Damnatio memoriae

Damnatio memoriae (łac. „potępienie pamięci”) – zjawisko[1] oznaczające usunięcia z dokumentów, pomników i innych świadectw kultury materialnej imion, nazw i wizerunków osób oraz wydarzeń skazanych na zapomnienie[2].

Chociaż termin damnatio memoriae jest łaciński, to w czasach rzymskich stosowano na tę praktykę określenia memoria damnata lub abolitio memoriae, a po raz pierwszy we współcześnie używanej formie pojawił się w rozprawie napisanej w Niemczech w 1689 r.[3]

StarożytnośćEdytuj

Najbardziej znane (zachowane do dnia dzisiejszego) przykłady zniszczenia pamięci w starożytności dotyczą skuwania kamiennych inskrypcji lub celowego pomijania w nich pewnych informacji.[4][5] Według Stefan Zawadzkiego, najstarsze znane przykłady takich praktyk pochodzą z ok. 2000-3000 lat p.n.e. Przytacza on przykład Lagasz (starożytnego miasto-państwo założonego przez Sumerów w południowej Mezopotamii), gdzie zachowane inskrypcje dotyczące konfliktu z innym miastem-państwem, Ummą, nie przytaczają imienia władcy Ummy tylko określają go jako „człowieka z Ummy”, co według Zawadzkiego jest przykładem celowej degradacji władcy Ummy do roli osoby niegodnej, by utrwalić jej imię i pozycję w historii[5].

EgiptEdytuj

Idea damnatio memoriae znana była w starożytnym Egipcie; jej ofiarą stał się m.in. faraon Aj, którego następca rozkazał zniszczenie wzmianek i pamiątek po swoim poprzedniku[4].

AsyriaEdytuj

Celowemu zniszczeniu uległy pewne inskrypcje w Asyrii już ok. 1000 lat p.n.e.[5]

GrecjaEdytuj

Także w starożytnej Grecji kara ta była stosowana[6][7].

RzymEdytuj

Kara w starożytnym Rzymie nakładana za przestępstwa przeciwko godności ludu rzymskiego (crimen maiestatis). Polegała na wymazaniu skazanego z pamięci potomnych, zakazie noszenia jego nazwiska przez potomków i na zniszczeniu jego wszelkich wizerunków[8][9][7].

W okresie cesarstwa potępienie pamięci stosowane było wobec szczególnie znienawidzonych cezarów. Po uchwaleniu przez senat damnatio memoriae posągi potępionego cesarza były niszczone, jego imię skuwane ze wszystkich inskrypcji. Przestawały obowiązywać, ze skutkiem wstecz, wszystkie jego decyzje, zarówno dotyczące spraw indywidualnych jak i wydane przez skazanego prawa. Rzymianie, zdając sobie sprawę z ogromnego zamieszania, które wprowadziłoby rzeczywiste wykonanie ostatniego nakazu, wykazując tu również swój zmysł praktyczny poprzestawali na wymazaniu imienia skazańca z dokumentów i nazw aktów prawnych.[potrzebny przypis]

Pierwszym cesarzem, którego spotkała ta kara był Kaligula. Później dotknęła m.in. Nerona, Domicjana, Getę, Maksymina Traka wraz z synem, Pupienusa i innych. Niektórzy, jak Karakalla, Kommodus czy Gordian II byli później rehabilitowani. W późniejszym okresie prawie każdy cesarz po śmierci dostępował albo deifikacji (apoteoza, consecratio) albo, zwłaszcza gdy nie zapisał się dobrze w pamięci senatu lub nie miał krewnych wśród następnych imperatorów, był skazywany na damnatio memoriae.[potrzebny przypis]

Na zapomnienie została również skazana Messalina, rozpustna żona cesarza Klaudiusza. Ostatni raz damnatio memoriae zastosowano wobec cesarza zachodniorzymskiego Magnusa Maksimusa IV w IV w. n.e.[potrzebny przypis]

ZSRREdytuj

Metoda ta była powszechnie stosowania w ZSRR. Częste były m.in. przypadki retuszowania zdjęć i usuwania z nich notabli, którzy wypadli z łask; np. Trockiego[2]. Niesławny stał się przykład Berii (wkrótce po jego rozstrzelaniu w 1953 roku, subskrybenci Wielkiej Encyklopedii Sowieckiej zostali pouczeni, żeby za pomocą „scyzoryka lub żyletki” usunęli z książek hasło „Beria” i w to miejsce wkleili nadesłane im hasło „Beringa Morze”[10].

PolskaEdytuj

W Polsce kara ta spotkała księcia Bezpryma, którego Gall Anonim nie wspomina w swojej kronice[11]. Innym władcą Polski, opisywanym w kontekście damnatio memoriae, jest Wacław III z czeskiej dynastii Przemyślidów[11]. Zarówno Bezprym jak i Wacław III (władający Polską w latach, odpowiednio, 1031–1032 i 1305–1306) nie są wymienieni w większości popularnych pocztów władców Polski, takich jak poczet Matejki, i do dzisiaj należą do najbardziej zapomnianych władców polskich[11].

