małej zaczął się intensywnie rozwijać po I wojnie światowej. Dnia 12 stycznia 1919 roku w Dąbrówce Małej utworzone zostało gniazdo najstarszej polskiej organizacji sportowej Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół. Koło to podlegało organizacyjnie II Katowickiemu okręgowi Towarzystwa Gimnastycznego Sokół i należało do szeregu sekcji gimnastycznych śląskiego Sokoła. Początkowo w roku 1920 koło tej organizacji liczyło w miejscowości 150 członków. Zrzeszało ono głównie rolników oraz robotników. Rozwój działalności Sokoła przerwał w 1939 roku wybuch II wojny światowej. W okresie powojennym nie została reaktywowana ponieważ członkowie oraz sama idea towarzystwa była prześladowana przez władze komunistyczne[69][68].

W dzielnicy działa klub sportowy Hetman 22 Katowice (w 1922 roku nosił nazwę KS 22 Dąbrówka Mała, w 1949 – KS Unia Dąbrówka Mała, w 1955 roku – KS Konstal 22 Katowice, w 1975 roku – KS Instal 22 Katowice, w 1985 roku – BKS Instal 22 Katowice, a od 1998 roku – KS Hetman 22 Katowice). Stadion klubu przy ul. Siwka został w 2009 całkowicie przebudowany[208]. Jest to jedyne pełnowymiarowe boisko do piłki nożnej w Dąbrówce Małej i posiada nawierzchnię ze sztucznej trawy. W ramach projektu wybudowano również mniejsze boisko treningowe, dwa korty tenisowe i boisko wielofunkcyjne do siatkówki i koszykówki. Klub prowadzi także szkółkę piłkarską[209]. Istnieje tu również boisko Pod Młynem (boiska piłkarskie między ul. Milowicką i ul. Pod Młynem)[210].

W dzielnicy w latach 2011-2017 działał klub sportowy KS Dąbrówka Mała, który rywalizuje w rozgrywkach piłkarskich przeznaczonych dla amatorów. Herb klubu nawiązuje do symbolu dzielnicy[211].

Bezpieczeństwo publiczneEdytuj

 
Siedziba OSP Dąbrówka Mała

W Dąbrówce Małej znajduje się NZOZ PULS-MED Katowice, Dąbrówka (dawniej był publicznym zakładem opieki zdrowotnej; swoją siedzibę ma w dawnym ratuszu gminy)[212] oraz niepubliczne centrum dentystyczne. Najbliższy szpital znajduje się w Bogucicach, około 1 km od Dąbrówki[8] (Szpital Zakonu Bonifratrów pw. Aniołów Stróżów, do końca 2008 – Szpital Miejski im. Ludwika Rydygiera[213]).

W Dąbrówce Małej znajduje się także świetlica profilaktyczna (al. Niepodległości 4), prowadzona przez Gabinet Terapii Pedagogicznej Haliny Nawara (16 miejsc), adresująca swoją pomoc do dzieci z zaburzeniami zachowania, pochodzących z rodzin dysfunkcyjnych, z trudnościami opiekuńczo-wychowawczymi[214].

Dąbrówka Mała należy do drugiego rewiru Komisariatu 2. Policji w Katowicach przy ul. Kazimiery Iłłakowiczówny 2. Dzielnicę obejmują rejony 31 i 32[215]. Przy ul. Strzelców Bytomskich 33 ma swoją siedzibę oddział Ochotniczej Straży Pożarnej[216]. Jednostka OSP powstała 6 października 1895 roku. W 1920 roku należało do niej 110 członków, w tym 41 czynnych strażaków. Obecną siedzibę jednostka użytkuje od 1991 roku, a z okazji stulecia jednostki ufundowano jej nowy sztandar[81].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Studium... 2012 ↓, s. 3.
  2. M. St., Dąbrówka, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski. T. 1. s. 938. [dostęp 2020-09-14].
  3. Na mapach z XVIII i XIX wieku miejscowość występuje pod niemiecką nazwą Klein Dombrowka.
  4. a b Szaraniec i Złoty 2006 ↓, s. 123-124.
