Otwórz menu główne
Deesis, Hagia Sofia, mozaika z XIII wieku

Deesis (łac. z gr. Δεομαι, modlitwa, prośba) – motyw związany z ikonografią chrześcijańską.

Polega na trimorhionicznym (trójczęściowym) obrazowaniu osób świętych – centralną osobą jest Chrystus jako Pantokrator, obok Maryja, następnie Jan Chrzciciel. Często też kompozycja uzupełniana jest o znajdujące się poniżej postacie aniołów, świętych, apostołów lub proroków - wtedy powstaje tzw. Wielkie Deesis. Przedstawienie Deesis wiąże się z Sądem Ostatecznym i wyraża wiarę w Maryję, Jana Chrzciciela i innych świętych, jako przedstawicieli ludzkości i orędowników za grzesznych, proszących Boga o łaskę.

Czasem, kompozycja Deesis nie była jedną ikoną, ale trzema oddzielnymi ikonami umieszczonymi obok siebie lub składaną ikoną potrójną (gdzie Bogurodzica i św. Jan byli umieszczeni na skrzydłach ikony). W domach obrządku prawosławnego, zwłaszcza na Rusi, w kąciku modlitewnym również komponowano ikony w układ Deesis z tym, że Jana Chrzciciela zastępowano Mikołajem Cudotwórcą.

Deesis, ikonostas w cerkwi św. Proroka Eliasza w Jarosławiu, początek XVIII wieku

Wschodnie ikony Deesis znane były już w VI-VII w. Po przezwyciężeniu ikonoklazmu w IX-XI w. była umieszczana na architrawie (pozioma belka, podtrzymująca belkowanie) templonu świątyń bizantyjskich. Na Rusi przekształciła się w rząd Deesis tzw. wysokiego ikonostasu.

Warianty DeesisEdytuj

Król królów (Chrystus Wielki Arcykapłan)Edytuj

W XII-XIV w. na Bałkanach, Chrystus na ikonach Deesis zaczął być przedstawiany nie tylko jako Pantokrator ale też jako Wielki Arcykapłan – tzw. Król królów (ros. Царь царей), przedstawienie rozwinięte w XIV-XV w. w sztuce serbskiej, później rozpowszechnione na Rusi, gdzie w początkowych wariantach Jana Chrzciciela zastępował król Dawid prorocy. Przedstawienie opiera się na cytatach: Król królów i Pan panów (Ap 19,16) i Królowa (...) stoi po Twej prawicy (Ps 45,10-11) – gdzie Królem jest Chrystus a Królową Bogurodzica-Cerkiew.

Anielskie Deesis (Chrystus Emmanuel)Edytuj

Istnieje też kompozycja przedstawiając Chrystusa-Emmanuela i dwóch archaniołów - Michała i Gabriela, która nosi nazwę Anielskiego Deesis (istnieją interpretacje wskazujące, że ci aniołowie symbolizują pozostałe osoby Trójcy Świętej).

Chrystus - Salvator MundiEdytuj

Salvator Mundi (łac. Zbawiciel Świata) – w ikonografii tradycyjne przedstawienie Jezusa Chrystusa, który w lewej ręce trzyma jabłko królewskie zaś prawą błogosławi. W późniejszych epokach jabłko było niekiedy zastępowane globem uwieńczonym krzyżem. Wizerunek Salvator Mundi spotyka się zarówno w formach malarskich jak i rzeźbiarskich. Postać Jezusa stoi lub siedzi na tronie.

Chrystus BoleściwyEdytuj

Przykłady DeesisEdytuj

Przykładem Deesis w Polsce jest np. na obraz w Tumie pod Łęczycą (z 1161). Przypuszcza się, że mógł on zainspirować autora Bogurodzicy, która powstała w tym samym okresie i także zawiera motyw deesis.