Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy albumu studyjnego zespołu Alice in Chains z 1992 roku. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Dirt – drugi album studyjny amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains, opublikowany 29 września 1992 nakładem wytwórni Columbia. Procesem produkcji ponownie zajął się Dave Jerden. Sesja nagraniowa trwała od kwietnia do lipca 1992 w Eldorado Recording Studios i One on One Studios na terenie Los Angeles. Dirt demonstruje ewoluujący styl muzyczny zespołu, cechujący się mrocznym brzmieniem opartym na gitarowych riffach. Głównymi autorami utworówLayne Staley i Jerry Cantrell. Motywem przewodnim płyty jest walka z uzależnieniem narkotykowym. Dirt promowany był przez pięć singli.

Dirt
Album studyjny zespołu Alice in Chains
Wydany 29 września 1992
Nagrywany 27 kwietnia–29 lipca 1992 w Eldorado Recording Studios, Burbank oraz One on One Studios, Los Angeles[1]
Gatunek metal alternatywnygrungeheavy metal[2]
Długość 57:41
Wydawnictwo Columbia
Producent Dave Jerden
Album po albumie
Single z albumu Dirt
  1. Would?
    Wydany: 7 czerwca 1992
  2. Them Bones
    Wydany: 8 września 1992
  3. Angry Chair
    Wydany: 3 grudnia 1992
  4. Rooster
    Wydany: 22 lutego 1993
  5. Down in a Hole
    Wydany: 30 sierpnia 1993

Album uzyskał w większości entuzjastyczne recenzje od krytyków, którzy w swoich ocenach zwracali uwagę na większą dojrzałość w porównaniu do poprzedniej płyty oraz mroczny i przygnębiający nastrój zarówno w sferze brzmieniowej, jak i tekstowej. 17 października 1992 Dirt zadebiutował na 6. pozycji w zestawieniu Billboard 200. W 1993 został wyróżniony nominacją do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance with Vocal. Współcześnie uznawany jest za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge’owej. Został także zamieszczony na liście „najlepszych albumów rockowych w historii”, a w 2017 sklasyfikowany na 26. miejscu w rankingu „100 najlepszych metalowych albumów w historii” według „Rolling Stone’a”.

Dirt pozostaje najlepiej sprzedającym się wydawnictwem w dyskografii Alice in Chains. W październiku 1993 album otrzymał od Australian Recording Industry Association (ARIA) certyfikat złotej płyty za osiągnięcie progu 35 tys. sprzedanych egzemplarzy. 21 kwietnia 1993, po przekroczeniu progu 100 tys. sprzedanych kopii, otrzymał od organizacji Music Canada (MC) certyfikat platyny. 1 stycznia 1995 uzyskał od British Phonographic Industry (BPI) certyfikat złotej płyty, za osiągnięcie pułapu 100 tys. sprzedanych egzemplarzy. 24 maja 2000 Dirt otrzymał od zrzeszenia Recording Industry Association of America (RIAA) certyfikat 4-krotnej platyny po przekroczeniu progu 4 milionów sprzedanych egzemplarzy w Stanach Zjednoczonych.

GenezaEdytuj

Po zakończeniu tournée Clash of the Titans zespół, w celu dalszej promocji debiutanckiego albumu studyjnego Facelift (1990), udał się we wspólną trasę koncertową z Van HalenFor Unlawful Carnal Knowledge Tour[3]. W trakcie jej trwania na żywo zadebiutowały nowe utwory – „Sickman” i „Junkhead”[4]. Podczas tras w 1990 i 1991, swoje premiery miały kompozycje „Rooster”, „Dirt” i „Would?[4]. Pod koniec listopada, przy współpracy Ricka Parashara, zespół rozpoczął w London Bridge Studio przygotowania do nagrywania materiału na drugi album studyjny[5]. Podczas sesji zarejestrowano demo, w skład którego weszło dziesięć kompozycji[6][7]. Muzycy nagrali kilka utworów utrzymanych w stylistyce muzyki akustycznej. Minialbum zatytułowany Sap ukazał się na rynku 4 lutego 1992[8].

W tym samym roku członkowie zespołu pojawili się w charakterze gościnnym w filmie obyczajowym Samotnicy (reż. Cameron Crowe)[7][9]. Muzycy wystąpili w roli samych siebie wykonując utwory „It Ain’t Like That” i „Would?” w scenie, gdzie para głównych bohaterów spotyka się w klubie[10]. Druga z kompozycji została wydana na singlu promującym ścieżkę dźwiękową do filmu[10].

Według źródeł w połowie 1991 lub na początku 1992 Layne Staley po raz pierwszy udał się na leczenie odwykowe do Valley General Hospital w Monroe w stanie Waszyngton, spowodowane uzależnieniem od heroiny[a][12]. Tamtejszy pobyt nie przyniósł pozytywnego rezultatu, wskutek czego wokalista rozpoczął własną terapię odwykową, zamykając się w domu i pisząc teksty na nowy album. „To była długa, ciężka droga przez piekło. Postanowiłem przestać, bo gdy brałem, byłem nieszczęśliwy. Narkotyki już nie działały. Na początku był odlot, fajnie się czułem, ale pod koniec chodziło jedynie o podtrzymanie dawki – na zasadzie jedzenia koniecznego do przeżycia. Działałem jak robot. Na dodatek wszystkie moje lęki i problemy tylko się nasiliły. Tak zaczął się mój upadek. Dwa lata w piekle. Zaczęły się problemy. Pojawiły się nieporozumienia pomiędzy mną i chłopakami z zespołu. Kiedy bierzesz zamykasz się na wiele rzeczy. Nie dbasz praktycznie o nic. Jesteś tylko ty i heroina. Szczęśliwie nigdy nie zatraciłem swojej osobowości (…) Dlatego udało mi się wyjść z nałogu” – wspominał[10].

NagrywanieEdytuj

 
Powrót do nałogu narkotykowego przez Staleya w trakcie sesji miał bezpośredni wpływ na relacje wokalisty z producentem Dave’em Jerdenem

Przed rozpoczęciem procesu nagrań, Dave Jerden wraz z Jerrym Cantrellem i Nickiem Terzo szukali lokacji do nagrywania. Jedną z opcji było Skywalker Sound mieszczące się nieopodal San Francisco, jednak zrezygnowano z niego z powodu zbyt dużych kosztów[13]. Producent wybrał One on One Studios w Los Angeles, w którym zrealizowano m.in. …And Justice for All (1988) i Black Album (1991) zespołu Metallica[13]. Muzycy wynajęli dom w Malibu, gdzie przez pięć dni odbywali próby poprzedzające wejście do studia[13][14]. Sesja rozpoczęła się 27 kwietnia. Jerden przyznał, że utwory w wersjach demo były dobrze rozwinięte[15]. 29 kwietnia na ulicach Los Angeles wybuchły zamieszki wywołane uniewinnieniem czterech policjantów, oskarżonych o pobicie czarnoskórego taksówkarza Rodneya Kinga. „Byliśmy właśnie w Studio City to Venice, kiedy wybuchły zamieszki. Zadzwoniliśmy do Toma Arayi ze Slayera i udaliśmy się do niego, aby przeczekać ten gorący okres. Nigdy tego nie zapomnę” – relacjonował Cantrell[14]. Proces nagrań został wstrzymany na tydzień, z powodu obowiązującej w mieście godziny policyjnej[15].