  5. Dąbrówka Mała od drugiej połowy XIX wieku nosiła niemiecką nazwę Eichenau.
  6. a b c d e f g M. Rademacher: Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kattowitz (niem.). [dostęp 2020-09-14].
  7. a b c d e f Rada Miejska Katowic, Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r. w sprawie nazw i granic obszarów działania jednostek pomocniczych samorządu na terenie miasta Katowic, Katowice , 29 września 1997 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-09] (pol.).
  8. a b c d e f g h i j k l m Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-07-20].
  9. a b c Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-09-14].
  10. a b Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 8.
  11. Maria Lipok-Bierwiaczonek: Górny Śląsk. O regionie najkrócej – historia i zróżnicowanie kulturowe (pol.). ibr.bs.katowice.pl. [dostęp 2020-09-15].
  12. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44.
  13. Opracowanie... 2014 ↓, s. 32.
  14. a b c Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 10.
  15. Opracowanie... 2014 ↓, s. 33.
  16. Opracowanie... 2014 ↓, s. 33-34.
  17. a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 9.
  18. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 7.
  19. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 50.
  20. Opracowanie... 2014 ↓, s. 35.
  21. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 9.
  22. Fajer 2008 ↓, s. 125.
  23. Fajer 2008 ↓, s. 121.
  24. Fajer 2008 ↓, s. 128.
  25. Fajer 2008 ↓, s. 130.
  26. Opracowanie... 2014 ↓, s. 115.
  27. a b Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 3.
  28. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 51–54.
  29. a b c Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 14.
  30. a b Opracowanie... 2014 ↓, s. 93-94.
  31. a b c Opracowanie... 2014 ↓, s. 105.
  32. a b c Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 15.
  33. Opracowanie... 2014 ↓, s. 107.
  34. Opracowanie... 2014 ↓, s. 108.
  35. Opracowanie... 2014 ↓, s. 109.
  36. Opracowanie... 2014 ↓, s. 96.
  37. Karta informacyjna - JCWPd 111 (pol.). www.pgi.gov.pl. [dostęp 2020-09-15].
  38. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 16.
  39. Opracowanie... 2014 ↓, s. 102.
  40. Studium... 2012 ↓, Załącznik MI.6.
  41. Wojewódzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach: Geoportal Województwa Śląskiego – ORSIP (pol.). mapy.orsip.pl. [dostęp 2020-09-15].
  42. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 41.
  43. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 45.
  44. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 47.
  45. Centralny rejestr form ochrony przyrody (pol.). crfop.gdos.gov.pl. [dostęp 2020-07-21].
  46. Studium... 2012 ↓, s. 32.
  47. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 82.
  48. Rada Miasta Katowice, UCHWAŁA NR XXXIX/889/13 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 30 lipca 2013 r. w sprawie nadania nazwy placowi położonemu na terenie miasta Katowice "Park w Dąbrówce", bip.katowice.eu, 30 lipca 2013 (pol.).
  49. Rada Miasta Katowice, UCHWAŁA NR XLIX/923/17 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 23 listopada 2017 r. w sprawie nadania placowi położonemu na terenie miasta Katowice nazwy "Park Zielony Zakątek", bip.katowice.eu (pol.).
  50. Michał Bulsa: W Katowicach powstał Zielony Zakątek. Dzięki staraniom mieszkańców (zdjęcia) (pol.). www.infokatowice.pl, 2017-03-27. [dostęp 2020-09-15].
  51. Studium... 2012 ↓, Załącznik I.11.
  52. Polski Związek Działkowców – Okręgowy Zarząd Śląski: Rejon Katowice (pol.). www.slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2020-09-15].
  53. a b Szaraniec i Złoty 2006 ↓, s. 123.
  54. a b c „Posłaniec Świętego Antoniego” (16 (166)), Rzymskokatolicka Parafia Św. Antoniego z Padwy, 2007 (pol.).
