Otwórz menu główne

Departament białostocki – jednostka administracyjna pruskiej prowincji Prusy Nowowschodnie (Nowych Prus Wschodnich) w latach 1795 - 1807. Stolicą departamentu był Białystok.

Działalność władz pruskich doprowadziła do całkowitej przemiany miasta – z zaplecza istniejącego dworu Branickich w centrum administracyjne departamentu[1].

Historia departamentuEdytuj

 
Departament białostocki na mapie historycznej z 1886 r., ukazującej sytuację w r. 1806[2]

16 listopada 1794 r. upadło powstanie kościuszkowskie, w rok później upadła I Rzeczpospolita i całe północne Mazowsze oraz Podlasie włączono do państwa pruskiego, jako Prusy Nowowschodnie.

Stan tymczasowej okupacji wojskowej zakończył się z chwilą podpisania traktatu rozbiorowego 24 października 1795 r. Wkrótce potem rozkazem z 14 grudnia 1795 r. Fryderyk Wilhelm II powierzył ministrowi Fryderykowi Leopoldowi von Schrötterowi organizację ziem położonych na prawym brzegu Wisły i Bugu. Podobnym rozkazem z 26 grudnia 1795 r. król zaproponował pierwsze propozycje organizacyjne, w myśl których nowa prowincja miała być przez cały rok administrowana przez specjalnych komisarzy, przy zachowaniu dotychczasowego, polskiego ustroju administracyjnego i sądowego.

24 października 1795 r. został podpisany przez zaborców trzeci rozbiór Polski, ale ostatecznie decyzja, co do granic Prus i Rosji na ziemiach polskich zapadła dopiero 2 lipca 1796 r[3].

Od 26 stycznia 1796 r. rządy w Białymstoku przejęli Prusacy. Pruska administracja cywilna podjęła działania od czerwca 1797 r., Kamerą Wojen i Domen (wojenno-ekonomiczną) kierował prezydent Karol von Knobloch, a od 1802 r. Fryderyk von Wagner, zaś władzę sądowniczą przejęła Rejencja. W Białymstoku ulokował się ponadto landrat (starosta), tu mieściły się zarządy różnego rodzaju służb, deputacje, komisje, powstała hipoteka. Łącznie w mieście przebywało około 200 dobrze opłacanych urzędników, w zdecydowanej większości przyjezdnych z Prus i stacjonowały cztery kompanie batalionu fizylierów oraz oddział z regimentu bośniaków, czyli razem ponad 560 żołnierzy, a z rodzinami ponad tysiąc osób. Na potrzeby gospodarki miejskiej pracowało ponad 600 osób[4].

W 1802 r. miasto Białystok sprzedane przez Potockich, sukcesorów Branickiego, przechodzi na własność rządu pruskiego i staje się centrum administracyjnym, jako siedziba departamentu białostockiego Prus Nowowschodnich i siedzibą władz utworzonego wówczas powiatu białostockiego[5].

Po pokoju w tylżyckim w 1807 r. miasto zostało włączone w granice Rosji, jako stolica obwodu. Od 1842 r. było częścią guberni grodzieńskiej[6].

 
Departament białostocki na mapie Prus - Roberta Wilkinsona z 1808 r.

Podział departamentu białostockiegoEdytuj

Departament białostocki zamieszkiwało ponad 500 tys. osób w 95 tysiącach domów (gospodarstw). W miastach zamieszkiwało 16% całej populacji.

W skład departamentu wchodziło 10 powiatów (dystryktów), były one jednakowej wielkości:

W skład utworzonej w 1795 r. prowincji Prus Nowowschodnich weszły ziemie drugiego zaboru, leżące między Wisłą, Bugiem, Narwią i Niemnem część Mazowsza, położona na prawym brzegu Wisły, należąca przedtem do Prus południowych, ziemia trzeciego zaboru tj. pozostała część Mazowsza leżąca nad Narwią, cześć Podlasia oraz skrawki Litwy i Żmudzi, na lewym brzegu Niemna. Prusy Nowowschodnie zajmowały powierzchnię 778 mil kwadratowych. Ostateczne określenie granic dwóch departamentów: białostockiego i płockiego, na które podzielono Prusy Nowowschodnie, kamer wojenno-ekonomicznych oraz powiatów nastąpiło w cyrkularzu z 9 czerwca 1799 r. Podano wówczas do wiadomości, że kamery będą zajmowały się sprawami policji, finansów, zwierzchności terytorialnej i duchowieństwa katolickiego, landraci zaś wszystkimi problemami swojego okręgu z wyjątkiem sądownictwa oraz domen królewskich.

Władzą terenową departamentu była kamera pełniąca funkcję administracyjną i skarbową; władze sądownicza pełniła Rejencja. Stojący na czele powiatu landrat był pierwszą instancją policyjną, decydującą o wszystkich sprawach administracyjno –skarbowych. Nadzorował wykonywanie poleceń wyższych urzędników na podległym sobie terenie, z wyłączeniem spraw domen królewskich i miast. Niektórych landratów powoływano z miejscowej szlachty, a szczególnie tych, którzy pełnili funkcje w komisji organizacyjnej powiatu[3].

