Emil Rauer

polski przemysłowiec, działacz niepodległościowy i społeczny z końca XIX wieku i pierwszej połowy XX wieku

Emil Ignacy Rauer (ur. 31 lipca 1870 w Irenie, zm. 13 grudnia 1943[a] w Warszawie) – przemysłowiec, twórca i dowódca formacji ochrony kolei, działacz społeczny i niepodległościowy. Kolejno był wspólnikiem w spółkach produkujących ozdoby metalowe, maszyny młynarskie, a ostatecznie zakładów produkujących amunicję dla wojska. Był wieloletnim członkiem władz różnego szczebla w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. W czasie I wojny światowej współtworzył i pełnił różne wysokie funkcje w Straży Obywatelskiej i Straży Narodowej. Brał udział w tworzeniu Straży Kolejowej, a potem dowodził nią po przekształceniu w Wojskową Straż Kolejową; na czele jej formacji walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Był potem także czołowym działaczem organizacji kombatanckich II Rzeczypospolitej. W 1942 został aresztowany przez Niemców i był więziony przez około pół roku na Pawiaku. Kilka miesięcy po zwolnieniu zmarł.

Emil Ignacy Rauer
Ilustracja
Emil Rauer w 1934 roku
Data i miejsce urodzenia 31 lipca 1870
Irena
Data i miejsce śmierci 13 grudnia 1943[a]
Warszawa
Zawód przemysłowiec, wojskowy
Emil Rauer signature.png
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Złoty Krzyż Zasługi Medal Niepodległości
Ilustracja
Emil Rauer jako dowódca główny Wojskowej Straży Kolejowej, 1919–1920
pułkownik
Przebieg służby
Lata służby 1919–1920
Główne wojny i bitwy wojna polsko-bolszewicka
Obchody dziesięciolecia Straży Obywatelskiej i Policji w 1925 roku. Emil Rauer (niższy, w uniformie ze szlifami inspektora) i komendant Czyniowski składają raport przed prezydentem Stanisławem Wojciechowskim
Emil Rauer odznaczany orderem Polonia Restituta przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego (1938)
Członkowie zarządu Związku byłych Uczestników Wojskowej Straży Kolejowej, prezes Emil Rauer w środku (1934)

Spis treści

Dzieciństwo i młodośćEdytuj

Emil Rauer urodził się 31 lipca 1870 w miejscowości Irena w powiecie puławskim (wtedy nowoaleksandryjskim) jako syn Karola Rauera i Marii (nazwisko panieńskie Pilny). Do szkoły średniej uczęszczał w Warszawie, będąc aktywnym uczestnikiem kółek samokształceniowych[2].

Działalność przemysłowaEdytuj

W 1899 założył w spółce z A. Makowskim firmę wyrobów metalowych, produkującą wieńce i kwiaty metalowe. Przedsiębiorstwo to składało się w wytwórni zlokalizowanej w Warszawie (najpierw przy Al. Jerozolimskich 129, potem przy ul. Stalowej 47) i sklepów fabrycznych w Warszawie (przy ul. Senatorskiej 22), Kijowie i Petersburgu[2]. Spółka zdobyła złoty medal za kwiaty metalowe na Wystawie Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie w 1909[3]. Od około 1910 Emil Rauer stał się jedynym udziałowcem spółki[2]. W 1911 należał do rady Warszawskiego Towarzystwa Wzajemnego Ubezpieczenia Szyb[2]. W lipcu 1914, wraz ze wspólnikiem P. Kozłowskim, przejął na własność wytwórnię maszyn młynarskich i kamieni młyńskich na warszawskiej Pradze, która wcześniej należała do zmarłego w 1903 Cezarego Skoryny[2][4], ojca jego drugiej żony Jadwigi (ślub w 1910)[5]. Przedsiębiorstwo miało w 1918 zakończyć działalność[4][6]. Jarosław Zieliński podaje, że przedsiębiorstwo działało nadal w okresie międzywojennym, znane jako Towarzystwo Akcyjne Wytwórni Maszyn „Młynotwórnia”[7]. Jak wskazuje artykuł z ówczesnej prasy, stało się w rzeczywistości oddziałem spółki Towarzystwo Akcyjne Wytwórni Maszyn Młyńskich „Młynotwórnia” z siedzibą w Poznaniu[8].