Inżynierem dźwięku został Bryan Carlstrom. Do rejestracji partii perkusji wykorzystano technologię podwójnego nagrywania dźwięku[16]. Carlstrom i Jerden skorzystali m.in. z dwóch 33-calowych niskotonowych kevlarowych głośników. „Jeden z nich był ustawiony po lewej stronie, natomiast drugi po prawej zestawu perkusji. Następnie ułożyliśmy dwa 15-calowe zestawy głośników (woofer) po każdej stronie zestawu, a w następnej kolejności na górze zamontowaliśmy dość masywny system nagłośnienia. Kiedy Sean [Kinney] nagrywał, wychodziliśmy z pokoju, bo można było odnieść wrażenie, że całe pomieszczenie zaraz eksploduje. Zastosowaliśmy to do każdego utworu zawartego na albumie” – wspominał Carlstrom[16]. Przy nagrywaniu dźwięku perkusji użyto mikrofonów Shure SM57 i AKG 451. „Do tom-tomów wykorzystałem 421s na górze i 57s na dole. Wokół zestawu korzystałem z 87s. Wysoko nad zestawem miałem AKG C-24, który znajdował się mniej więcej 8 stóp nad nim. Użyłem także 2 M-50 w pewnej odległości na lewo i prawo od perkusji. W przedniej części bębna, usytuowanej 15 stóp od zestawu, zastosowałem Phet-47” – argumentował Carlstrom[16].

 
Na płycie gościnnie wystąpił Tom Araya ze Slayera, udzielając swego głosu w utworze „Untitled”

Do zarejestrowania partii gitary basowej Mike Starr korzystał ze standardowego wzmacniacza Ampeg SVT oraz efektu SansAmp[16]. Cantrell w trakcie sesji używał gitar marki G&L Rampage, Gibson Les Paul i wzmacniaczy firmy Bogner i Marshall (w tym 100-watowego 1971 Marshall) przy użyciu podwójnego prostownika[16]. Po zarejestrowaniu podstawowych partii gitar i perkusji, produkcję przeniesiono do Eldorado Recording Studios w Burbank, gdzie rozpoczęto nagrywanie wokali, overdubbing basu, gitar, edycję i miksowanie[17].

Prace wznowiono 19 maja. Przez kilka dni trwał proces konfigurowania urządzeń, montażu oraz przenoszenia zarejestrowanego materiału na taśmę cyfrową[17]. Od maja do lipca odbywał się overdubbing partii basu i gitar[b][19]. Staley rozpoczął proces nagrywania wokali 17 czerwca[20]. W ocenie Carlstroma „Layne rzeczywiście zbudował sobie małą budkę wokalną, więc kiedy był w środku, nikt nie mógł go zobaczyć. Kiedy był w tej małej przestrzeni, gdzie okna były pokryte, był właścicielem chorego świata (…) Wyposażyłem mu tę małą przestrzeń w mikrofon Neumann M 49[c][16]. Wszystkie partie wokalne i harmonie Staley nagrywał podwójnie. „Choć umieściliśmy kilka efektów podczas procesu miksowania na jego głosie, to rzeczywistym skutkiem dla śpiewu było to nawarstwianie melodyki i harmoniki jeden na drugim” – wspominał Carlstrom[16]. Następnie swoje partie wokalne i harmonijne nagrywał Cantrell. Aby lepiej uchwycić harmonizację wokalną, Carlstrom użył mikrofonu kardioidalnego Telefunken ELA M 251E. Jak przyznawał Carlstrom „lubiliśmy używać tego mikrofonu, gdy Jerry nagrywał swoje partie harmonijne (…) Korzystaliśmy również z kompresorów marki Summit, ponieważ ograniczają dynamikę, dzięki czemu nigdy nie odnosi się wrażenia, że wokal jest zbyt głośny lub miękki”[16]. Podczas nagrywania ścieżek wokalnych na Facelift zarówno Staley, jak i Cantrell byli obecni na procesie nagrań wspólnych partii. W przypadku Dirt Carlstrom zrezygnował z tego pomysłu. Staley był obecny jedynie podczas rejestracji swoich partii[16]. W trakcie trwania sesji, wokalista powrócił do nałogu, co miało bezpośredni wpływ na relacje z producentem i styl śpiewu wokalisty[d][23][24]. Jerden nie akceptował obecności muzyka w studiu pod wpływem narkotyków. „Najwyraźniej się na mnie wściekł. Ale co jest moim zadaniem jako producenta? Zrobienie płyty. Nie dostaję pieniędzy za bycie przyjacielem Layne’a” – wspominał całą sytuację[10][25].

Na przełomie czerwca i lipca Cantrell i Staley kończyli proces dogrywania swoich partii do utworów „Down in a Hole”, „Rooster”, „Rain When I Die”, „Dirt”, „Angry Chair” i „Sickman”[26]. 10 lipca Staley zarejestrował partie wokalne dla „Fear the Voices[27]. Starr nie był zadowolony z efektów, co doprowadziło do konfliktu i odrzucenia utworu[28]. W 1999 został on opublikowany w formacie singla promującego box set Music Bank[23]. Nagrany podczas sesji utwór „Lying Season” również wszedł w skład Music Bank[7]. Od 13 do 29 lipca Jerden i Annette Cisneros pracowali nad procesem miksowania[29]. Został on wykonany przy użyciu konsoli Solid State Logic w Eldorado Recording Studios[16]. Od 5 do 7 sierpnia Carlstrom pracował nad kolejnością utworów, po czym album poddano masteringowi[30].

AnalizaEdytuj

MuzykaEdytuj

 
Kapele takie jak Megadeth i Slayer miały istotny wpływ na Cantrella przy tworzeniu materiału na album Dirt

Większość premierowego materiału została napisana podczas trasy Clash of the Titans latem 1991[4]. Kapele takie jak Megadeth i Slayer wywarły duży wpływ na Cantrella[4]. W stosunku do poprzedniej płyty studyjnej, zespół zrezygnował z melodyjnych hardrockowych utworów, skłaniając się ku dojrzalszym i mocniejszym brzmieniowo kompozycjom, utrzymanym w stylistyce heavy metalu połączonego z „brudnym” grunge’owym brzmieniem. Album nie posiada tak dużej rozpiętości brzmieniowej jak miało to miejsce na poprzednim wydawnictwie. Kompozycje zawarte na Dirt cechują się dużą spójnością oraz intensywnym brzmieniem, opartym o charakterystyczne, powolne partie gitarowych riffów[31].

