Ekspresjonizm ceglany

Ekspresjonizm ceglany (niem. Backsteinexpressionismus) - styl architektoniczny (odmiana ekspresjonizmu), w którym ceramika architektoniczna (cegły, płytki lub klinkier) jest głównym materiałem budowlanym i dekoracyjnym. Budynki w tym stylu wznoszono głównie w Niemczech w latach dwudziestych XX w.

Głównymi centrami tego stylu były większe miasta w północnych Niemczech i Zagłębiu Ruhry. Należała do niego również Szkoła Amsterdamska, której wpływy sięgały także na dalsze regiony. Ekspresję ceglanych elewacji wielokrotnie wykorzystywano również w późniejszych nurtach architektonicznych.

Charakterystyka ekspresjonizmu ceglanegoEdytuj

 
Detal elewacji, źle wypalony klinkier
 
Anzeiger-Hochhaus w Hanowerze

Ceglany ekspresjonizm rozwijał się równocześnie z architekturą Bauhausu. Podczas gdy architekci z Bauhausu opowiadali się za usunięciem wszystkich ornamentów i elementów dekoracyjnych, ekspresjonistyczni architekci opracowywali charakterystyczne formy lub ozdoby, często stosując szorstkie, kanciaste lub spiczaste elementy. Miały wyrażać dynamikę epoki, jej intensywność i napięcie.

Najważniejszymi materiałami budowlanymi były cegły oraz klinkier. Mocno wypalona cegła klinkierowa była bardzo popularna, zwłaszcza na elewacjach. Materiał ten dobrze się sprawdzał w trudnych warunkach środowiskowych jakim podlegały budynki przemysłowe, zwłaszcza w Zagłębiu Ruhry. Jego charakterystyczna surowa powierzchnia i bogata paleta kolorów od brązowej przez czerwoną do fioletowej również przyczyniły się do popularności tego materiału.

Charakterystyczną cechą ekspresjonizmu ceglanego jest dynamika fasad, osiągnięta wyłącznie poprzez układanie cegieł w wzory, które ożywiają duże, monotonne, powierzchnie ścian. W niektórych przypadkach nawet źle wypalone cegły klinkierowe były używane jako elementy dekoracyjne ze względu na ich indywidualny wygląd. Cegły murowano w różnych układach i aranżacjach tworząc bogaty repertuar dekoracji. Poziome rzędy cegieł wykonane z naprzemiennie wysuniętych i zagłębionych warstw, np. w Hans-Sachs-Haus w Gelsenkirchen (1927), są kolejną charakterystyczną cechą ekspresjonizmu ceglanego.

Elewacje były dodatkowo dekorowane rzeźbami wykonanymi z cegieł klinkierowych lub ceramiki. Przedstawicielami tej formy sztuki byli m.in. Richard Kuöhl i Ernst Barlach.

Czasami stosowano elementy z innych stylów architektonicznych, które przekładano na ceglane formy. W Chilehaus zaprojektowanym przez Fritza Högera dominuje estetyka Art déco, a Anzeiger-Hochhaus w Hanowerze nawiązuje do architektury orientalnej. Ceglany ekspresjonizm wytworzył także własne, często osobliwe formy, takie jak Parabel-Kirchen (kościoły paraboliczne), np. Heilig-Kreuz-Kirche (kościół Świętego Krzyża) w Gelsenkirchen.

PrzykładyEdytuj

Północne NiemcyEdytuj

 
Sprinkenhof w Hamburgu

W Hamburgu znajduje się wiele przykładów ekspresjonizmu ceglanego. Fritz Höger wyznaczył nowe standardy projektując Chilehaus z wyraźnymi, wertykalnymi podziałami elewacji i swobodnym wykorzystaniem materiału. Inne przykłady to sąsiedni kompleks Sprinkenhof, Broschek-Haus, biurowiec Leder-Schüler i fabryka papierosów Haus Neuerburg.

Do północnoniemieckich przedstawicieli ekspresjonizmu ceglanego należał Fritz Schumacher, projektant licznych budynków użyteczności publicznej w Hamburgu, takich jak deputacja finansowa na Gänsemarkt czy krematorium na cmentarzu Ohlsdorf oraz licznych szkół, m.in. w Volksdorf i w Jarrestadt.

Także w Hanowerze znajduje się wiele budynków w tym stylu. Oprócz Anzeiger-Hochhaus, są to m.in. dawne biura firmy Hansa Poelziga oraz budynki mieszkalne projektu Karla Elkarta, który zrealizował całe kwartały w południowej części miasta. Elkart zajmował się także budynkami użyteczności publicznej. Zaprojektował m.in. szkoły, bibliotekę miejską i warsztaty Teatru Państwowego Dolnej Saksonii[1].

