Dezubekizacja

Dezubekizacja (nienormatywne formy: deubekizacja, deesbekizacja[1]) — postulat zgłaszany przez różne ugrupowania określające się jako antykomunistyczne dotyczący pozbawienia przywilejów byłych funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa PRL. Dezubekizacja jest elementem szeroko rozumianej dekomunizacji.

Zgłaszane pomysły dotyczyły:

  • obniżenia wysokości emerytury;
  • pozbawienia możliwości sprawowania funkcji publicznych[2].

Próby w latach 90.Edytuj

W latach 90. próby przeprowadzenia dezubekizacji podejmowane były dwukrotnie – obie wiązały się z obniżeniem świadczeń emerytalnych byłym funkcjonariuszom aparatu represji[3]. W lutym 1992 do Sejmu RP wpłynął projekt ustawy przygotowanej przez rząd Jana Olszewskiego o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i funkcjonariuszy niektórych służb państwowych. Miała ona pozbawić prawa do „emerytur mundurowych” funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa państwa, którzy swoimi działaniami naruszali prawa człowieka[4]. Po uwzględnieniu poprawek senatu, 19 grudnia 1992 sejm przyjął ustawę. Prezydent Lech Wałęsa zawetował ustawę i 14 stycznia 1993 wniósł o jej ponowne rozpatrzenie w części dotyczącej okresów traktowanych jako równorzędne ze służbą w Wojsku Polskim oraz okresów służby traktowanych jako równorzędne ze służbą w Policji, Urzędzie Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służbie Więziennej[5]. W uzasadnieniu podał, że przepisy ustanawiają odpowiedzialność zbiorową żołnierzy i funkcjonariuszy. 6 lutego 1993 sejm głosował nad odrzuceniem prezydenckiego weta. Sejm weta nie odrzucił[6].

Z kolei drugą ustawę, z grudnia 1997, zawetował prezydent Aleksander Kwaśniewski[3].

Ustawa z 2009 rokuEdytuj

Projekt dezubekizacji powrócił we wrześniu 2008, gdy wstępne założenia do ustawy przedstawili politycy Platformy Obywatelskiej[7]. Wersja proponowana przez PO zakładała likwidację tzw. przywilejów emerytalnych byłych funkcjonariuszy SB oraz członków WRON[8]. Idea spotkała się z akceptacją prezydenta Lecha Kaczyńskiego[8], poparciem ze strony Prawa i Sprawiedliwości oraz krytyką Lewicy[9][10].

W listopadzie 2008 projekt ustawy został skierowany do prac w specjalnej podkomisji. Według obecnych założeń zmiany dotyczyć będą ok. 30 tysięcy byłych funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa[11]. Przyjęcie ostatecznej wersji ustawy[12] spotkało się ze sprzeciwem Lewicy, SdPl-NL oraz DKP, które złożyły do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją[13]. Ustawa weszła w życie 16 marca 2009[3], nie obejmując funkcjonariuszy Wojskowej Służby Wewnętrznej i Informacji Wojskowej[14]. Wbrew wcześniejszym zapowiedziom ustawą zostali objęci funkcjonariusze SB pozytywnie zweryfikowani w 1990[15].

W kwietniu 2009 Instytut Pamięci Narodowej poinformował o napłynięciu 80 tys. wniosków od organów emerytalno-rentowych w sprawie obniżenia uposażeń emerytalnych byłych oficerów służb specjalnych PRL[3]. Emerytury według nowych zasad (0,7% uposażenia za każdy rok pracy w okresie 1944–1989) wypłacane są od 1 stycznia 2010[3]. 24 lutego 2010 Trybunał Konstytucyjny orzekł o częściowej niezgodności z Konstytucją ustawy z 15 marca 2009, uznając za niekonstytucyjne obniżenie świadczeń dla członków WRON, podtrzymując jednocześnie decyzję ustawodawcy o zmniejszeniu świadczeń na rzecz byłych funkcjonariuszy SB[16]. Pięcioro z sędziów złożyło zdania odrębne.

Przyjęta ustawa stworzyła też możliwość zachowania przywilejów dla funkcjonariuszy, którzy współpracowali z opozycją. W publicystyce określa się ten wyjątek jako lex Hodysz od nazwiska Adama Hodysza, który podczas swojej pracy w SB podjął się współpracy m.in. z „Solidarnością[17].

Ustawa z 2016 rokuEdytuj

26 listopada 2016 wpłynął do Sejmu przygotowany przez rząd Beaty Szydło projekt ustawy o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin[18]. Przewidywał on wprowadzenie rozwiązań zapewniających w pełniejszym zakresie zniesienie przywilejów emerytalnych związanych z pracą w aparacie bezpieczeństwa PRL przez ustalenie na nowo świadczeń emerytalnych i rentowych osobom pełniącym służbę na rzecz totalitarnego państwa w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r.[18] Wniosek o odrzucenie projektu ustawy złożyły Platforma Obywatelska i Nowoczesna[19]. 16 grudnia 2016 roku na podstawie tego projektu Sejm głosami posłów Prawa i Sprawiedliwości uchwalił ustawę o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin[18] nazwaną też ustawą dezubekizacyjną[19]. Ustawa przewidywała, że emerytury i renty byłych funkcjonariuszy SB nie będą mogły być wyższe niż średnie świadczenia wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych[18][19]. Głosowanie nad ustawą odbyło się w sali kolumnowej[19], ponieważ na sali plenarnej trwał protest części opozycji i blokowanie przez posłów PO, Nowoczesnej i PSL mównicy w Sejmie[20]. 29 grudnia 2016 prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę[18]. Ustawa dezubekizacyjna weszła w życie 1 stycznia 2017, przy czym niektóre przepisy ustawy zaczęły obowiązywać od 1 października 2017[21].