Producent Dave Jerden ocenił, że Dirt w porównaniu do Facelift jest „zupełnie inną płytą, ponieważ został napisany na podstawie emocjonalnych i osobistych doświadczeń”[32]. Jeff Gilbert z miesięcznika „Guitar World” przyznał, że „album zawiera śmiałe rozwiązania, zmysłowe paraliżujące dźwięki i riffy oraz przełomowe harmonie wokalne”. W swojej ocenie autor zaznaczył, że otwierający „Them Bones” charakteryzuje się „burzącym i kapitalnym akordem”, „Down in a Hole” określił mianem „zręcznej i wrażliwej”, a „Sickman” przyrównał do „psychodelicznej przejażdżki rollercoasterem[33]. Ric Albano z brytyjskiego „Classic Rocka” stwierdził, że ballada „Down in a Hole”, ze względu na zróżnicowane brzmienie partii gitar, przypomina klasyczny styl lat 80., natomiast „Hate to Feel” porównał do „Dazed and Confused” w wersji Led Zeppelin[31]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters przyznał, że „Junkhead” jest „kwintesencją formy muzycznej”, a brzmienie gitar i basu opisał: „jakby było przeciągane przez Rancho La Brea[34]. Jordan Babula z miesięcznika „Teraz Rock” zwrócił uwagę na „Sabbathowe riffy, urozmaicone tempa i rytmikę”[35]. Krzysztof Celiński na łamach „Tylko Rocka” podkreślił, że album czerpie inspiracje z wielu źródeł, takich jak tradycyjny metal spod znaku Black Sabbath i Led Zeppelin, folk rock w stylu Crosby, Stills and Nash, brytyjski blues rock wzorowany na Cream czy rock eksperymentalny Franka Zappy[36].

TekstyEdytuj

 
Staley w tekstach poruszył tematykę osobistej walki z uzależnieniem

Lirycznie album jest mroczny[33][37], gdzie wyczuwalne są stany depresji[38], nihilizmu[39], posępności, przygnębienia, samotności[38] i śmierci[31]. Cantrell przyznał, że teksty były „super mocne”, a treść „bardzo ciężka”[14]. Mike Boehm z „Los Angeles Timesa” napisał, że „najnowszy album zespołu, Dirt, szura po dnie z litanią skarg śpiewanych z głębokiej otchłani rozpaczy, wstrętu do samego siebie i niekończącej się niedoli”[40]. Motywem przewodnim płyty jest uzależnienie narkotykowe[21], do którego odnosi się większość zawartych na albumie utworów[10][41].

„Płyta prowadzi nas utwór po utworze od gloryfikacji narkotyków po zupełne przygnębienie i podważenie sensu czegoś, co kiedyś mi pomagało. Pod koniec widać wyraźnie, że nie wyszło tak dobrze, jak się spodziewałem.”
Layne Staley[10]

W trakcie tworzenia tekstów Staley czytał książkę Złe miejsce autorstwa Deana Koontza[10][42]. Holly George-Warren z dwutygodnika „Rolling Stone” napisała: „Utwory «Junkhead», «Dirt», «God Smack», «Hate to Feel» i «Angry Chair», w otwarty sposób ukazują rodzaj autodestrukcji i zmęczenia psychicznego”[43]. Christopher opisał „God Smack” jako „skraj szaleństwa na schizofrenię[34]. Przykładami kompozycji traktujących o relacjach interpersonalnych są „Rain When I Die” i „Down in a Hole”, w których wyczuwalne są stany melancholii, samozniszczenia, tęsknoty i utraty[4]. Christopher podkreślił, że „Rain When I Die” charakteryzuje się powolnym tempem, efektem gitarowym wah-wah oraz posępną warstwą liryczną, którą opisał jako „namiętną, rosnącą depresję”. Recenzent zaznaczył, że Staley w kompozycji „Angry Chair” rozlicza się z własnym bólem i wewnętrznymi demonami[34]. Jon Pareles z dziennika „The New York Times” przyznał, że warstwa liryczna całego albumu skupia się na takich tematach jak alienacja i rozpacz[44].

Komentując poszczególną tematykę utworów, Cantrell w rozmowie z „Guitar World” stwierdził, że „Them Bones” opowiada o śmierci. „Jest to taka sytuacja, o której myśli każdy człowiek, niezależnie od tego czy wierzy w życie po śmierci czy nie”[45]. Tekst „Dam That River” nawiązuje do kłótni jaka miała miejsce między Cantrellem a Kinneyem. „Była idiotyczna, ale pokazała jak w obliczu emocji sprawy wymykają nam się z rąk. Ostatecznie znowu jesteśmy przyjaciółmi, prawie braćmi, lecz podobne przypadki zdarzają się od czasu do czasu i nie ma na nie rady” – relacjonował na łamach „Metal Hammera[46]. Liryka „Rain When I Die” odnosi się do obumierania stosunków międzyludzkich. Jak wspominał Cantrell: „Słowa napisaliśmy razem z Layne’em, i choć dotyczą dwóch różnych dziewcząt, opisują taką samą sytuację. Kochać kogoś jest bardzo trudną rzeczą. Pojawia się tyle spraw o które należy się troszczyć i pielęgnować je. Gdy sobie odpuścisz, związek umiera w zastraszającym tempie”[46]. Tekst „Down in a Hole”, mający emocjonalny charakter, opowiada o związku Cantrella z dziewczyną, co muzyk skomentował w następujących słowach: „Wydaje się, że nasz związek był bardzo silny, ale tak wcale nie było. W owym czasie byłem jeszcze mało dojrzały. Teraz jest mi tego żal, ponieważ ona była niezwykłą osobą. Jak mówiłem, byłem zbyt niedojrzały, aby to docenić. Do pewnego stopnia nadal tak jest”[46]. Singlowy „Rooster”, Cantrell napisał na podstawie własnego postrzegania wojny wietnamskiej[22][47]. Odnosząc się do „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” i „Angry Chair” stwierdził: „Wydaje mi się, że tworzą całość, opowiedzianą z punktu widzenia człowieka, który miał problemy z narkotykami i zbyt rozrywkowym życiem”[46]. Zamykający „Would?” został napisany w 1990 i jest hołdem złożonym dla przedwcześnie zmarłego frontmana Mother Love Bone, Andrew Wooda, będącego bliskim przyjacielem Cantrella[7].

Oprawa graficznaEdytuj

27 kwietnia 1992 Rocky Schenck spotkał się z członkami zespołu, aby porozmawiać o nowej płycie i teledyskach. 7 maja udał się on do studia, gdzie miał możliwość przesłuchania fragmentu premierowego materiału, który, jak wspominał, „całkowicie mnie zdmuchnął”[30]. Okładka, przedstawiająca nagą kobietę pochowaną w Ziemi tuż po erozji na pustyni, gdzie w tle widoczne są góry i pomarańczowe niebo, wywołała wiele spekulacji[48]. W wywiadzie dla czasopisma „Revolver” Schenck wyznał: „To był pomysł chłopaków z zespołu aby stworzyć model nagiej dziewczyny pochowanej na pustyni, martwej lub żywej”[30]. Sesja odbyła się 14 czerwca w prywatnym studiu Schencka w Hollywood i trwała kilka godzin[49]. Efekt popękanej pustyni uzyskano z walcowanej gliny, którą wyłożono podłogę na płycie piankowej. Wycięto z niej otwór oraz fragmenty pozwalające na stworzenie modelu gór[49]. W sesji wystąpiła 21-letnia amerykańska aktorka i modelka Mariah O’Brien, z którą Schenck współpracował przy okazji pracy nad okładką do singla „Bitch School” Spinal Tap[30]. „Miała ona w tym czasie krótkie włosy, więc musieliśmy użyć długiej peruki tak, aby wpłynęła artystycznie na pustynną podłogę” – wspominał[49]. Przez wiele lat błędnie sądzono, że w roli modelki wystąpiła Demri Lara Parrott, ówczesna partnerka życiowa Staleya[49].

