Otwórz menu główne

Fergusonit (ang. fergusonite) – minerał z gromady tlenków, tlenek itru i niobu o wzorze chemicznym YNbO4. Należy do minerałów rzadkich. Jest izostrukturalny z formanitem, z którym tworzy kryształy mieszane. Nazwa pochodzi od nazwiska szkockiego fizyka, polityka i kolekcjonera minerałów Roberta Fergusona[2][4].

Fergusonit
Fergusonit na skaleniu i biotycie. Lokalizacja: Ytterby w Szwecji.
Fergusonit na skaleniu i biotycie. Lokalizacja: Ytterby w Szwecji.
Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny YNbO4
Twardość w skali Mohsa 5,5-6,5
Przełam nierówny
Łupliwość niewyraźna
Pokrój kryształu wąskie, krótkie słupy zakończone tetragonalną bipiramidą[1][3]
Układ krystalograficzny układ tetragonalny
Gęstość minerału 4,3-5,8[1], czysty fergusonit około 5,38[2] g/cm³
Właściwości optyczne
Barwa brązowoczarny do czarnego
Rysa jasnobrunatna
Połysk metaliczny do półmetalicznego, na przełamie szklisty
Współczynnik załamania 2,05-2,19, izotropowy[1]
Inne słaby pleochroizm
Dodatkowe dane
Szczególne własności ze względu na domieszki bywa promieniotwórczy

WłaściwościEdytuj

Fergusonit tworzy kryształy o pokroju krótkosłupkowym, które są zakończone tetragonalną bipiramidą, może występować w skupieniach ziarnistych oraz w formie otoczaków skał okruchowych[3]. Kryształy w układzie tetragonalnym. Barwa brunatna, brunatnoszara, czarna, rzadziej żółtawa lub szara. Rysa jest koloru jasnobrunatnego, bywa również żółtawa lub zielonkawa. Jest kruchy, odznacza się niewyraźną łupliwością, nierównym przełamem. Przeświecający do nieprzezroczystego, połysk szklisty lub metaliczny. Często jest metamiktyczny i bywa promieniotwórczy[3]. Zwykle zawiera domieszki tantalu, żelaza, tytanu, cyny, ceru, erbu, lantanu, uranu i toru[3].

WystępowanieEdytuj

Występuje rzadko. Jest składnikiem pegmatytów granitowych i niektórych sjenitów[2][3]. Współwystępuje w wyniku paragenezy z cyrkonem, monacytem, euksenitem, gadolinitem, samarskitem. Występuje[3][2] w USA (Kolorado, Teksas, Montana), na Madagaskarze (Tsaratanana, Ambotonohanga), w Rosji (Góry Ilmeńskie i w wielu innych lokalizacjach), na Grenlandii (Qeqertarsuaq, Qaqortoq), Sri Lance (Rakwana), w Japonii (Takayama, Minō), Szwecji (Ytterby), Norwegii (Helle, Arendal).

W Polsce stwierdzony[3][2] w okolicach Szklarskiej Poręby (pegmatyty Skalnej Bramy, Białej Doliny, Zbójeckich Skał, Michałowic, ujście potoku Bystroń), Łomnicy (w pegmatytach), Mysłakowic, Podzamka (w sjenitach) i Strzegomia (druzy pegmatytowe). Największe kryształy w Polsce są spotykane w rejonie Strzegomia, ich wielkość dochodzi do 1 cm.

ZastosowanieEdytuj

Stanowi źródło otrzymywania itru, rzadziej niobu, ceru, erbu i innych rzadszych pierwiastków[3]. Ma znaczenie naukowe i kolekcjonerskie. Bywa szlifowany na potrzeby kolekcjonerów[2]. W jubilerstwie nie ma większego znaczenia.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c webmineral.com: Fergusonite. [dostęp 2014-04-19].
  2. a b c d e f Nikodem Sobczak, Tomasz Sobczak: Wielka encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 153. ISBN 83-01-12493-8.
  3. a b c d e f g h Jerzy Żaba: Ilustrowany słownik skał i minerałów. Katowice: Videograf II, 2003, s. 132. ISBN 83-7183-174-9.
  4. mindat.org: Fergusonite. [dostęp 2014-04-19].

BibliografiaEdytuj

  • Jerzy Żaba: Ilustrowany słownik skał i minerałów. Katowice: Videograf II, 2003, s. 132. ISBN 83-7183-174-9.
  • Nikodem Sobczak, Tomasz Sobczak: Wielka encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 153. ISBN 83-01-12493-8.

Linki zewnętrzneEdytuj