Kronika Wielkopolska wspomina też o królu Polski, Bolesławie Zapomnianym, który miał rzekomo być skazany na taką karę[12]. (W XIX i XX w. istnienie tej postaci było obiektem sporu naukowego w polskiej mediewistyce, obecnie jednak uznaje się, że wzmianka o Bolesławie była najprawdopodobniej wynikiem wymysłu lub błędu kronikarza.[13]).

Innym elementem historii Polski, który spotkało wymazanie z pamięci, są tradycje pogańskie, które były niewygodne dla chrześcijańskich kronikarzy dziejów i kultury polskiej[14].

PrzypisyEdytuj

  1. Renata Gałaj-Dempniak, Danuta Okoń, Magdalena Semczyszyn. Wprowadzenie [w] Damnatio memoriae w europejskiej kulturze politycznej (2011). IPN, Szczecin
  2. a b Iina Kohonen, Picturing the Cosmos: A Visual History of Early Soviet Space Endeavor, Intellect Books, 1 lipca 2017, s. 135-137, ISBN 978-1-78320-744-2 [dostęp 2021-07-25] (ang.).
  3. Adrastos Omissi, Emperors and Usurpers in the Later Roman Empire: Civil War, Panegyric, and the Construction of Legitimacy, Oxford University Press, 28 czerwca 2018, s. 36, ISBN 978-0-19-255827-5 [dostęp 2021-07-25] (ang.); Leszek Mrozewicz, Damnatio memoriae w rzymskiej kulturze politycznej, [w:] Damnatio memoriae w europejskiej kulturze politycznej (2011). IPN, Szczecin, s. 11, przyp. 3; Danuta Okoń, Clarissimus vir a damnatio memoriae w Rzymie epoki Sewerów, [w:] Damnatio memoriae w europejskiej kulturze politycznej (2011). IPN, Szczecin, s. 59.
  4. a b Richard H. Wilkinson, Controlled Damage: The Mechanics and Micro-History of the Damnatio Memoriae Carried Out in KV-23, the Tomb of Ay, „Journal of Egyptian History”, 4 (1), 2011, s. 129–147, DOI10.1163/187416611X580741, ISSN 1874-1665 [dostęp 2021-07-04] (ang.).1 stycznia
  5. a b c Stefan Zawadzki. Puścić w niepamięć, zachować złą pamięć: władcy w asyryjskich inskrypcjach królewskich w pierwszym tysiącleciu przed Chr. [w] Damnatio memoriae w europejskiej kulturze politycznej (2011). IPN, Szczecin
  6. François De Callataÿ, 4. Remelted or Overstruck: Cases of Monetary Damnatio Memoriae in Hellenistic Times?, University of Toronto Press, 18 maja 2020, DOI10.3138/9781487531782-008, ISBN 978-1-4875-3178-2 [dostęp 2021-07-16] (ang.).
  7. a b Magdalena Orłowska, Sankcje przeciw pamięci uchwytne w źródłach epigraficznych., 7 września 2015 [dostęp 2021-07-16].
  8. Eric R. Varner, Portraits, Plots, and Politics: "Damnatio memoriae" and the Images of Imperial Women, „Memoirs of the American Academy in Rome”, 46, 2001, s. 41–93, DOI10.2307/4238780, ISSN 0065-6801, JSTOR4238780 [dostęp 2021-06-21].
  9. Lauren Hackworth Petersen, THE PRESENCE OF "DAMNATIO MEMORIAE" IN ROMAN ART, „Source: Notes in the History of Art”, 30 (2), 2011, s. 1–8, DOI10.1086/sou.30.2.23208566, ISSN 0737-4453 [dostęp 2021-06-21].
  10. The Materiality of Text – Placement, Perception, and Presence of Inscribed Texts in Classical Antiquity: Placement, perception, and presence of inscribed texts in classical antiquity, BRILL, 22 października 2018, s. 2, ISBN 978-90-04-37943-5 [dostęp 2021-07-25] (ang.).
  11. a b c Karolina Mroziewicz, Same Kings, Different Narratives: Illustrated Catalogues of Rulers of Poland, Bohemia and Hungary in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung”, 69 (1), 2020, s. 27–67, ISSN 0948-8294 [dostęp 2021-07-01] (ang.).
  12. Kronika wielkopolska. tłum. Kazimierz Abgarowicz, oprac. Brygida Kürbis. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 2010, s. 58–59. ISBN 97883-242-1193-7.
  13. Zobacz źródła w Bolesław_Zapomniany#Aktualny_stan_badań
  14. Jerzy Strzelczyk, Od Prasłowian do Polaków, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 60, ISBN 978-83-03-02015-4 [dostęp 2021-07-01] (pol.).