Steve Huey z AllMusic napisał o okładce albumu, iż jest „odstraszająca”[2]. Dizajnem zajął się Doug Erb, a logo wykonał David Coleman. Dyrektorem artystycznym została Mary Maurer[50]. Alternatywna wersja okładki przedstawiona jest w takim samym stylu, tyle że nie ma na niej kobiety (Schenck sfotografował kilka ujęć pustynnej podłogi, w której znajdował się odcisk ciała leżącej kobiety i pozostawiona na miejscu peruka)[49]. Książeczka dołączona do albumu zawiera teksty utworów, zdjęcia zespołu oraz charakterystyczny rysunek słońca na czerwonym tle stworzony przez Staleya[50].

WydanieEdytuj

Premiera Dirt odbyła się 29 września[10], choć niektóre źródła podają datę 25 września[32]. W australijskich, europejskich i kanadyjskich wydaniach została poprzestawiana kolejność utworów[51][52]. „Down in a Hole” zamieszczono pomiędzy „Angry Chair” i „Would?”, psując tym samym koncepcyjne ułożenie utworów[34]. W wersji australijskiej „Untitled”[e] występuje pod błędną nazwą „Iron Gland”[51]. W wydaniu japońskim również został popełniony błąd. „Down in a Hole” ponownie umieszczony jest jako przedostatni, a „Untitled” w ogóle nie pojawia się na płycie[55].

Album promowany był przez pięć singli – „Would?”, „Them Bones”, „Angry Chair”, „Rooster” i „Down in a Hole”[10], z czego cztery z nich dotarły do pierwszej 30. notowania „BillboarduAlbum Rock Tracks[56] oraz utrzymały się dłużej niż rok w brytyjskich notowaniach Top 30.[57] Do wszystkich singli zrealizowano teledyski, które regularnie emitowane były w stacji MTV[16]. Wideoklip do utworu „Rooster” w reżyserii Marka Pellingtona, ze względu na zbyt dużą ilość brutalnych scen, nadawany był w ocenzurowanej i skróconej wersji, co spotkało się ze sprzeciwem Cantrella[10].

OdbiórEdytuj

KrytycznyEdytuj

Recenzje
Wydawca Ocena
AllMusic  [2]
Alternative Press korzystna[58]
Chicago Tribune  [59]
Christgau’s Consumer Guide B[60]
Classic Rock  [61]
Encyclopedia of Popular Music  [62]
Entertainment Weekly A[63]
Kerrang!  [64]
Metal Hammer  [65]
The New York Times korzystna[44]
PopMatters korzystna[34]
Q  [39]
Rolling Stone Album Guide  [66]
Spin Alternative Record Guide  [67]
Tylko Rock  [68]

Dirt uzyskał w większości pochlebne recenzje ze strony krytyków[41]. Steve Huey z AllMusic napisał, że „album ze względu na ukazane uzależnienie stanowi jedną z najbardziej wstrząsających koncepcyjnych płyt w historii. Nie wszystkie utwory zawarte na albumie opowiadają o heroinie. Teksty pisane przez Cantrella, mimo iż skupiają się na relacjach osobistych, to jednak zachowują spójność tematyczną. Prawie każdy utwór nasycony jest samo obrzydzeniem i rezygnacją. To czyni, że świadomość jest jeszcze bardziej bezsilna”. Recenzent przyznał, że „utwory z albumu przypominają zepsuty krajobraz”[2]. „Alternative Press” napisał: „Wielki krok naprzód w porównaniu do Facelift z 1990. Jeżeli ten ostatni został pogrzebany głęboko pod wodą, to Dirt żegluje bez opamiętania”[58]. Robert Christgau wyraził mieszaną opinię, nazywając Dirt „heroinowym albumem”. „Zespół gra mocniej, głośniej i bardziej metalowo niż Soundgarden, ale cena tej mocy jest taka, że jest brzydsza i głupsza”[60]. Brenda Herrmann z „Chicago Tribune” podkreśliła szczerość albumu, uważając, że jest on zdecydowanie lepszy od debiutu[59]. Philip Wilding z „Classic Rocka” przyznał, że Dirt jest „albumem pogrążonym w nasionach własnej destrukcji”. Zdaniem autora „brzmi on niczym idealna ścieżka dźwiękowa do pustego lata bezmyślnej nienawiści[61]. Janiss Garza z tygodnika „Entertainment Weekly” opisał album w następujący sposób: „Dirt jest ponurą psychodelią, medytującą kroniką piekła narkomanii, ustawioną na powolne rytmy Black Sabbath. Ból i wgląd, który udał się do tych dwunastu utworów sprawiają, że Alice in Chains świeci ponad i poza większość jej sąsiadów z Seattle[63].

Chris Gill z „Guitar World” napisał, że album jest „bardzo mroczny, ale brutalnie szczery”[69]. Don Kyle z tygodnika „Kerrang!”, w swojej recenzji zwrócił uwagę na fakt, że jest on „brutalnie prawdomówny i stanowi ostrą kołysankę referencji dla ludzkiej wytrzymałości”[64]. Jonathan Gold z „Los Angeles Timesa” wyraził negatywną opinię: „Na tym albumie, który nawet nie przynosi korzyści z lekko uroczej naiwności debiutu, Alice in Chains jest pompatyczna, tajemnicza, nie ma riffów, nudy. A grupa nawet nie jest rockowa – ta płyta dotyczy kompetencji, a nie ideologii”[32]. Jon Pareles z „The New York Timesa” podkreślił, że utwory zespołu są „niestrudzenie ponure” i zawierają bezpośrednie odniesienia do uzależnienia i śmierci, a głos Staleya jest „zupełnie bez radości”. Recenzent zaznaczył, że album nie stanowi bezpośredniego odrzucenia ani gloryfikacji nałogu, lecz ukazuje walkę z uzależnieniem[44]. Michael Christopher z PopMatters, recenzując wydawnictwo stwierdził: „Ciężko będzie znaleźć album bardziej przesiąknięty brutalną prawdą – i dlatego zawsze będzie stanowił jeden z najbardziej kultowych albumów w historii”[34]. Brytyjski magazyn „Q” napisał: „Dirt posiada wielowarstwowe harmonie i modny nihilizm”[39]. Greg Kot przyznał w wydanej w 2004 książce Rolling Stone Album Guide, że „Dirt jest kandydatem do najsmutniejszego multiplatynowego albumu rockowego w historii”[66]. Lauren Spencer z magazynu „Spin” napisała: „Jest brutalny, choć niepokojąco szczery w tekstach”. Autorka zauważyła, że dzięki temu album jest „bardziej otwarty i pozwala słuchaczowi zajrzeć do środka”[70]. Jeden z recenzentów tego samego magazynu przyznał: „W najlepszym, Alice in Chains uderza w żyły tradycji rockowej, która odważnie konfrontuje się z najgroźniejszymi biegunami emocjonalnymi”[38]. Jordan Babula z miesięcznika „Teraz Rock” napisał: „Album dojrzały pod każdym względem – produkcji, kompozycji, wykonania i w warstwie tekstowej (…) Brzmienie jest bardzo klarowne; potężne, przestrzenne, choć brudne jak diabli”[35]. Kyle Anderson podkreślił, że wielu wykonawców poruszało w swoich tekstach problem uzależnienia, jednak nikt nie przedstawił tego w sposób tak bezpośredni jak Alice in Chains. „Staley wraz z zespołem w szczególności byli w stanie odzwierciedlić poprzez swoje brzmienie całą historię związaną z uzależnieniem: mrok, desperację i eteryczność, ale z błyskami błogości w tym samym czasie”[47].