Szczególnymi przykładami ekspresjonizmu ceglanego są budynki przy Böttcherstrasse w Bremie, zaprojektowane przez Bernharda Hoetgera oraz ratusz w Wilhelmshaven projektu Fritza Högera. W tym stylu wzniesiono także mosty podnoszone nad Kanałem Nadbrzeżnym w Oldenburgu: Cäcilienbrücke i Amalienbrücke (zastąpiony nową konstrukcją w 1980).

Zagłębie RuhryEdytuj

Ekspresjonizm ceglany był bardzo popularny w regionie Ren-Ruhra, gdzie stał się stylem quasi-regionalnym. Ceglane ściany dobrze znosiły trudne warunki przemysłowe i umożliwiały uzyskanie harmonijnych i różnorodnych elewacji przy stosunkowo niewielkim nakładzie pracy. Mocno wypalony klinkier był kosztowny, dlatego wiele budynków projektowano z częściowo klinkierowymi i częściowo tynkowanymi fasadami.

W Zagłębiu Ruhry wzniesiono w tym stylu wiele obiektów, zarówno przemysłowych (hale produkcyjne, budynki administracyjne, wieże ciśnień itp.), mieszkalnych, jak i reprezentacyjnych (ratusze, urzędy pocztowe, kościoły i kamienice itp.).

Ważnym budynkiem jest Hans-Sachs-Haus w Gelsenkirchen, zaprojektowany przez Alfreda Fischera jako budynek wielofunkcyjny, ale później wykorzystany jako ratusz. Posiada cechy zarówno ekspresjonizmu, jak i modernizmu - stosunkowo prostą ceglaną fasadę i zaokrąglone narożniki.

W Gelsenkirchen znajduje się główne dzieło Josefa Franke - kościół Świętego Krzyża (zdesakralizowany w 2007 r.). Sklepienie kościoła ma formę wysokiej paraboli. Na szczycie kwadratowej wieży znajduje się ceglana figura Chrystusa.

Inne przykłady z Zagłębia Ruhry to komenda policji, Bert-Brecht-Haus i ratusz w Oberhausen, budynek administracyjny Regionalnego Stowarzyszenia Zagłębia Ruhry (Regionalverband Ruhr) w Essen, budynek administracyjny Bogestry i komenda policji w Bochum, a także oddział chirurgii dziecięcej w szpitalu miejskim w Dortmundzie. Szczególny przykład znajduje się w Kamp-Lintfort nad Dolnym Renem. W latach 1920–1924 wybudowano tam 14 domów bliźniaczych dla urzędników kopalni węgla kamiennego Friedrich Heinrich. Przykładami ekspresjonizmu ceglanego w Düsseldorfie są zespół budynków Ehrenhof, Wilhelm-Marx-Haus i budynki mieszkalne przy Kaiserswerther Straße, Uerdinger Straße (Haus Rheinpark), Cecilienallee, Lützowstraße i Golzheimer Platz.

BerlinEdytuj

 
Borsigturm w Berlinie-Tegel

Przykłady ekspresjonizmu ceglanego w Berlinie:

PolskaEdytuj

Przykłady ekspresjonizmu ceglanego w Polsce:

ArchitekciEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. John Zukowsky, Kennie Ann Laney-Lupton, Wojciech G. Lesnikowski: Architektur in Deutschland. 1919–1939. Die Vielfalt der Moderne. München: Prestel-Verlag, 1994, s. 157-165. ISBN 3-7913-1339-8. (niem.)
  2. Landesdenkmalamt Berlin. Denkmaldatenbank. Fernmeldeamt. (niem.). berlin.de. [dostęp 2020-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-23)].
  3. Lothar Neumann. Das Postscheckamt in Breslau. „Deutsche Bauzeitung”. 9,10, s. 61-66, 1931-01-28 (niem.). [dostęp 2020-06-20]. 
  4. Aleksander Masłowski: Kasa Chorych przy Wałowej i ceglany ekspresjonizm. 2011-03-03. [dostęp 2020-06-20].
  5. Serafin 2015 ↓.
  6. Małgorzata Lichecka: Światowe budynki z Gleiwitz. 2018-01-20. [dostęp 2020-06-20].
  7. Wolfram Suhr: Diedrich Suhr - Architekt und Seine Bauten in Schlawe in Pommern, 1921-1929. W: Włodzimierz Rączkowski, Jan Sroka: Historia i kultura Ziemi Sławieńskiej. T. VII: Gmina Sławno. Sławno: Dziedzictwo, 2008, s. 271-295. ISBN 978-83-7591-046-9.

BibliografiaEdytuj