Landraci urzędowali w następujących siedzibach: Landratura Białostocka - Białystok, Bielska - Bielsk, Dąbrowska - Dąbrowa, Drohiczyńska - Drohiczyn, Goniądzka/Biebrzańska od 1803 r. - Goniądz/Szczuczyn, Kalwaryjska - Kalwaria, Łomżyńska - Łomża, Mariampolska - Mariampol, Suraska - Tykocin, Wigierska - Suwałki[7].

Opis departamentu białostockiego jest ukazany w publikacji z 1799 r[8]. Pieczęć Kamery Wojny i Domen w Białymstoku z 1799 r. znajduje się na jednym z dokumentów w Archiwum Państwowym w Białymstoku[1]. Nowe Prusy Wschodnie są natomiast ukazane na mapie z 1806 r[9].

MiastaEdytuj

Wykaz miast 1800Edytuj

Herb Miasto Nazwa niem. 1800 Ludność 1800 Powiat 1800 Ilość dymów[11] Typ[12] Obecna lokacja
  Mariampol Marienpol 1178 mariampolski (Marienpol) 159 Kr  
  Sudargi Johannesburg / Sadargen 215 mariampolski (Marienpol) 48 Kr  
  Ludwinów Ludwinowen 312 mariampolski (Marienpol) 131 Kr  
  Władysławów Neustadt 2320 mariampolski (Marienpol) 231 Kr  
  Pilwiszki Pilwiszken 333 mariampolski (Marienpol) 67 Kr  
  Preny Prenn 1224 mariampolski (Marienpol) 204 Kr  
  Sapieżyszki Sapieszyszken 107 mariampolski (Marienpol) 32 Kr  
  Balwierzyszki Balwierzisken 920 mariampolski (Marienpol) 107 Sz  
  Poniemoń Poniemon 480 mariampolski (Marienpol) 57 Sz  
  Szaki Szaky 574 mariampolski (Marienpol) 65 Sz  
  Kalwaria Kalwary 2705 kalwaryjski (Kalwary) 440 Kr  
  Lubów Lubow 425 kalwaryjski (Kalwary) 84 Kr  
  Olita Olitta 219 kalwaryjski (Kalwary) 33 Kr  
  Simno Simno 703 kalwaryjski (Kalwary) 103 Kr  
  Wyłkowyszki Wilkowiszken 1804 kalwaryjski (Kalwary) 314 Kr  
  Wierzbołów Wirballen 1630 kalwaryjski (Kalwary) 245 Kr  
  Wisztyniec Wystitten 1579 kalwaryjski (Kalwary) 187 Kr  
  Urdomin Urdomin 269 kalwaryjski (Kalwary) 50 Sz  
  Berżniki Berzniki 304 wigierski (Wigry) 68 Kr  
  Jeleniewo Jeleniewo 346 wigierski (Wigry) 49 Kr  
  Krasnopol Krasnopol 533 wigierski (Wigry) 105 Kr  
  Liszków Liszkow 249 wigierski (Wigry) 149 Kr  
  Łoździeje Losdzeye 1537 wigierski (Wigry) 217 Kr  
  Metele Metellen 297 wigierski (Wigry) 66 Kr  
  Filipów Philippowo 795 wigierski (Wigry) 120 Kr  
  Przerośl Przerosl 1166 wigierski (Wigry) 230 Kr  
  Puńsk Punsk 583 wigierski (Wigry) 59 Kr  
  Sereje Serrey 1094 wigierski (Wigry) 215 Kr  
  Sejny Seyne 516 wigierski (Wigry) 96 Kr  
  Suwałki Suwalken 1184 wigierski (Wigry) 214 Kr  
  Szczebra Szczebra 219 wigierski (Wigry) 46 Kr  
  Wiżajny Wizaynen 946 wigierski (Wigry) 205 Kr  
  Bakałarzewo Bakalarzewo 405 wigierski (Wigry) 67 Sz  
  Lejpuny Leypuhnen 233 wigierski (Wigry) 42 Sz  
  Mirosław Miroslaw 220 wigierski (Wigry) 48 Sz  
  Wiejsieje Wieyszteye 518 wigierski (Wigry) 85 Sz  
  Dąbrowa Dombrowa 737 dąbrowski (Dombrowa) 127 Kr  
  Korycin Koryczin 252 dąbrowski (Dombrowa) 52 Kr  
  Kuźnica Kuznica 427 dąbrowski (Dombrowa) 35 Kr  
  Lipsk Lipsk 945 dąbrowski (Dombrowa) 256 Kr  
  Nowy Dwór Nowidwor 555 dąbrowski (Dombrowa) 96 Kr  
  Suchowola Suchowolla / Chodorowka 959 dąbrowski (Dombrowa) 218 Kr  
  Hołynka Holinka 225 dąbrowski (Dombrowa) 45 Sz  
  Raczki Raszken 766 dąbrowski (Dombrowa) 165 Sz  
  Sidra Sidra 507 dąbrowski (Dombrowa) 137 Sz  
  Sopoćkinie Sopockin 439 dąbrowski (Dombrowa) 96 Sz  
  Sztabin Stabin 507 dąbrowski (Dombrowa) 55 Sz  
  Białystok Bialystock 3370 białostocki (Bialystock) 459 Sz  
  Janów Janow 691 białostocki (Bialystock) 186 Kr  
  Knyszyn Knyszin 1699 białostocki (Bialystock) 318 Kr  
  Odelsk Odelsk 601 białostocki (Bialystock) 172 Kr  
  Sokółka Sokolka 1091 białostocki (Bialystock) 225 Kr  
  Wasilków Waszilkow 891 białostocki (Bialystock) 184 Kr  
  Choroszcz Chorocz 579 białostocki (Bialystock) 122 Sz  
  Gródek Groddek 388 białostocki (Bialystock) 66 Sz  
  Jasionówka Jasianowke 622 białostocki (Bialystock) 81 Sz  
  Zabłudów Zabludow 1409 białostocki (Bialystock) 297 Sz  
  Bielsk Bielsk 1733 bielski (Bielsk) 320 Kr  
  Kleszczele Kleszel 1088 bielski (Bielsk) 276 Kr  
  Narew Narew 425 bielski (Bielsk) 95 Kr  
  Boćki Boczki 1462 bielski (Bielsk) 223 Sz  
  Orla Orla 1486 bielski (Bielsk) 241 Sz  
  Drohiczyn Drohycin 884 drohiczyński (Drohycin) 173 Kr  
  Mielnik Mielnik 822 drohiczyński (Drohycin) 141 Kr  
  Ciechanowiec Ciechanowiec 2651 drohiczyński (Drohycin) 340 Sz  
  Siemiatycze Siemiatyce 2734 drohiczyński (Drohycin) 319 Sz  
  Wysokie Mazowieckie Wysokie Masowiecki 864 drohiczyński (Drohycin) 134 Sz  
  Suraż Suracz 709 suraski (Suracz) 133 Kr  
  Brańsk Bransk 1026 suraski (Suracz) 114 Kr  
  Tykocin Tykoczin 2783 suraski (Suracz) 372 Sz  
  Goniądz Goniondz 1373 goniądzki (Goniondz) 210 Kr  
  Augustów Augustowo 1987 goniądzki (Goniondz) 304 Kr  
  Radziłów Radzilow 435 goniądzki (Goniondz) 85 Kr  
  Rajgród Raygrod 889 goniądzki (Goniondz) 195 Kr  
  Wąsosz Wonsosz 731 goniądzki (Goniondz) 167 Kr  
  Wizna Wyzna 1098 goniądzki (Goniondz) 197 Kr  
  Grajewo Grajewo 218 goniądzki (Goniondz) 23 Sz  
  Jedwabne Jedwabno 481 goniądzki (Goniondz) 52 Sz  
  Osowiec Ossowiec 212 goniądzki (Goniondz) 38 Sz  
  Szczuczyn Szczuczin 1849 goniądzki (Goniondz) 261 Sz  
  Łomża Lomza 1166 łomżyński (Lomza) 194 Kr  
  Kolno Kolno 945 łomżyński (Lomza) 171 Kr  
  Nowogród Nowogrod 966 łomżyński (Lomza) 189 Kr  
  Zambrów Zambrow 564 łomżyński (Lomza) 81 Kr  
  Śniadowo Smlodow / Sniadow 705 łomżyński (Lomza) 98 Sz  
  Stawiski Stawiszken 1212 łomżyński (Lomza) 173 Sz  