KomercyjnyEdytuj

17 października album zadebiutował na 6. pozycji w zestawieniu Billboard 200[71], pozostając w notowaniu przez sto dwa tygodnie[72]. Na początku grudnia uzyskał od Recording Industry Association of America (RIAA) certyfikat platyny w Stanach Zjednoczonych (milion sprzedanych kopii)[73]. Obok m.in. Badmotorfinger (1991) Soundgarden i debiutu Temple of the Dog (1991), Dirt uplasował się w gronie stu najlepiej sprzedających się albumów 1992[74]. 21 kwietnia 1993 płyta otrzymała od organizacji Music Canada (MC) certyfikat platyny (100 tys. sprzedanych egzemplarzy)[75]. W październiku Dirt osiągnął pułap 35 tys. kopii w Australii, dzięki czemu stowarzyszenie Australian Recording Industry Association (ARIA) przyznało mu certyfikat złotej płyty[76]. 15 grudnia, po przekroczeniu progu dwóch milionów sprzedanych kopii, Dirt otrzymał certyfikat 2-krotnej platyny w Stanach Zjednoczonych[73]. 1 stycznia 1995 pokrył się złotem w Wielkiej Brytanii (100 tys. sprzedanych kopii). Certyfikat został przyznany przez British Phonographic Industry (BPI)[77]. 31 stycznia album uzyskał w Stanach Zjednoczonych certyfikat 3-krotnej platyny[73]. Ponadto notowany był na liście „Billboardu” Top Pop Catalog Albums, gdzie 22 czerwca 1996 dotarł do 28. pozycji[78].

Według danych przedstawionych przez Nielsen SoundScan Dirt uzyskał na terenie Stanów Zjednoczonych nakład sprzedaży na poziomie trzech milionów 30 tys. kopii[79]. 24 maja 2000 otrzymał certyfikat 4-krotnej platyny w Stanach Zjednoczonych, po przekroczeniu progu 4 milionów sprzedanych egzemplarzy[73]. Pozostaje najlepiej sprzedającym się albumem w dyskografii zespołu[72].

Nagrody i nominacjeEdytuj

Podczas 35. ceremonii wręczenia nagród Grammy, która odbyła się 24 lutego 1993 w Shrine Auditorium, Dirt został wyróżniony nominacją w kategorii Best Hard Rock Performance with Vocal[80]. 2 września zespół został nagrodzony statuetką MTV Video Music Award w kategorii Best Video from a Film za utwór „Would?” z filmu Samotnicy[81].

ZestawieniaEdytuj

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[82]:

Rok Tytuł Publikacja Pozycja
1992 „Album 1992 roku”[83] Kerrang! 1
„Album 1992 roku”[84] Metal Hammer 1
„Album 1992 roku” OOR 11
1993 „Najlepszy album 1992 roku”[85] Spin 1
1995 „Albumy roku 1992–1995” Raw 2
1996 „100 najlepszych albumów lat 1991–96” „Visions” 9
1998 „100 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią” „Kerrang!” 49
1999 „100 albumów które wstrząsnęły polskim rockiem” Tylko Rock 43
„100 najważniejszych albumów lat 90.” „Visions” 14
2000 „30 najlepszych albumów lat 90.” Classic Rock 12
2001 „300 najlepszych albumów” Rock Hard 77
„100 najlepszych rockowych albumów w historii” „Classic Rock” 50
2003 „50 najbardziej wpływowych albumów wszech czasów”[86] „Kerrang!” 8
2004 „20 najlepszych albumów grunge’owych w historii”[87] „Spin” 6
2005 „100 najważniejszych albumów lat 90.” „Visions” 16
2006 „100 najlepszych albumów w historii” Hot Press 44
„100 najlepszych rockowych albumów w historii” „Kerrang!” 39
2011 „10 najlepszych albumów 1992 roku”[88] Guitar World 1
2012 „11 najlepszych albumów metalowych lat 90.”[89] Loudwire 7
2017 „100 najlepszych albumów metalowych w historii”[90] Rolling Stone 26
2019 „50 najlepszych grunge’owych albumów”[91] 6

PromocjaEdytuj

Osobny artykuł: Down in Your Hole Tour.
 
Staley i Cantrell, 27 listopada 1992

15 września 1992 zespół zainaugurował trasę promującą album. Początkowo muzycy występowali w charakterze gościa specjalnego na trasie No More Tours Ozzy’ego Osbourne’a, który promował płytę No More Tears (1991)[92]. Wspólne tournée składało się z 29 koncertów zagranych w Ameryce Północnej. W trakcie jego trwania, Staley złamał nogę podczas jazdy quadem i na scenie występował o kulach i na wózku inwalidzkim[93]. Z początkiem listopada członkowie zespołu rozpoczęli samodzielny etap trasy Down in Your Hole Tour. Jako support występowały formacje Gruntruck i Screaming Trees[94].

Osobny artykuł: Lollapalooza.

W styczniu 1993 zespół wystąpił w Brazylii na festiwalu Hollywood Rock w Rio de Janeiro[95] oraz w São Paulo[96]. Przed wylotem do Europy, w zespole zaszła zmiana personalna. Grupę opuścił zmagający się z uzależnieniem Mike Starr, który został zastąpiony przez Mike’a Ineza współpracującego z Osbourne’em[97]. Od czerwca do sierpnia muzycy brali udział w trasie festiwalu muzyki alternatywnej Lollapalooza, występując na głównej scenie obok Babes in Toyland, Primus, Rage Against the Machine i Toola[98]. W celu dalszej promocji, zespół występował w Stanach Zjednoczonych, Europie, Azji i Australii[99], koncertując z takimi wykonawcami jak Clawfinger, My Sister’s Machine, The Poor, Suicidal Tendencies, Sweet Water, TAD i The Wildhearts. Ponad roczna trasa została zakończona 4 listopada 1993 występem w Hordern Pavillion i była ostatnim tak dużym tournée, w którym udział brał Staley[99].

