Edmund Dene Morel, właśc. Georges Edmond Pierre Achille Morel de Ville (ur. 10 lipca 1873 w Paryżu; zm. 12 listopada 1924 na farmie w pobliżu Bovey Tracey, Devon) – brytyjski dziennikarz, pisarz, polityk i obrońca praw człowieka.

E. D. Morel
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 10 lipca 1873
Paryż
Data i miejsce śmierci 12 listopada 1924
Bovey Tracey
deputowany Izby Gmin
Okres od 1922
do 1924
Przynależność polityczna Partia Pracy (Wielka Brytania)

ŻyciorysEdytuj

Pierwsze lataEdytuj

Edmund Dene Morel urodził się w roku 1873 w Paryżu. Jego matka była Angielką, a wcześnie zmarły ojciec Francuzem. Sam Morel rozmawiał płynnie w obu językach. W celach zarobkowych i w celu wsparcia swojej matki zaczął pisać dla różnych gazet artykuły na temat handlu z Afryką. Mając 20 lat przyjął posadę u brytyjskiego armatora Eldera Dempstera posiadającego monopol na przewóz towarów do i z Wolnego Państwa Konga. Zawdzięczał to dobrej znajomości Afryki, dobremu wykształceniu i znajomości języka francuskiego. W 1896 roku ożenił się z Brytyjką i zamieszkał w Anglii, przyjmując tamtejsze obywatelstwo. Od tego czasu podpisywał się jedynie inicjałami M.D. Morel[1].

Walka przeciwko systemowi wyzysku w Wolnym Państwie KongaEdytuj

Armator Elder Dempster posiadał monopol na przewóz towarów do i z Wolnego Państwa Konga, które stanowiło własność belgijskiego króla Leopolda II. Z racji zajmowanego stanowiska Morel posiadał wgląd w dokumentację spółki. Gdy odkrył, że statki płynące do Konga wiozły głównie broń, stał się podejrzliwy i zaczął badać sprawę. Odkrył, że w Kongu stworzono system niewolnictwa[2] i przymusu pracy w celu pozyskiwania kauczuku naturalnego. Wkrótce stał się największym krytykiem systemu opresji w Kongu: założył Congo Reform Association, był redaktorem powołanej przez niego gazety West African Mail, napisał kilka książek i udzielił przeprowadził niezliczoną ilość wykładów na ten temat. Jednym z jego partnerów w Congo Reform Association był Irlandczyk Roger Casement, autor oficjalnego raportu (Raportu Casementa) dla Zjednoczonego Królestwa na temat sytuacji w Wolnym Państwie Konga. Wspólnie udało im się w pierwszej dwudziestowiecznej kampanii na rzecz poszanowania praw człowieka przeciągnąć dużą część obywateli Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych na swoją stronę. Ich głównym orężem był nowy wynalazek: fotografia, która ukazywała przykłady okropności mających miejsce w Kongu. Nacisk opinii publicznej stał się z czasem tak silny, że Leopold II sprzedał Wolne Państwo Kongo Belgii. Z czasem sytuacja ludności Konga zaczęła się poprawiać. W 1913 roku Morel ogłosił zwycięstwo i zakończenie swojej akcji.

Krytyka „bezsensownej wojny”Edytuj

Kiedy w sierpniu 1914 Anglia przystąpiła do I Wojny Światowej i wypowiedziała Niemcom wojnę, Morel wystąpił w ramach protestu z Liberal Party i założył pacyfistyczną Union of Democratic Control. Mimo, że sam nie był pacyfistą, to potępił przystąpienie do wojny, jako że mimo tajnych umów z Francją, która została zaatakowana przez Niemcy, same Zjednoczone Królestwo nie zostało zaatakowane przez Niemcy. Większość Brytyjczyków wspierało jego walkę przeciwko systemowi pracy przymusowej w Wolnym Państwie Konga; nie poparto jego potępienia przystąpienia Zjednoczonego Królestwa do wojny. W 1917 roku został aresztowany i skazany na sześć miesięcy przymusowych prac w więzieniu na podstawie dawno niestosowanego prawa zabraniającego wysyłania pacyfistycznych książek do neutralnych państw.