  55. Zdzisław Jedynak, Przemiany własnościowe, gospodarcze i społeczne na terenie Wielkich Katowic od lat sześćdziesiątych XIX wieku na podstawie akt gruntowych, [w:] Antoni Barciak (red.), Katowice w 136. rocznicę uzyskania praw miejskich. Budownictwo i architektura Katowic, t. 3 (13), Katowice: Instytut Górnośląski, 2002, s. 83.
  56. a b c d e Szaraniec 1996 ↓, s. 94.
  57. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 92.
  58. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 216.
  59. a b Krzysztof Wilczek: Nasza dzielnica: SZOPIENICE (pol.). 2005-11-05. [dostęp 2020-09-14].
  60. a b c d e f g h i Szaraniec 1996 ↓, s. 93.
  61. Jerzy E. Jaros, Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, s. 50 (pol.).
  62. Szaraniec 1996 ↓, s. 209.
  63. K. Supan: Ergänzungsheft zu Petermann’s Geogr. Mittheilungen. s. 74.
  64. RPWiK w Katowicach: 120 lat Katowickich Wodociągów (pol.). portalkomunalny.pl, 2007-12-14. [dostęp 2020-09-14].
  65. Ochotnicza Straż Pożarna Dąbrówka Mała: OSP Dąbrówka Mała - śladami historii (pol.). osp.katowice.pl. [dostęp 2020-09-14].
  66. a b c Bulsa 2018 ↓, s. 128.
  67. Muzeum Śląskie: Wykaz powstańców zweryfikowanych przez Związek Powstańców Śląskich (pol.). muzeumslaskie.pl. [dostęp 2020-09-14].
  68. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 97.
  69. a b Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska, [w:] Encyklopedia powstań śląskich, Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 562.
  70. a b c d e f g h Szaraniec 1996 ↓, s. 98.
  71. a b c d e f Zespół Szkół Handlowych im. Bolesława Prusa: Historia Dąbrówki Małej (pol.). zshkatowice.pl. [dostęp 2020-09-14].
  72. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: MIEJSCA PAMIĘCI dot. podobozów KL Auschwitz, obozów pracy i miejsc uwięzienia z lat 1939 - 1945 (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2020-09-14].
  73. Michał Bulsa. Początek II wojny światowej na terenie Dąbrówki Małej i Burowca. „Miesięcznik Roździeński”. 8-9 (17-18), s. 13, 14, sierpień-wrzesień 2019. ISSN 25446-9915. 
  74. Pismo m. Siemianowice do Ministerstwa Administracji Publicznej z dn. 23 III 1946 r., WAP ST. Pow. Kat. – sygn. 623.
  75. Dz.U. 1951 nr 18 poz. 147. [dostęp 2020-09-14].
  76. Dz.U. 1959 nr 64 poz. 381. [dostęp 2020-09-14].
  77. Bulsa 2018 ↓, s. 198.
  78. Michał Filipczak: Marchwicki Zdzislaw. killer.radom.net. [dostęp 2020-09-14].
  79. a b c Bulsa 2018 ↓, s. 199.
  80. Miejskie Schronisko dla Bezdomnych Zwierząt w Katowicach: O Schronisku (pol.). www.schronisko-katowice.eu. [dostęp 2020-09-14].
  81. a b Ochotnicza Straż Pożarna Dąbrówka Mała: OSP Dąbrówka Mała - śladami historii (pol.). osp.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  82. Bulsa 2018 ↓, s. 200.
  83. a b Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021, „Załącznik do projektu uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie przyjęcia Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021.”, 8 września 2020, s. 9 (pol.).
  84. a b Przemiany protoindustrialne i industrialne jako czynnik miastotwórczy Katowic. red. A. Barciak. s. 75.
  85. Statistik des Deutschen Reichs. T. 240: Die Volkszählung im Deutschen Reich am 1. 12. 1910.
  86. a b Irena Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej 17 – 23 grudnia 1939, „Zaranie Śląskie”, z. 3, 1969, s. 368.