DziedzictwoEdytuj

Album wpłynął na rozwój muzyczny między innymi Corey’a Taylora i Robba Flynna

Dirt uznawany jest przez krytyków za magnum opus wydany w złotej erze grunge’u[100]. Dziennikarz Kyle Anderson napisał o nim, że jest jednym z najlepszych albumów wydanych w epoce grunge’u[101]. Pod koniec 1992 redakcje „Kerrang!” i „Metal Hammera” uznały drugi album studyjny Alice in Chains za najlepsze wydawnictwo roku[83][84]. W opublikowanym w 2003 zestawieniu „50 najbardziej wpływowych albumów wszech czasów” magazynu „Kerrang!”, Dirt został zamieszczony na 8. pozycji[86]. W kwietniu 2008 szwedzki „Close-Up” uznał płytę Alice in Chains za 5. najlepszy album dekady[102]. W 2011 „Guitar World” ogłosił album najlepszym wydawnictwem 1992, wyprzedzając w rankingu m.in. Countdown to Extinction (1992) Megadeth, Vulgar Display of Power (1992) Pantery i Fear of the Dark (1992) Iron Maiden[88]. Joe Robinson z magazynu on-line Loudwire określił Dirt mianem jednego z najlepszych albumów metalowych lat 90., zestawiając go obok Rust in Peace (1990) Megadeth i Ænima (1996) Toola. Swoją ocenę autor uzasadniał: „Alice in Chains jako jeden z nielicznych zespołów, potrafi łączyć fanów muzyki metalowej i grunge’owej”[89]. James Conway napisał na łamach brytyjskiego „VultureHound”: „Pozostaje klasykiem gatunku. Niestety, cierpienie to udokumentowane jest zbyt realnie, a zespół nie był w stanie ponownie odzyskać tej mocy”[103].

Album ze względu na przesterowane brzmienie gitar i pesymistyczny nastrój, częstokrotnie uznawany jest za jedno z ważniejszych wydawnictw stylu sludge metal, będącego fuzją gatunków doom metal i hardcore punk[103]. Dirt został wyróżniony również przez kanadyjskiego dziennikarza muzycznego Martina Popoffa, który sklasyfikował go na 52. pozycji w wydanej przez siebie książce The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time w 2004[104]. Rok później płyta zespołu została zamieszczona w będącej zbiorem recenzji i ocen najważniejszych wydawnictw muzycznych książce 1001 Albums You Must Hear Before You Die[105].

Album stał się również inspiracją dla wielu muzyków[106]. Corey Taylor przyznał, że „«Would?» to jedna z moich ulubionych kompozycji. Kiedy usłyszałem ją po raz pierwszy, uświadomiłem sobie, że w muzyce jest wszystko możliwe (…) «Would?» wyszedł i uderzył mnie prosto w twarz. Pamiętam, że pomyślałem sobie wtedy, że to może być jeden z największych utworów jakie napisano!”[106]. Frontman Machine Head, Robb Flynn stwierdził, że „Dirt był cholernie dobry. Pamiętam, że mnóstwo czasu tego słuchałem”[106]. Wokalista i gitarzysta Godsmack, Sully Erna wyznał, że „gdy wyszedł Dirt, długo nie opuszczał mojego odtwarzacza. Nigdy wcześniej nie słyszałem, by czyjś głos brzmiał tak przebojowo na jakiejś płycie. Jest powodem, dla którego zacząłem śpiewać”[107].

29 września 2017, z okazji 25. rocznicy premiery Dirt, William Goodman z tygodnika „Billboard” nazwał Alice in Chains „królami grunge’u” oraz zaznaczył, że nie było w tamtych czasach bardziej nihilistycznego i agresywnego albumu niż Dirt. „Heroina i inne uzależnienia odgrywały główną rolę na scenie muzycznej Seattle; wiele zespołów wykorzystało lub zostało zainspirowanych jej zniszczeniem. Ale żadna inna grupa tak rażąco nie zwróciła się w stronę swojej ciemnej spirali zarówno pod względem lirycznym, jak i muzycznym (…) Dirt jest jednak (i na zawsze pozostanie), artystyczną marką wysokiej wody Alice in Chains. Emocjonalny ciężar jest przytłaczający, muzyka odurzająca, następstwo rozdzierające serce. Brzmienie Seattle nie byłoby możliwe bez ich wkładu i poświęcenia”[108].

Lista utworówEdytuj

Wersja wydana w Stanach Zjednoczonych[50]
Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.Them BonesJerry Cantrell2:30
2.„Dam That River”Cantrell3:09
3.„Rain When I Die”Layne Staley • Cantrell • Mike Starr • Sean Kinney6:03
4.Down in a HoleCantrell5:38
5.„Sickman”Staley • Cantrell5:31
6.RoosterCantrell6:15
7.„Junkhead”Staley • Cantrell5:11
8.„Dirt”Staley • Cantrell5:18
9.God SmackStaley • Cantrell3:52
10.„Untitled”Cantrell0:43
11.Hate to FeelStaley5:16
12.Angry ChairStaley4:48
13.Would?Cantrell3:27
57:41

PersonelEdytuj

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[50]:

Alice in Chains

Muzycy sesyjni

Produkcja

Oprawa graficzna

Management

Pozycje na listach i certyfikatyEdytuj

AlbumEdytuj

Lista (1992/1993) Pozycja
Billboard 200 (Stany Zjednoczone)[71] 6
CD/MC Top 100 (Holandia)[109] 17
NZ Top 40 Albums Chart (Nowa Zelandia)[110] 36
Official Albums Chart Top 75 (Wielka Brytania)[57] 42
Offizielle Top 100 (Niemcy)[111] 37
Oricon Albums Chart (Japonia)[112] 93
RPM 100 Albums (Kanada)[113] 25
Suomen virallinen lista (Finlandia)[114] 11
Top 50 Albums (Australia)[115] 13
Topp 40 Album (Norwegia)[116] 15
Topplistan (Szwecja)[117] 11
Lista (1996) Pozycja
Top Pop Catalog Albums (Stany Zjednoczone)[78] 28
Lista (2015) Pozycja
Top of the Shops (Chorwacja)[118] 40

SingleEdytuj

Rok Singel Najwyższa pozycja
USA Album Rock Tracks
[56]
USA Modern Rock Tracks
[119]
FIN
[114]
GBR
[57]
IRL
[57]
NLD
[109]
1992 Would? 31 17 19 33
Them Bones 24 30 26 22
Angry Chair 34 27 33 28
1993 Rooster 7
Down in a Hole 10 36 29
„–” oznacza, że singel nie dostał się na listę.

CertyfikatyEdytuj

Państwo Certyfikat Sprzedaż
Australia (ARIA)[76]
złota płyta
35 000+[j]
Kanada (MC)[75]
platynowa płyta
100 000+[k]
Stany Zjednoczone (RIAA)[73]
4× platynowa płyta
4 000 000+[l]
Wielka Brytania (BPI)[77]
złota płyta
100 000+[m]

UwagiEdytuj

  1. Pierwszą styczność z heroiną Staley miał w trakcie trwania trasy z Van Helen[11].
  2. W trakcie sesji Evan Sheeley z zespołu TKO pomagał Starrowi w opracowaniu linii basowych. Inspirację stanowiła gra Johna Paula Jonesa na debiutanckim albumie studyjnym Led Zeppelin z 1969[18].
  3. Carlstrom wspominał, że wewnątrz budki Staley stworzył „małą świątynię”, w której znajdowały się świece i zdjęcie Ostatniej Wieczerzy oraz martwy szczeniak w słoiku. „Tam było strasznie. Próbowałem tam nie wracać” – przyznawał[21].
  4. Według relacji Jerdena wokalista często opuszczał teren studia w trakcie trwania godziny policyjnej, by zdobyć narkotyki w centrum miasta[22].
  5. W wydaniu amerykańskim pojawia się jako „Untitled”[50]. Nazwa „Iron Gland” została użyta w australijskiej edycji[51] oraz na składance Nothing Safe: Best of the Box (1999)[53]. Utwór często występuje również jako „Intro (Dream Sequence)”[54].
  6. W wydaniach australijskich, europejskich i kanadyjskich są to utwory numer 11 i 12[51][52]. W edycji japońskiej są to numery 9 i 10[55].
  7. W wydaniach australijskich, europejskich i kanadyjskich jest to numer 12[51][52]. W edycji japońskiej jest to numer 11[55].
  8. W wydaniach australijskich, europejskich i kanadyjskich jest to numer 9[51][52].
  9. W wydaniu japońskim jest to numer 12[55].
  10. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego w październiku 1993[76].
  11. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego 21 kwietnia 1993[75].
  12. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego 24 maja 2000[73].
  13. Sprzedaż ustalona na podstawie certyfikatu przyznanego 1 stycznia 1995[77].