Rola w kampanii Czarna HańbaEdytuj

Po zajęciu Nadrenii przez wojska alianckie (w tym francuskich jednostek składających się z czarnoskórych i Turkos) Morel opublikował kilkanaście artykułów i pamfletów, w których częściowo z powodu swojej postawy antyfrancuskiej skrytykował użycie żołnierzy pochodzących z Afryki, których seksualność, zgodnie z modnymi wówczas teoriami rasistowskimi i pseudoantropologicznymi, była sterowana popędami wynikającymi z ich natury.

Morel jako parlamentarzystaEdytuj

Po wojnie przywrócono mu częściowo pozytywny wizerunek dzięki zwycięstwu Partii Pracy. W 1919 r. Założył miesięcznik Foreign Affairs, pełniący funkcję medialnego organu Union of Democratic Control, której został przewodniczącym. W 1922 został deputowanym Izby Gmin (i wygrał nawet z Winstonem Churchillem, który był współodpowiedzialny za oskarżenie Morela pięć lat wcześniej). Dzięki swojemu talentowi do przemówień stał się jednym z najbardziej prominentnych rzeczników Partii Pracy w sprawach polityki zagranicznej. Po wyborze Ramsaya MacDonalda na brytyjskiego premiera był poważnym kandydatem na ministra spraw zagranicznych. Od końca swojego pobytu w więzieniu już nigdy nie odzyskał dawnej formy fizycznej. Edmund Dene Morel zmarł podczas spaceru 12 listopada 1924 w wieku 51 lat.

Wkład MorelaEdytuj

Edmund Dene Morel był inicjatorem pierwszego międzynarodowego ruchu w obronie praw człowieka w XX wieku. Dzięki jego walce przeciwko Wolnemu Państwu Konga wraz z Raportem Casementa zmusił króla Leopolda II do przekazaniu Konga w 1908 roku Belgii, co zapoczątkowało powolną poprawę sytuacji Afrykańczyków. Morel nie był jednak krytykiem kolonializmu. Bronił wciąż brytyjskich posiadłości kolonialnych, argumentując, że Brytyjczycy troszczą się o rozwój swoich kolonii w odróżnieniu do polityki Leopolda II w Kongu. Zbrodnie w Kongu uległy z czasem zapomnieniu, podobnie jak cała praca jaką wykonał Morel. Dopiero w ostatnich latach przypomniano sobie historię walki Morela z polityką Leopolda II wobec Konga.

Opublikowane książkiEdytuj

  • The British Case in French Congo
  • King Leopold's Rule in Africa (1904)
  • Red Rubber – The story of the rubber slave trade that flourished in Congo in the year of grace 1906 (1906)
  • Great Britain and the Congo
  • Nigeria
  • Morocco and Diplomacy (1912) (reissued as Ten Years of Secret Diplomacy in 1915)
  • Truth and the War (1916)
  • Africa and the Peace of Europe
  • The Black Man’s Burden (1920)
  • Thoughts on the War
  • The Peace, and Prison
  • Pre-War Diplomacy
  • Diplomacy Revealed

PrzypisyEdytuj

  1. Heinrich Cunow: Das Gift, das zerstört, w: Die Neue Zeit– nr 10/1922, str. 222
  2. Pomimo, iż zabroniła tego Konferencja berlińska (1884–1885).

BibliografiaEdytuj

  • Adam Hochschild, Duch Króla Leopolda, Piotr Tarczyński (tłum.), Warszawa: Świat Książki - Weltbild Polska, 2012, ISBN 978-83-7799-498-6, OCLC 804394491.
  • Stanard, Matthew G.: Selling the Congo: A history of European pro-empire propaganda and the making of Belgian imperialism, 2012.
  • Daniël Vangroenweghe, Rood Rubber – Leopold II en zijn Congo, Leuven: Van Halewyck, 2004, ISBN 90-5617-556-4, OCLC 902127098.
  • Catherine Ann Cline, E. D. Morel, 1873–1924. The strategies of protest, Dundonald, Belfast: Blackstaff, 1980, ISBN 0-85640-213-3, OCLC 9081568.
  • Mario Vargas Llosa: Der Traum des Kelten. Suhrkamp, Berlin 2011, ​ISBN 978-3-518-42270-0​.
  • Reinders, Robert C.: Racialism on the Left. E. D. Morel and The „Black Horror on the Rhine, w: International Review of Social History nr 13, 1968, s. 1-28.
  • F. Seymour Cocks: E. D. Morel. The man and his work, 1920.

Linki zewnętrzneEdytuj