  87. a b Stefan Szulc, Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: Główny Urząd Stastystyczny, 1947, s. 57–58.
  88. a b Spis miejscowości powiatu katowickiego z podaniem liczby mieszkańców, WAP Prez. PRN Kat. – sygn. 56.
  89. a b Studium... 2012 ↓, Załącznik MI.21.
  90. Adam Drobniak, Adam Polko, Klaudia Plac, Diagnoza sytuacji społeczno-ekonomicznej Miasta Katowice wraz z wyznaczeniem obszarów rewitalizacji i analizą strategiczną, Katowice: Miasto Katowice, 2014, s. 7, ISBN 978-83-61061-97-7.
  91. Wiceprezydent Miasta Katowice, DEMOGRAFIA KATOWIC, „Zał. 11 do pisma nr SO-IV.0644.82.2015.KP z dn. 7 października 2015 roku”, Katowice 2015, s. 4 (pol.).
  92. Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 714/2016 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 11.03.2016 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2017, 11 marca 2016 (pol.).
  93. Podział środków finansowych VII edycji Budżetu Obywatelskiego Katowice (na rok 2021) z podziałem na jednostki pomocnicze i projekty zadań o charakterze ogólnomiejskim (wg stanu ludności Katowic na dzień 31 grudnia 2019 r.) z uwzględnieniem środków pozostałych po głosowaniu w poprzednich edycjach Budżetu Obywatelskiego, www.bo.katowice.eu (pol.).
  94. Studium... 2012 ↓, Załącznik I.13.
  95. Studium... 2012 ↓, Załącznik I.14.
  96. Bulsa, Grzegorek i Witaszczyk 2013 ↓, s. 102.
  97. Urząd Miasta Katowice: KLUBY RADNYCH (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2020-09-14].
  98. Urząd Miasta Katowice: Rada Jednostki Pomocniczej nr 14 Dąbrówka Mała (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2020-09-14].
  99. a b Moskal 1993 ↓, s. 22.
  100. Broszkiewicz ↓, s. 16.
  101. O Dąbrówce Małej wczoraj i dziś: Kosiarz na łące, czyli o herbie Dąbrówki Małej (pol.). dabrowkamala.blogspot.com, 2013-09-16. [dostęp 2020-09-17].
  102. Studium... 2012 ↓, Załącznik I.16.
  103. a b Raport... 2005 ↓, s. 34.
  104. a b Studium... 2012 ↓, Załącznik I.1.
  105. Diagnoza... 2014 ↓, s. 44.
  106. Diagnoza... 2014 ↓, s. 46.
  107. Diagnoza... 2014 ↓, s. 15.
  108. a b OpenStreetMap. Mapa Podstawowa (pol.). /www.openstreetmap.org. [dostęp 2020-09-16].
  109. Homepark Rawa: O centrum (pol.). homeparkrawa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  110. Inter IKEA Systems B.V: IKEA Katowice (pol.). www.ikea.com. [dostęp 2020-09-16].
  111. KOMANDOR: Salon Firmowy Komandor Katowice (pol.). www.komandor.pl. [dostęp 2020-09-16].
  112. Galeria wnętrz Home Concept: O nas (pol.). homeconcept.com.pl. [dostęp 2020-09-16].
  113. NOWY ROŹDZIEŃ: Kontakt (pol.). nowyrozdzien.pl. [dostęp 2020-09-16].
  114. K&J AUTO-MOTO serwis (pol.). automotoserwis-k.j.pl. [dostęp 2020-09-16].
  115. Marpeto Polska Sp. z o.o.: Kontakt (pol.). www.marpeto.pl. [dostęp 2020-09-16].
  116. CarPoint: Kontakt (pol.). www.car-point.com.pl. [dostęp 2020-09-16].
  117. ETP S.A. (pol.). www.etpsa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  118. Ergopol (pol.). www.ergopol.com.pl. [dostęp 2020-09-16].