PrzypisyEdytuj

  1. de Sola 2015 ↓, s. 168, 179.
  2. a b c d Steve Huey: Dirt – Alice in Chains (ang.). AllMusic. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-21)].
  3. de Sola 2015 ↓, s. 152.
  4. a b c d e Katherine Truman. Digging Dirt. „RIP”, s. 46–47, 94, luty 1993. ISSN 0889-5791. 
  5. de Sola 2015 ↓, s. 159.
  6. Prato 2009 ↓, s. 340.
  7. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 141.
  8. Katherine Turman. Unchained. „Guitar World”, s. 23–24, 104, kwiecień 1992. ISSN 1045-6295. 
  9. Prato 2009 ↓, s. 265–266.
  10. a b c d e f g h i j Koziczyński 2006 ↓, s. 68.
  11. Prato 2009 ↓, s. 266; Yarm 2012 ↓, s. 377; de Sola 2015 ↓, s. 152, 155.
  12. de Sola 2015 ↓, s. 164.
  13. a b c de Sola 2015 ↓, s. 167.
  14. a b c Prato 2009 ↓, s. 341.
  15. a b de Sola 2015 ↓, s. 168.
  16. a b c d e f g h i j k Brown 2010 ↓.
  17. a b de Sola 2015 ↓, s. 172.
  18. de Sola 2015 ↓, s. 170.
  19. de Sola 2015 ↓, s. 171–174, 176–178.
  20. de Sola 2015 ↓, s. 174.
  21. a b de Sola 2015 ↓, s. 175.
  22. a b de Sola 2015 ↓, s. 171.
  23. a b Yarm 2012 ↓, s. 379.
  24. de Sola 2015 ↓, s. 174–175.
  25. de Sola 2015 ↓, s. 276.
  26. de Sola 2015 ↓, s. 176–178.
  27. de Sola 2015 ↓, s. 177.
  28. de Sola 2015 ↓, s. 178.
  29. de Sola 2015 ↓, s. 172, 179.
  30. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 179.
  31. a b c Ric Albano. Dirt by Alice in Chains. „Classic Rock”. ISSN 1464-7834 (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z adresu 2014-06-04]. 
  32. a b c de Sola 2015 ↓, s. 181.
  33. a b Jeff Gilbert. Rain Man. „Guitar World”, s. 29–37, styczeń 1993. ISSN 1045-6295. 
  34. a b c d e f Michael Christopher: Alice in Chains: Dirt (ang.). PopMatters. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-19)].
  35. a b Jordan Babula. Alice in Chains – Dirt. „Teraz Rock”, s. 71–72, czerwiec 2006. ISSN 1730-394X. 
  36. Krzysztof Celiński. Dirt. „Tylko Rock”, s. 37, marzec 1997. ISSN 1230-2317. 
  37. Yarm 2012 ↓, s. 380.
  38. a b c Misery Loves Company. „Spin”, s. 36–38, marzec 1993. ISSN 0886-3032. 
  39. a b c Dirt. „Q”, s. 120, luty 2002. ISSN 0955-4955. 
  40. Mike Boehm. When it Comes to the Genre of Gloom and Doom, Alice in Chains is a Heavyweight. „Los Angeles Times”. ISSN 0742-4817 (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z adresu 2016-04-21]. 
  41. a b Kevin L. Ferguson: Pop Goes the Decade: The Nineties. ABC-CLIO, 2019, s. 122–123. ISBN 978-1-4408-6260-1. (ang.)
  42. Jeffrey Ressner. Alice in Chains: Through the Looking Glass. „Rolling Stone”, s. 47–48, 26 listopada 1992. ISSN 0035-791X. 
  43. Holly George-Warren: The Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll. Simon & Schuster, 2001. ISBN 0-7432-2055-2. (ang.)
  44. a b c Jon Pareles. No ‘Just Say No’ Sloganeering for Alice in Chains. „The New York Times”. ISSN 0362-4331 (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z adresu 2015-09-29]. 
  45. Marc Weingarten. Unchained. „Guitar World”, s. 40–44, czerwiec 1998. ISSN 1045-6295. 
  46. a b c d Own Words. „Metal Hammer”, s. 20, czerwiec 1993. ISSN 0955-1190. 
  47. a b Anderson 2007 ↓, s. 95.
  48. de Sola 2015 ↓, s. 179–180.
  49. a b c d e de Sola 2015 ↓, s. 180.
  50. a b c d e Poligrafia dołączona do albumu Dirt; wyd. Columbia, nr kat. CK 52475.
  51. a b c d e f g Poligrafia dołączona do albumu Dirt (Australia); wyd. Columbia, nr kat. 472330 2.
  52. a b c d e Poligrafia dołączona do albumu Dirt (Kanada); wyd. Columbia, nr kat. CCK 52475.
  53. Poligrafia dołączona do albumu Nothing Safe: Best of the Box; wyd. Columbia, nr kat. 42436.
  54. Graham Hartmann: Alice in Chains, ‘Iron Gland’ – Best Hidden Tracks (ang.). Loudwire. [dostęp 2019-10-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-05)].
  55. a b c d e Poligrafia dołączona do albumu Dirt (Japonia); wyd. Sony, nr kat. SRCS 5993.
  56. a b Alice in Chains – Chart History – Mainstream Rock Songs (ang.). Billboard. [dostęp 2015-09-27].
  57. a b c d David Roberts: Guinness Book of British Hit Singles & Albums, 19th Edition. HIT Entertainment, 2006. ISBN 1-904994-10-5. (ang.)
  58. a b Dirt. „Alternative Press”, s. 40, marzec 1993. ISSN 1065-1667. 
  59. a b Brenda Herrmann. Dirt. „Chicago Tribune”. ISSN 1085-6706 (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z adresu 2016-01-20]. 
  60. a b Robert Christgau: Christgau’s Consumer Guide: Albums of the ‘90s. St. Martin’s Griffin, 2000, s. 4. ISBN 978-0312245603. (ang.)
  61. a b Philip Wilding. Bab Medicine. „Classic Rock”, s. 103, luty 2002. ISSN 1464-7834. 
  62. Colin Larkin: Encyclopedia of Popular Music (5th ed.). Omnibus Press, 2011. ISBN 978-0-85712-595-8. (ang.)
  63. a b Janiss Garza. Dirt. „Entertainment Weekly”. ISSN 1049-0434 (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z adresu 2017-12-07]. 
  64. a b Don Kyle. The Brutal Truth. „Kerrang!”, s. 412, 3 października 1992. ISSN 0262-6624. 
  65. Andrea Nieradzik. Dirt. „Metal Hammer”, s. 51, 1 listopada 1992. ISSN 0955-1190. 
  66. a b Greg Kot: New Rolling Stone Album Guide. Christian Hoard, Nathan Brackett (red.). Fireside, 2004, s. 13. ISBN 0-7432-0169-8. (ang.)
  67. Craig Marks, Eric Weisbard: Spin Alternative Record Guide. Vintage, 1995. ISBN 978-0679755746. (ang.)
  68. Grzegorz Kszczotek. Dirt. „Tylko Rock”, s. 55, maj 1993. ISSN 1230-2317. 
  69. Chris Gill. Alice in Chains – Dirt. „Guitar World”, s. 53–60, wrzesień 1999. ISSN 1045-6295. 