Wraz z innymi osobami założył w 1921 firmę Przemysł Metalowy „Granat” Spółka Akcyjna w Warszawie[2]. Jeden z lokali nowej spółki mieścił się pod tym samym adresem (ul. Senatorska 22), co wcześniejsza wytwórnia[9]. Produkcja początkowo obejmowała galanterię metalową i zabawki mechaniczne[2]. W 1925 „Granat” zakupił zakład przemysłowy w Kielcach i zajął się produkcją elementów amunicji i zapalników oraz granatów ręcznych dla wojska polskiego i na eksport[2][10]. Emil Rauer zasiadał w zarządzie „Granata” aż do 1939[2].

Działalność w „Sokole” i innych organizacjach sportowychEdytuj

Od 1906 Emil Rauer był prezesem założonego przez siebie II gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Warszawie, które po delegalizacji przez władze w czerwcu 1907 przekształcił w Koło Miłośników Sportu[2]. W międzyczasie na pierwszym zjeździe w 1906 zdążył zostać wybrany do Wydziału Głównego (odpowiednik Zarządu Głównego) PTG „Sokół” w Królestwie Polskim[11]. Jesienią 1915 założył na Pradze kolejne, VI gniazdo „Sokoła”, którego prezesem pozostawał przez wiele lat[2]. Działał potem nadal we władzach „Sokoła”, m.in. został w 1919 wybrany do Zarządu i zorganizował w lipcu 1921 zlot jego członków[2], a w 1920 był prezesem I Oddziału Sokolstwa w Warszawie[11].

Brał udział w założeniu w grudniu 1916 Praskiego Towarzystwa Sportowego i został jego prezesem. Został wybrany na członka rady Bractwa Strzelców Kurkowych w Warszawie (1921), a także na wiceprezesa Zjednoczenia Towarzystw Sportowych i Społecznych i był nim nadal po zmianie nazwy tego towarzystwa w 1926 na Zjednoczenie Polskich Stowarzyszeń[2].

Działalność politycznaEdytuj

Emil Rauer pełnił liczne funkcje na terenie Warszawy. W 1916 był członkiem kierownictwa Sekcji Dostaw Nakazanych Zarządu m. st. Warszawy i inspektorem wydziału Straży Obyczajowej, w styczniu 1925 został komendantem głównym Straży Ładu i Porządku. W maju 1927 Emil Rauer wszedł do Rady Miejskiej, wybrany z listy Chrześcijańskiej Demokracji i był w Radzie członkiem Komisji Przedmieść i Komisji Wyborczej[2].

W 1916 angażował się w przygotowania obchodów 125. rocznicy Konstytucji 3 Maja, a w 1924 brał udział w przygotowaniu obchodów 130. rocznicy rzezi Pragi. Był też skarbnikiem komitetu Votum Narodowego, budowy kościoła Opatrzności w Warszawie i prezesem komisji finansowej budowy pomnika Jana Kilińskiego[2].

Emil Rauer miał też udział w utworzeniu Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Pomimo wczesnego powstania pomysłu, długo nie udawało się osiągnąć porozumienia w sprawie lokalizacji grobu i jego wyglądu. W tej sytuacji, 2 grudnia 1924 Zjednoczenie Polskich Stowarzyszeń Rzeczypospolitej, działając nocą i w tajemnicy, umieściło pod pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego stojącym przed Pałacem Saskim płytę kamienną z napisem „Nieznanemu Żołnierzowi”. Trzy dni później płytę uzupełnił anonimowo o wieczny znicz Emil Rauer. Ten fakt dokonany, w postaci tymczasowego upamiętnienia, wpłynął na utworzenie w 1925 stałego Grobu Nieznanego Żołnierza pod kolumnadą Pałacu Saskiego. Tożsamość sprawców została ujawniona dopiero po kilku latach[12].