  119. Luka Sp. z o.o. (pol.). www.luka.pl. [dostęp 2020-09-16].
  120. Merkar Sp. z o.o. (pol.). www.merkar.pl. [dostęp 2020-09-16].
  121. AMPERO THERMO-EST: Kontakt (pol.). ampero.com.pl. [dostęp 2020-09-16].
  122. Google: Google Maps (pol.). www.google.pl. [dostęp 2020-09-16].
  123. Przedsiębiorstwo Budowy Dróg „DROGOPOL-ZW” Sp. z o.o. (pol.). www.drogopol.pl. [dostęp 2020-09-16].
  124. Biedronka. Lista sklepów – Katowice (pol.). www.biedronka.pl. [dostęp 2020-09-16].
  125. a b c d e f Bulsa 2018 ↓, s. 129.
  126. Studium... 2012 ↓, s. 62.
  127. Lokalny... 2012 ↓, s. 26.
  128. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 65–69.
  129. a b Studium... 2012 ↓, s. 87.
  130. Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów S.A: Sieć magistralna (pol.). www.gpw.katowice.pl. [dostęp 2020-08-15].
  131. Katowickie Wodociągi: Oddziały Wodociągowe (pol.). wodociagi.katowice.pl. [dostęp 2020-09-16].
  132. Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Spółka z o.o.: Punkty zbiórki odpadów (pol.). www.mpgk.com.pl. [dostęp 2020-09-16].
  133. Propozycja planu aglomeracji Katowice o równoważnej liczbie mieszkańców powyżej 2000, obejmująca część: Katowic, Czeladzi, Siemianowic i Sosnowca. bip.um.sosnowiec.pl. [dostęp 2020-09-14].
  134. Katowickie Wodociągi: Oczyszczalnie (pol.). www.wodociagi.katowice.pl. [dostęp 2020-09-14].
  135. Google: TAURON Ciepło Sp. z o.o. Zakład Wytwarzania Katowice (pol.). www.google.pl. [dostęp 2020-09-16].
  136. TAURON Ciepło sp. z o.o.: Obszary wytwarzania (pol.). www.tauron-cieplo.pl. [dostęp 2020-09-16].
  137. TAURON Wytwarzanie S.A.: TAURON Wytwarzanie Spółka Akcyjna - Oddział Elektrociepłownia Katowice w Katowicach (pol.). www.pke.pl. [dostęp 2020-09-14].
  138. TAURON Wytwarzanie S.A.: Osiągnięcia (pol.). www.pke.pl. [dostęp 2020-09-14].
  139. Miejski Zarząd Ulic i Mostów w Katowicach. Ogłoszenie o zamówieniu. [dostęp 2010-02-22].
  140. a b c d Studium... 2012 ↓, s. 75.
  141. a b Rada Miasta Katowice, UCHWAŁA NR XL/925/13 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 11 września 2013 r. w sprawie zaliczenia dróg na terenie miasta Katowice do kategorii dróg powiatowych oraz gminnych (pol.).
  142. a b c d Bulsa 2018 ↓, s. 127.
  143. Studium... 2012 ↓, s. 77.
  144. Soida 1997 ↓, s. 43.
  145. Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Borki – Katowice Dąbrówka Mała (678, kp 207+208) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  146. a b Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Katowice Zawodzie – Katowice Dąbrówka Mała (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  147. Wg Atlasu linii kolejowych Polski linię tą oddano do użytku 15 listopada 1868 roku
  148. Soida 1997 ↓, s. 48.
  149. a b c d e Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny, Atlas linii kolejowych Polski 2010, Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010, R16-R19, ISBN 978-83-926946-8-7.
  150. a b Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Katowice Szopienice Północne – Chorzów Stary (161) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  151. Według Atlasu linii kolejowych Polski stacja Georggrube powstała już w 1861 roku
  152. Atlas Kolejowy Polski, Czech i Słowacji: Katowice Dąbrówka Mała (pol.). www.atlaskolejowy.net. [dostęp 2020-09-16].
  153. Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Katowice – Katowice Dąbrówka Mała (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  154. a b Bulsa 2018 ↓, s. 131.