  70. Lauren Spencer. Dirt. „Spin”, s. 75, listopad 1992. ISSN 0886-3032. 
  71. a b Alice in Chains – Chart History – Billboard 200 (ang.). Billboard. [dostęp 2011-04-24].
  72. a b Keith Caulfield. Ask Billboard: Alice in Chains, Anthony Hamilton, Jay-Z. „Billboard”. ISSN 0006-2510 (ang.). [dostęp 2019-10-05]. [zarchiwizowane z adresu 2017-05-11]. 
  73. a b c d e f Gold & Platinum – RIAA (ang.). Recording Industry Association of America. [dostęp 2011-04-24].
  74. James Lyons: Selling Seattle: Representing Contemporary Urban America. Wallflower, 2004, s. 136. ISBN 1-903364-96-5. (ang.)
  75. a b c Gold/Platinum – Music Canada (ang.). Music Canada. [dostęp 2011-04-24].
  76. a b c Australian ARIA Monthly Certifications 1990–present (ang.). [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-07)].
  77. a b c Certified Awards (ang.). British Phonographic Industry. [dostęp 2011-04-24].
  78. a b Top Pop Catalog Albums. „Billboard”, s. 66, 22 czerwca 1996. ISSN 0006-2510. 
  79. David Basham: Got Charts? Tracing Crow’s Flight, Alice In Chains’ Legacy (ang.). MTV. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-24)].
  80. Alice in Chains: The Recording Academy (ang.). [dostęp 2017-10-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-15)].
  81. Rock on the Net: 1993 MTV Video Music Awards (ang.). [dostęp 2018-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-29)].
  82. Dirt (ang.). [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-24)].
  83. a b 1992 Critic’s Choice Albums of the Year. „Kerrang!”, s. 17–19, 19 grudnia 1992. ISSN 0262-6624. 
  84. a b Alice in Chains w pigułce. „Metal Hammer”, s. 42–43, 2005. ISSN 0955-1190. 
  85. Spin’s Readers Pool Results. „Spin”, s. 75, listopad 1993. ISSN 0886-3032. 
  86. a b Kerrang! (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  87. The 20 Greatest Grunge Albums of All Time. „Spin”, s. 62–63, 2004. ISSN 0886-3032. 
  88. a b Tony Grassi. The Top 10 Guitar Albums of 1992. „Guitar World”. ISSN 1045-6295 (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z adresu 2017-12-07]. 
  89. a b Joe Robinson: Top 11 Metal Albums of the 1990s (ang.). Loudwire. [dostęp 2012-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-03)].
  90. The 100 Greatest Metal Albums of All Time. „Rolling Stone”. ISSN 0035-791X (ang.). [dostęp 2017-07-02]. [zarchiwizowane z adresu 2017-06-29]. 
  91. 50 Greatest Grunge Albums. „Rolling Stone”. ISSN 0035-791X (ang.). [dostęp 2019-10-05]. [zarchiwizowane z adresu 2019-04-03]. 
  92. de Sola 2015 ↓, s. 185.
  93. de Sola 2015 ↓, s. 185–186.
  94. Yarm 2012 ↓, s. 382–383; de Sola 2015 ↓, s. 182, 189.
  95. de Sola 2015 ↓, s. 194.
  96. Prato 2009 ↓, s. 344; Yarm 2012 ↓, s. 399–400.
  97. Koziczyński 2006 ↓, s. 68–69; Prato 2009 ↓, s. 345.
  98. Yarm 2012 ↓, s. 423; de Sola 2015 ↓, s. 198–203.
  99. a b de Sola 2015 ↓, s. 203.
  100. Anderson 2007 ↓, s. 93.
  101. Anderson 2007 ↓, s. 94.
  102. Top 20 albums 1991–2008. „Close-Up”, kwiecień 2008. ISSN 1103-3568. 
  103. a b James Conway: How Haven’t You Heard… Alice in Chains – Dirt (ang.). [dostęp 2017-12-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-23)].
  104. Martin Popoff: The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time. ECW Press, 2004. ISBN 1-55022-600-2. (ang.)
  105. Michael Lydon, Robert Dimery: 1001 Albums You Must Hear Before You Die. RCS MediaGroup, 2005. ISBN 1-84403-392-9. (ang.)
  106. a b c Alice in Chains Stories from Korn, Slipknot, Zakk Wylde, Device, Five Finger Death Punch, Mad Season, and More (ang.). [dostęp 2014-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-15)].
  107. Charles R. Cross. The Last Days of Layne Staley. „Rolling Stone”, s. 21, 6 czerwca 2002. ISSN 0035-791X. 
  108. William Goodman. Alice in Chains’ ‘Dirt,’ the Era’s Most Nihilistic Album, Turns 25. „Billboard”. ISSN 0006-2510 (ang.). [dostęp 2018-08-27]. [zarchiwizowane z adresu 2017-11-04]. 
  109. a b Alice in Chains – Dirt (niem.). dutchcharts.nl. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-24)].
  110. Alice in Chains – Dirt (ang.). charts.org.nz. [dostęp 2011-04-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-02)].
  111. Alice in Chains: Dirt (niem.). musicline.de. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-30)].
  112. "アリス・イン・チェインズのCDアルバムランキング、アリス・イン・チェインズのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE (jap.). Oricon. [dostęp 2014-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-26)].
  113. RPM 100 Albums. RPM: 56(20). „RPM”, 14 listopada 1992. ISSN 0315-5994. 
  114. a b Timo Pennanen: Sisältää hitin - levyt ja esittäjät Suomen musiikkilistoilla vuodesta 1972 (in Finnish) (1st ed.). Helsinki: Tammi, 2006. ISBN 978-951-1-21053-5. (fiń.)
  115. Alice in Chains – Dirt (ang.). australian-charts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-07)].
  116. Alice in Chains – Dirt (ang.). norwegiancharts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-24)].
  117. Alice in Chains – Dirt (ang.). swedishcharts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-24)].
  118. Alice in Chains – Dirt (chorw.). hdu-toplista.com. [dostęp 2016-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-18)].
  119. Alice in Chains – Chart History – Alternative Songs (ang.). Billboard. [dostęp 2015-09-27].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj