Otwórz menu główne

Eugeniusz Janota

polski animator ruchu turystycznego, folklorysta, germanista, duchowny katolicki

Eugeniusz Janota (ur. 31 października 1823 w Kętach, zm. 17 października 1878 we Lwowie) – polski animator ruchu turystycznego, germanista, taternik, przyrodnik, badacz folkloru góralskiego, ksiądz katolicki, obrońca praw zwierząt.

Eugeniusz Janota
Ilustracja
Kraj działania Polska
Data i miejsce urodzenia 31 października 1823 r.
Kęty
Data i miejsce śmierci 17 października 1878 r.
Lwów
Wyznanie katolicyzm
Prezbiterat 1847

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Studiował filozofię i teologię w Tarnowie, gdzie w roku 1847 otrzymał stopień doktora filozofii oraz święcenia kapłańskie. Był nauczycielem gimnazjalnym w Krakowie[1].

Po raz pierwszy w Tatrach był w roku 1846. Od roku 1856 corocznie organizował wyjazdy z młodzieżą w Tatry. W 1852 został profesorem gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie uczył niemieckiego, polskiego, historii i geografii, początkowo będąc także katechetą w młodszych klasach. Jednym z jego zasłużonych dla polskiej turystyki uczniów był Walery Eljasz-Radzikowski. W bardzo istotnym zakresie pomagał Eljaszowi przy pierwszym wydaniu jego przewodnika. Czytał i poprawiał każdy nowo napisany rozdział książki, uzupełniał i dopisywał całe akapity. Był też autorem ostatnich fragmentów tatrzańskiej części przewodnika, traktującej o ochronie zwierząt w górach. Z jego artykułu w „Kłosach” pochodzi rozdział o przewodnictwie tatrzańskim.

Był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Tatrzańskiego i jednym z głównych autorów jego statutu. Współuczestniczył w pierwszych wejściach m.in. na Świnicę (1867), Wołoszyn, Kozi Wierch (1867), przełęcz Szpara i Granaty (1866). W wyprawach często towarzyszył mu wychowanek Bronisław Gustawicz, późniejszy krajoznawca i przyrodnik. W niektórych wejściach istotną rolę odegrał przewodnik Maciej Sieczka.

Ochrona zwierzątEdytuj

Wraz z doktorem Maksymilianem Nowickim profesorem zoologii na uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie zaangażował się w ochronę zwierząt halnych w Tatrach - kozic oraz świstaków tatrzańskich. Przeprowadzili wspólnie akcję uświadamiającą wśród myśliwych i udało im się część z nich przekonać do swojej akcji dzięki czemu niektórzy z nich zaangażowali się w ich ochronę. Byli twórcami ustawy sejmowej z 19 lipca 1868 roku o ochronie tych zwierząt w Tatrach. Po jej wprowadzeniu obaj inicjatorzy utrzymywali z własnych środków finansowych straż, która dbała o to aby te przepisy były przestrzegane. Janota był także założycielem oraz pierwszym prezesem Galicyjskiego Towarzystwa Ochrony Zwierząt[1].

Działalność naukowaEdytuj

Oprócz działalności popularyzującej turystykę zajmował się również badaniami naukowymi. Wykonywał pomiary barometryczne na szczytach gór tatrzańskich, a także mierzył zasięgi występowania krzewów i drzew na różnych wysokościach. Pisał również monografie różnych gatunków zwierząt występujących w Tatrach. W 1871 r. wygrał konkurs na kierownika katedry języka i literatury niemieckiej na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie mianowano go profesorem zwyczajnym. Takie stanowisko zdobył jako jedyny Polak w ówczesnej Galicji. Wykładał na uniwersytecie język oraz literaturę niemiecką, a także pisał podręczniki na ten temat.

Jako pierwszy badał muzykę ludową Podhala. 3 listopada 1860 roku, na podstawie swego przewodnika tatrzańskiego otrzymał doktorat filozofii UJ. Działał także w Komisji Fizjograficznej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, której podarował własnoręcznie zebrany zielnik złożony z tysiąca kilkuset roślin wraz z opisem. Był także członkiem Towarzystwa Archeologicznego we Lwowie, członkiem Krajowej Rady Szkolnej oraz kilku innych organizacji[1].

Działalność literackaEdytuj

Współpracował z wieloma czasopismami polskimi "Przyrodnikiem", "Szkołą" oraz "Kosmosem". Założył także własne p.t. Miesięcznik galicyjskiego Towarzystwa Ochrony Zwierząt", które sam redagował.

Był autorem wielu dzieł z dziedziny historii, biologii oraz geografii. Zapisał się w historii polskiej turystyki także jako jeden z pierwszych autorów nowoczesnych przewodników turystycznych w języku polskim – m.in. należy tu wydany 1860 w Krakowie nakładem Juliusza Wildta Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, jak również Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy, przedrukowany z oryginału jeszcze w roku 1991. Napisał następujące dzieła:

  • Historyczno-topograficzna wiadomość o wodach lekarskich bardyowskich 1858[2],
  • Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie 1859[3],
  • Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin 1860,
  • Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy[4]
  • O potrzebie ochraniania zwierząt pożytecznych 1866,
  • Gramatyka języka niemieckiego 1865[5].

BibliografiaEdytuj

  1. Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 39-41. ISBN 83-217-2463-9.
  2. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Eugeniusz Janota. „Tygodnik Ilustrowany nr 181”, s. 369-370, 14 czerwca 1789. 
  2. Eugeniusz Janota, "Historyczno-topograficzna wiadomość o wodach lekarskich bardyowskich", Kraków 1858.
  3. Eugeniusz Janota, "Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie", Gwiazdka Cieszyńska, Cieszyn 1859
  4. Eugeniusz Janota, "Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy", Rocz. Tow. nauk w Krakowie, Kraków 1861
  5. Eugeniusz Janota, "Gramatyka języka niemieckiego", dwa tomy i trzy wydania, Kraków 1865, 1867 i 1868

Linki zewnętrzneEdytuj