  155. a b Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Północna Magistrala Piaskowa (KP 201) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  156. a b Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Katowice Dąbrówka Mała – KWK Kleofas Szyb Powietrzny II (KP 268) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  157. a b Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Roździeń – KWK Katowice (KP 267) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  158. O Dąbrówce Małej wczoraj i dziś: Kolej Piaskowa (pol.). dabrowkamala.blogspot.com, 2013-06-29. [dostęp 2020-09-17].
  159. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.: REGULAMIN SIECI 2019/2020 - załącznik 1. Wykaz linii kolejowych udostępnianych przez PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). www.plk-sa.pl, 2020-09-04. [dostęp 2020-09-16].
  160. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.: REGULAMIN SIECI 2019/2020 - załącznik 2.6. Wykaz posterunków ruchu i punktów ekspedycyjnych (pol.). www.plk-sa.pl. [dostęp 2020-09-16].
  161. a b Teatr Gry i Ludzie (pol.). gryiludzie.pl. [dostęp 2020-09-14].
  162. a b Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM (pol.). rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2020-08-29].
  163. Centrum Handlowe Dąbrówka: Bezpłatny autobus (pol.). www.ch-dabrowka.pl. [dostęp 2020-09-14].
  164. Infrastruktura rowerowa Katowic (pol.). www.google.com/maps. [dostęp 2020-09-17].
  165. City by bike: Mapa stacji (pol.). citybybike.pl. [dostęp 2020-09-08].
  166. Urząd Miasta Katowice: Podstawowa Sieć Infr. Rowerowej - wyszczególnienie funkcji (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-09-17].
  167. Urząd Miasta Katowice: Katowice na rowery. Trasy (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-09-17].
  168. a b c Bulsa 2018 ↓, s. 130.
  169. a b c d e f Katowickie budynki (pol.). katowickiebudynki.eu. [dostęp 2020-09-17].
  170. Poczta Polska Spółka Akcyjna: Wyszukiwarka placówek Poczty Polskiej (pol.). placowki.poczta-polska.pl. [dostęp 2020-09-14].
  171. Szaraniec 1996 ↓, s. 173-174.
  172. a b Zespół Szkół Odzieżowych i Ogólnokształcących im. Z. Kossak: Historia szkoły (pol.). www.zsb.szkola.pl. [dostęp 2020-09-14].
  173. Przedsiębiorstwo Budowlane Katowice S.A.: Budowa budynku mieszkalno-komunalnego przy ul. Techników w Katowicach (pol.). www.pbksa.com.pl. [dostęp 2020-09-14].
  174. Dombud S.A.: Katowice, ul.Styczniowa 50-50n, 52-52j, 54-54j (pol.). www.dombud.pl. [dostęp 2020-09-17].
  175. O Dąbrówce Małej wczoraj i dziś: "Pańskie domy" wyburzone (pol.). dabrowkamala.blogspot.com, 2014-05-11. [dostęp 2020-09-17].
  176. Studium... 2012 ↓, s. 10.
  177. Lokalny... 2012 ↓, s. 39.
  178. Miejski System Zarządzania-Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej: Zabytki (pol.). emapa.katowice.eu. [dostęp 2020-09-08].
  179. Studium... 2012 ↓, Załącznik I.9.
  180. a b c Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2019-12-31. s. 73. [dostęp 2020-09-14].
  181. Bulsa i Szmatloch 2019 ↓, s. 138.
  182. Bulsa, Grzegorek i Witaszczyk 2013 ↓, s. 12.
  183. Założenie dawnego dworu, na które składa się: układ przestrzenny, budynek mieszkalny, budynek gospodarczy, zespół zieleni. Nr 1562/94 (wpisany 30.12.1994 do Rejestru Zabytków).
  184. a b c d e f Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2020-09-17].
  185. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: MIEJSCA PAMIĘCI dot. Powstań Śląskich 1919, 1920 i 1921 r. - kwatery i groby wojenne i inne upamiętnienia (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2020-09-17].