KonsekwencjeEdytuj

W sierpniu 2017 Federacja Stowarzyszeń Służb Mundurowych RP, która po podpisaniu przez Andrzeja Dudę ustawy dezubekizacyjnej, monitoruje sytuacje, poprzez prowadzenie „białej księgi” odnotowała trzy samobójstwa i pięć zawałów byłych funkcjonariuszy[22]. Od grudnia 2016 r., gdy uchwalano obniżenie świadczeń każdemu, kto, choć dzień przepracował w organach bezpieczeństwa PRL, zmarło już 37 osób objętych nowymi przepisami (część popełniła samobójstwo, część zmarła bezpośrednio po otrzymaniu decyzji o obcięciu dochodów)[23]. 11 grudnia 2019 Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w czterech z pięciu rozpatrywanych spraw dotyczących tzw. ustawy dezubekizacyjnej zdecydował na korzyść byłych funkcjonariuszy SB, którym po wejściu w życie przepisów ustawy obniżono świadczenia emerytalne[24]. W opublikowanym 4 lutego 2020 uzasadnieniu do tych wyroków NSA stwierdził, że „nie ma w polskiej tradycji zasady stosowania wobec przeciwników odpowiedzialności zbiorowej charakterystycznej dla reżimów i poglądów ideologicznych wzorujących się na wschodnich despotiach”[25][26].

PrzypisyEdytuj

  1. Agnieszka Niesłuchowska: Dezubekizacja czy deubekizacja? Która wersja poprawna. wp.pl, 2007-05-07. [dostęp 28 września 2008].
  2. Jakub Parnes: Rusza dezubekizacja?. Polska.pl, 2007-05-04. [dostęp 28 września 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-08-29)].
  3. a b c d e IPN ma 80 tys. wniosków w sprawie obniżenia emerytur służb PRL. rp.pl, 2009-04-19. [dostęp 20 kwietnia 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-04)].
  4. Leśkiewicz i Soszyńska 2013 ↓, s. 89.
  5. Leśkiewicz i Soszyńska 2013 ↓, s. 90.
  6. Leśkiewicz i Soszyńska 2013 ↓, s. 91.
  7. Spór o esbeckie przywileje. rp.pl, 2008-09-08. [dostęp 28 września 2008].
  8. a b Grażyna Zawadka: Mniej dla esbeków. rp.pl, 2008-09-08. [dostęp 25 września 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-02)].
  9. SLD staje w obronie przywilejów esbeków. Dziennik.pl, 2008-09-08. [dostęp 28 września 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-19)].
  10. Lewica: PO chce odebrać przywileje emerytalne peerelowskim żołnierzom. rp.pl, 2008-09-27. [dostęp 28 września 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-02)].
  11. Prace nad zmniejszeniem emerytur dla funkcjonariuszy służb PRL. rp.pl, 2008-11-19. [dostęp 19 listopada 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-30)].
  12. Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2009 r. nr 24, poz. 145)
  13. Lewica broni emerytur esbeków. rp.pl, 2009-02-26. [dostęp 27 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-30)].
  14. Kurtyka: dezubekizacja powinna objąć nie tylko esbeków, wprost.pl z 25 lutego 2010
  15. Pozytywnie zweryfikowani dostaną wyższe emerytury, wprost.pl z 9 listopada 2008, Milczanowski: zmniejszenie emerytur pozytywnie zweryfikowanym – to skandal, gazetaprawna.pl z 19 grudnia 2008
  16. Ewa Siedlecka, TK: Dezubekizacja jest OK, gazeta.pl z 24 lutego 2010
  17. Cezary Gmyz, Jarosław Stróżyk: Tajny informator Wałęsy. rp.pl, 2010-12-21. [dostęp 21 grudnia 2010].
  18. a b c d e Druk nr 1061, sejm.gov.pl [dostęp 2017-11-09].
  19. a b c d Sejm uchwalił ustawę dezubekizacyjną. 32 tys. byłych funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa PRL z niższymi emeryturami, serwisy.gazetaprawna.pl, 16 grudnia 2016 [dostęp 2017-11-10].
  20. Chaos na Wiejskiej. Przechodzą kolejne ustawy. rmf24.pl. [dostęp 2016-12-16].
  21. Ustawa z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r. poz. 2270)
  22. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2018-05-29].
  23. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2018-05-29].
  24. Paulina Nowosielska, Naczelny Sąd Administracyjny po stronie funkcjonariuszy. NSA uchyla decyzje ministra w sprawie emerytur, serwisy.gazetaprawna.pl, 12 grudnia 2019 [dostęp 2020-02-14].
  25. e, NSA przeciw obniżeniu esbeckich emerytur. W uzasadnieniu napisał o „wschodnich despotiach”, www.tvp.info, 4 lutego 2020 [dostęp 2020-02-14] (pol.).
  26. Leszek Kostrzewski, Naczelny Sąd Administracyjny ostro o dezubekizacji: to odpowiedzialność zbiorowa, Wojciech Czuchnowski, wyborcza.pl, 4 lutego 2020 [dostęp 2020-02-14].

BibliografiaEdytuj

  • Rafał Leśkiewicz, Renata Soszyńska: Odbieranie przywilejów funkcjonariuszom komunistycznej bezpieki w wolnej Polsce. Aspekty historyczno prawne. W: Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz: Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2013. ISBN 978-83-7629-457-5.
  • Wojciech Pięciak: Deubekizacja, ale jaka?. Tygodnik Powszechny, 2007-01-22. [dostęp 7 kwietnia 2014].