W dziedzinie oświaty, w 1916 był wiceprezesem praskiego koła Polskiej Macierzy Szkolnej (PMS) i przewodniczącym sekcji praskiej wspierającej oświatę Kwesty Majowej. W sierpniu 1917 wszedł do rady opiekuńczej Gimnazjum im. Władysława IV. W latach dwudziestych był członkiem zarządu PMS[2].

Emil Rauer należał do założycieli powstałego w kwietniu 1915 Towarzystwa Przyjaciół Pragi i zasiadał potem w jego zarządzie, przy czym był od 1916 wiceprezesem, a w latach dwudziestych prezesem. W 1917 zakładał Związek Stowarzyszeń Praskich i następnie został jednym z jego wiceprzewodniczących[2].

Służba w formacjach wojskowychEdytuj

Emil Rauer w lipcu 1914 współorganizował Straż Obywatelską, w której od sierpnia 1915 pełnił funkcję jednego z zastępców komendanta i naczelnika wydziału intendentury. W latach 1916–1917 ukończył kolejno kursy podoficerski, oficerski i instruktorski Polskiej Organizacji Wojskowej przy warszawskiej organizacji „Sokół”. W 1918 współorganizował Straż Narodową i został komendantem V okręgu; w listopadzie ze swoim oddziałem uczestniczył w rozbrajaniu Niemców[2].

Od 1918 do 1920 roku Emil Rauer służył w formacjach ochrony kolei. Najpierw w listopadzie 1918 na polecenie Ministerstwa Kolei Żelaznych organizował Straż Kolejową, poczynając od Dyrekcji Warszawskiej i rozszerzając jej działania na Dyrekcję Radomską[2][13]. Następnie Straż Kolejowa w końcu kwietnia 1919 została została zmilitaryzowana i przekształcona w Wojskową Straż Kolejową (WSK) z zadaniem ochrony infrastruktury kolejowej[13]. Rauer objął w niej funkcję dowódcy na terenie dyrekcji warszawskiej, radomskiej i wileńskiej[2]. Po utworzeniu jej Dowództwa Głównego pod koniec maja 1919 objął funkcję dowódcy głównego, oddając dowództwo w Dyrekcji Warszawskiej w inne ręce[13]. Z dniem 1 lutego 1920 struktury WSK w województwach: warszawskim, lubelskim, kieleckim, łódzkim i białostockim oraz w mieście stołecznym Warszawie zostały wcielone do Policji Państwowej[14]. Rozkaz Emila Rauera przytoczony w wydanej przez samą WSK własnej historii wskazuje, że ze służby odszedł w tym właśnie momencie[13]. Jednak Polski Słownik Biograficzny podaje, że w trakcie wojny polsko-radzieckiej w lipcu 1920 Emil Rauer walczył w obronie linii kolejowej ze Stanisławowa do Lwowa jako dowódca kompanii WSK, po czym dopiero pod koniec 1920 roku odszedł ze służby wojskowej[2]. Wyjaśnieniem rozbieżności może być fakt, że wspomniana broszura WSK informuje, iż Emil Rauer miał (czas przyszły w momencie jej wydawania) przejąć dowództwo na kresach wschodnich, gdzie już istniała dyrekcja wileńska i powstawała dyrekcja wołyńska Straży, które nie zostały włączone do policji[13].

W późniejszym okresie współorganizował Związek Byłych Uczestników WSK i zasiadał w jego władzach, był między innymi jego prezesem. Był także członkiem zarządu głównego Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny[2]. W okresie międzywojennym miał stopień pułkownika[11][15].

Życie prywatneEdytuj

 
Grób Emila Rauera, Cmentarz Powązkowski w Warszawie (jesień 2017)

Emil Rauer był żonaty z Bronisławą de domo Car (ślub 21 sierpnia 1897; żona zmarła w 1901; mieli zmarłą w dzieciństwie córkę Janinę)[1][5][16], Jadwigą ze Skorynów, córką przemysłowca i społecznika Cezarego Skoryny (1841–1903) (ślub 9 czerwca 1910; rozwiedzeni)[5] i Heleną z Makowieckich (ślub 26 czerwca 1927; żona przeżyła męża i zmarła w 1965 roku)[1][2].