  186. O Dąbrówce Małej wczoraj i dziś: Towarzystwo Śpiewu im. "Wanda" w Dąbrówce Małej (pol.). dabrowkamala.blogspot.com, 2015-03-16. [dostęp 2020-09-17].
  187. Ulice i place Katowic (pol.). www.facebook.com, 2020-01-25. [dostęp 2020-09-17].
  188. Broszkiewicz ↓, s. 17.
  189. Karczma pod Młynem: Dane teleadresowe (pol.). www.karczmapodmlynem.pl. [dostęp 2020-09-17].
  190. Aleksandra Koniarek: Festyn Parafialny u "Antonika" (pol.). kcez.pl, 2017-06-11. [dostęp 2020-09-14].
  191. Zdjęcia Kościoła. Fotografie naszej świątyni. Rzymsko-Katolicka Parafia Św. Antoniego z Padwy. [dostęp 2010-01-29].
  192. Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach: Filia nr 20 (pol.). mbp.katowice.pl. [dostęp 2020-09-14].
  193. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Archidiecezji Katowickiej: LISTA ODDZIAŁÓW KSM AK (pol.). katowice.ksm.org.pl. [dostęp 2020-09-17].
  194. a b c d e f g Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3 w Katowicach: Historia szkoły (pol.). www.zsp3.katowice.pl, 2016-10-12. [dostęp 2020-09-17].
  195. Żłobek miejski w Katowicach: Grzegorzka 2 (pol.). www.zlobek.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  196. Miejskie Przedszkole nr 38 w Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 3 w Katowicach: Kontakt (pol.). mp38katowice.edupage.org. [dostęp 2020-09-17].
  197. Miejskie Przedszkole nr 58 w Katowicach: Kontakt (pol.). www.zsp3.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  198. Zespół Szkolno - Przedszkolny nr 3 w Katowicach: Kontakt (pol.). www.zsp3.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  199. Szkoła Mistrzostwa Sportowego w Katowicach: Kontakt (pol.). sms.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  200. Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego Województwa Śląskiego w Katowicach: Kontakt (pol.). medyk.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  201. SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny: Katowice. Kontakty (pol.). www.swps.pl. [dostęp 2020-09-17].
  202. Katowickie Centrum Edukacji Zawodowej: Kontakt (pol.). www.kcez.pl. [dostęp 2020-09-17].
  203. Archidiecezja katowicka: KATOWICE-DĄBRÓWKA MAŁA, Świętego Antoniego z Padwy (pol.). www.archidiecezja.katowice.pl. [dostęp 2020-09-17].
  204. Ks. Ludwig Skowronek i jego związek z dzisiejszym Ośrodkiem Caritas Diecezji Opolskiej (pol.). www.glucholazy.info, 2004-03-31. [dostęp 2020-09-14].
  205. E-ncyklopedia, Historia Kościoła na Śląsku: Jadwiżanki - Dąbrówka Mała (pol.). silesia.edu.pl. [dostęp 2020-09-17].
  206. Zgromadzenie Sióstr Świętej Jadwigi: DĄBRÓWKA MAŁA (pol.). www.jadwizanki.com. [dostęp 2020-09-17].
  207. Parafia Ewangelicko-Augsburska Zbawiciela w Katowicach-Szopienicach: Kontakt (pol.). szopienice.luteranie.pl. [dostęp 2020-09-17].
  208. KS Hetman 22 Katowice (pol.). kshetman22katowice.futbolowo.pl. [dostęp 2020-09-14].
  209. Nasze Miasto: Dąbrówka Mała: Nowe boisko na Hetmanie już czynne (pol.). slaskie.naszemiasto.pl, 2009-12-09. [dostęp 2020-09-14].
  210. Sprawozdanie z wykonania kierunków działania miasta Katowice w zakresie kultury fizycznej za rok 2006. bip.um.katowice.pl. [dostęp 2020-09-14].