PrzypisyEdytuj

  1. a b Archiwum Państwowe w Białymstoku, Dzieje herbu Białegostoku – katalog wystawy z 2012 r. s. 12-14.
  2. File:Preussen-1806.jpg - Wikimedia Commons, commons.wikimedia.org [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  3. a b Cz. Brodzicki, D. Godlewska, Łomża w latach 1794-1866. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987 r. s. 9-12.
  4. A. Cz. Dobroński, Białystok historia miasta. Białystok 2001 r. s. 53-57.
  5. S. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 243.
  6. a b A. Cz. Dobroński, Od rozbiorów do końca lat dwudziestych XIX w., Rozdział XI z Historia Województwa Podlaskiego, Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2010 r. s. 109-111.
  7. A. B. Małek, Kamera Wojny i Domen Departamentu Białostockiego Nowych Prus Wschodnich 1796-1807. Warszawa 2007 r. s. 24, 125, 132-133, 149.
  8. Friedrich Gottlob Leonhardi, Erdbeschreibung der Preußischen Monarchie, Hemmerde und Schwetschke, 5. Band, Halle 1799 r. - dostępna na stronie: Google books. (2012-10-19).
  9. Mapa Nowych Prus Wschodnich z 1806 r. (2012-10-28).
  10. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  11. Dym = wiejska chałupa lub zagroda, stanowiące podstawę do obliczania świadczeń podatkowych
  12. Kr = miasto królewskie; Sz = miasto szlacheckie