Fakty, przyroda i ludzie

Fakty, przyroda i ludzie – książka Józefa Mackiewicza wydana przez londyńskie wydawnictwo Kontra w 1984. Stanowi zbiór opowiadań i reportaży opublikowanych wcześniej przez autora w prasie emigracyjnej, m.in. w Wiadomościach oraz prowadzonej przez jego brata – Stanisława Cata-Mackiewicza - gazecie "Lwów i Wilno". Doboru tekstów dokonał Tadeusz Kadenacy, przedmowę napisała Barbara Toporska, małżonka Józefa Mackiewicza.

W książce zamieszczono artykuły: „Ponary - "Baza"", "Wil Re", „Na froncie w Smoleńsku”, „Dymy nad Katyniem”, „Ghetto wileńskie”, „Przestępca czasu wojny”, „Zaczynamy gnić”, "Podwiezut...", „Śnieg w Wilnie padał gęsty”, „Łapani jak psy”, „Wojna 1941”, „Egzekucja”, „Ludzie z głębszego podziemia”, „U posiadacza dwunastu fajerek”, „Jeszcze jedno słowo honoru”, „Tu mówi Londyn...”, „Wilnianie z dachu”, „Zielone i czarne dnie Wisińczy”, „Okupacja sowiecka”, „Na drogę do Kalwarii”, „Więzienie, bazar, pole Bitwy”, "Osttuerkmenische Waffen-SS", „Masakra”, „W Mediolanie”, „Życzenia, które się nie spełniły”, „Czapka "polówka", „Na Marble Arch”, „Prowieniszki”, „Na emigracji”, „Zabawy dzieci”, „Na S.W.1”, „Pochwała alkoholu”, „Spotkania", „Mulka”, „Chłop”, „Żywica i nafta”, „Odkrywam nieznaną wyspę”, „Gdy byłem przezwany – Makuszyńskim”, „Wycieczka do Europy”, „Początki "obrezu"”, „Zbrodnia w dolinie rzeki Drawy”, „Po latach na miejscu zbrodni nad Drawą”, „Listy z tamtych czasów”, „Zgoda 6 czyli pęk kluczy...”, „Frazy ze scenariusza: "Mój przyjaciel Pawełek".

Były to krótkie teksty z pogranicza prozy i reportażu opisujące w większości codzienność okupacyjną (sowiecką i niemiecką) na Wileńszczyźnie, a także ucieczkę autora w 1944 i 1945 na Zachód. Niektóre z nich weszły w formie epizodów do powieści J Mackiewicza, m.in. Droga donikąd („U posiadacza dwunastu fajerek”), czy Nie trzeba głośno mówić („Początki "obrezu"”, „Ponary - "Baza""). Zdaniem Kazimierza Orłosia autor nie traktował ich jako skończonych utworów, lecz szkice do późniejszego wykorzystania[1]. „Ponary - "Baza"" opublikowane po raz pierwszy w 1945 w nr 35 (70) pisma Orzeł Biały znalazło się także w Antologii polskiego reportażu XX wieku pod redakcją Mariusza Szczygła (wyd. 2014)[2].

W 1984 podziemne pismo Arka przyznało Józefowi Mackiewiczowi nagrodę honorową za twórczość prozatorską, ze szczególnym uwzględnieniem wydanych wówczas w Polsce powieści Droga donikąd, Nie trzeba głośno mówić oraz tomu Fakty, przyroda i ludzie[3].

Książka doczekała się przedruków w wydawnictwach podziemnych w 1984 (Wydawnictwo X, Kraków), 1988 (Warszawa, Wydawnictwo Baza oraz Warszawa, Wydawnictwo Międzyzakładowej Struktury Solidarności V), a także wydania w 1988 wyboru niektórych artykułów w tomie Fakty i ludzie (Officyna Liberałów). W 1990 wydawnictwo Baza wydała ją jako tom 10 edycji dzieł pisarza. Wydawnictwo Kontra wznowiło ją w 1993 jako tom XII dzieł zebranych[4]. Oddzielnych przedruków doczekały się także opowiadania „Zbrodnia w dolinie rzeki Drawy” i „Po latach na miejscu zbrodni nad Drawą” (wyd. Bibl. Informatora Reg. Środkowo-Wsch. NSZZ, “Solidarność” 1986), „Zaczynamy gnić” (wyd. Apel, 1987)[5], „Ponary-Baza” oraz „Dymy nad Katyniem" w tomie "Ponary-Katyń" (wyd. Los, Warszawa 1986) oraz „Jeszcze jedno słowo honoru”, „Spotkania” i „Zbrodnia w dolinie Drawy" w tomie „Jeszcze jedno słowo honoru” (wyd. Los, Warszawa 1985)[6].

Przypisy

edytuj
  1. Kazimierz Orłoś Opowiadania Józefa Mackiewicza, w: Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów pod redakcją Marka Zybury, wyd. LTW, Łomianki 2009, s. 504, 508
  2. Katarzyna Bałżewska „Nie powtórzy tego żadna litera wymyślona przez ludzi”. Józef Mackiewicz wobec tragedii ponarskiej, Ruch Literacki, z. 1 (328)/2015, s. 19
  3. Bez cenzury 1976-1989. Literatura, ruch wydawniczy, teatr. Bibliografia pod redakcją Jerzego Kandziory, s. 72
  4. Muzeum Wolnego Słowa: Polskie wydawnictwa niezależne 1976-1989: Druki zwarte: Mackiewicz
  5. Bez cenzury 1976-1989. Literatura, ruch wydawniczy, teatr. Bibliografia pod redakcją Jerzego Kandziory, s. 324, 325
  6. Mirosław Supruniuk Józef Mackiewicz w niezależnym obiegu wydawniczym w w PRL w latach 1976-1989, Archiwum Emigracji, rok 2021-2022, zeszyt 29, s. 421-422