  211. KS DĄBRÓWKA MAŁA (pol.). playarena.pl. [dostęp 2020-09-14].
  212. Medycyna Praktyczna: NZOZ "PULS-MED" (pol.). placowki.mp.pl. [dostęp 2020-09-14].
  213. Justyna Przybytek: Bonifratrzy przejmują szpital im. Ludwika Rydygiera (pol.). katowice.naszemiasto.pl. [dostęp 2020-09-15].
  214. Raport z realizacji miejskiego programu przeciwdziałanai narkomanii na 2008 rok przyjętego uchwałą nr XX/375/07 Rady Miasta Katowice z dnia 20 grudnia 2007 r., zmienionego uchwałą nr XXXIII/706/08 Rady Miasta Katowice z dnia 27 listopada 2008 r.. [dostęp 2010-02-22].
  215. Komenda Miejska Policji w Katowicach: Komisariat II Policji w Katowicach (pol.). katowice.slaska.policja.gov.pl. [dostęp 2020-09-14].
  216. Ochotnicza Straż Pożarna Dąbrówka Mała: Kontakt (pol.). osp.katowice.pl. [dostęp 2020-09-14].

BibliografiaEdytuj

  1. Damian Absalon, Stanisław Czaja, Andrzej T. Jankowski, Środowisko geograficzne, [w:] Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 43–78, ISBN 978-83-8772-724-6.
  2. Jacek Broszkiewicz (red.), Katowice – reflektorem po mieście, Katowice: Urząd Miejski w Katowicach, ISBN 83-901884-0-6 (pol.).
  3. Michał Bulsa, Ulice i place Katowic, wyd. trzecie, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2018, ISBN 978-83-63780-28-9 (pol.).
  4. Michał Bulsa, Grzegorz Grzegorek, Beata Witaszczyk, Domy i gmachy Katowic, Katowice: Prasa i Książka, 2013, ISBN 978-83-63780-00-5 (pol.).
  5. Michał Bulsa, Barbara Szmatloch, Katowice, których nie ma, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019, ISBN 978-83-7729-502-1.
  6. Adam Drobniak, Adam Polko, Klaudia Plac, Diagnoza sytuacji społeczno-ekonomicznej Miasta Katowice wraz z wyznaczeniem obszarów rewitalizacji i analizą strategiczną, Katowice: Miasto Katowice, 2014, ISBN 978-83-61061-97-7.
  7. Maria Fajer, Gleby na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, [w:] Renata Dulias, Adam Hibszer (red.), Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, Sosnowiec: Polskie Towarzystwo Geograficzne Oddział Katowicki, 2008, s. 119–130, ISBN 978-83-61695-00-4.
  8. Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Katowice na lata 2007-2013, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXIV/526/12 Rady Miasta Katowice z dnia 27 czerwca 2012 r., 2012 (pol.).
  9. Jerzy Moskal, ...Bogucice, Załęże et nova villa Katowice – Rozwój w czasie i przestrzeni, Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, s. 22, ISBN 83-85831-35-5.
  10. Opracowanie ekofizjograficzne podstawowe z elementami opracowania ekofizjograficznego problemowego (problematyka ochrony dolin rzecznych oraz ograniczeń dla zagospodarowania terenu wynikających z wpływu działalności górniczej) dla potrzeb opracowania projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego obszarów położonych w mieście Katowice, Katowice: WERONA, 2014 (pol.).
  11. Prezydent Miasta Katowice, Raport o stanie miasta Katowice, Katowice: Urząd Miasta Katowice, 2005 (pol.).
  12. Krzysztof Soida (red.), Dzieje katowickiego okręgu kolejowego, Katowice: Śląska Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych, 1997, ISBN 83-908518-0-6.
  13. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 (pol.).
  14. Lech Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, ISBN 83-905115-0-9.
  15. Lech Szaraniec, Andrzej Złoty, Narodziny miasta Katowice, Katowice: Drukarnia Archidiecezjalna: Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, 2006, ISBN 83-60367-23-X (pol.).
  16. Barbara Tokarska-Guzik, Adam Rostański, Roman Kupka, Katowice. Przyroda miasta, Katowice: Wydawnictwo Kubajak, 2002, ISBN 83-87971-49-9.