Polski Słownik Biograficzny podaje, że nie udało się ustalić losów Emila Rauera na początku II wojny światowej. Wiadomo, że został aresztowany przez Niemców 10 listopada 1942 i przebywał w więzieniu na Pawiaku[2]. We wspomnieniach jednego ze współwięźniów został opisany jako „bardzo słaby i wyczerpany, chwilami umierający”[17]. Zwolniono go 10 maja 1943 w takim stanie, że jak podaje Polski Słownik Biograficzny, zmarł w Warszawie jesienią tego samego roku[2]. Został pochowany na Powązkach, a na nagrobku zapisano jako dzień śmierci 13 grudnia 1943 roku[1].

Ordery i odznaczeniaEdytuj

Uwagi

  1. a b Data śmierci widniejąca na nagrobku[1]. Polski Słownik Biograficzny podaje ogólnie, że zmarł jesienią 1943 roku[2].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne. Portal Urzędu m.st. Warszawy. [dostęp 2017-08-06].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Stanisław Konarski: Emil Ignacy Rauer. Internetowy Polski Słownik Biograficzny iPSB (w oparciu o biogram w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego). [dostęp 2017-08-02].
  3. Spis nagrodzonych. Grupa V Przemysł metalowy. Portal „Wystawa Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie z 1909 roku”. [dostęp 2017-08-06].
  4. a b Stanisław Konarski: Cezary Skoryna. W: Polski Słownik Biograficzny. Henryk Markiewicz, red.. T. XXXVIII. Instytut Historii PAN, 1997–1998, s. 290–291.
  5. a b c Skan aktu ślubu numer 303 z dnia 9 czerwca 1910. serwis geneteka.genealodzy.pl Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. [dostęp 2017-08-02].
  6. Andrzej Haratym: Skorynowie i ich fabryka. Portal Tygodnika Katolickiego „Niedziela”, 2001. [dostęp 2015-07-25].
  7. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, tom 15. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2011, s. 313–318. ISBN 978-83-88372-42-1.
  8. Ogłoszenia nowych emisji. T-wo Akc. Wytwórni Maszyn Młyńskich „Młynotwórnia”. „Gazeta Bankowa”. 21, s. 9, 11 października 1923. [dostęp 2017-01-15]. 
  9. Fabryka Przemysłu Metalowego „Granat”. Portal informacyjny warszawskiej Pragi. [dostęp 2017-08-06].
  10. Tadeusz Banaszek. Produkcja wojskowa kieleckich zakładów przemysłowych w okresie międzywojennym. „Studia Muzealno-Historyczne”, s. 51–56, 2013. 
  11. a b c Andrzej Bogucki: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Pomorzu 1893–1939. Centrum Informacji Naukowej Sokolstwa Polskiego przy Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”, Bydgoszcz, 1997, s. 127, 182. ISBN 83-905875-2-1.
  12. Jerzy Andrzej Skrodzki. 80. rocznica ustanowienia Grobu Nieznanego Żołnierza. „Niedziela”, s. 21, 2005. 
  13. a b c d e Wojskowa Straż Kolejowa 1918-1920 (szkic monograficzny). Dowództwo Główne Wojskowej Straży Kolejowej, 1920, s. 3–35.
  14. Wojskowa Straż Kolejowa 1918-1920 (szkic monograficzny). Dowództwo Główne Wojskowej Straży Kolejowej, 1920, s. 46–48.
  15. a b Wojskowa Straż Kolejowa. Dekoracja zasłużonych działaczy. „Naród i wojsko”, s. 15, grudzień 1938. 
  16. Skan aktu ślubu numer 153 z dnia 21 sierpnia 1897. serwis geneteka.genealodzy.pl Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. [dostęp 2017-08-02].
  17. Wspomnienia więźniów Pawiaka. Anna Czuperska-Śliwicka i inni (komitet redakcyjny). Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1964, s. 334.
  18. M.P. z 1938 r. Nr 258, poz. 592.