Otwórz menu główne

Filipów (województwo podlaskie)

wieś w województwie podlaskim
Ten artykuł dotyczy dużej wsi w powiecie suwalskim. Zobacz też: Filipów w powiecie łęczyckim.

Filipów – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, w gminie Filipów przy drodze wojewódzkiej nr 652.

Filipów
Herb
Herb Filipowa
Centrum Filipowa
Centrum Filipowa
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat suwalski
Gmina Filipów
Liczba ludności (2013) 2113
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 16-424
Tablice rejestracyjne BSU
SIMC 0757074
Położenie na mapie gminy Filipów
Mapa lokalizacyjna gminy Filipów
Filipów
Filipów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Filipów
Filipów
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Filipów
Filipów
Położenie na mapie powiatu suwalskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu suwalskiego
Filipów
Filipów
Ziemia54°10′50″N 22°37′15″E/54,180556 22,620833

Filipów uzyskał lokację miejską w 1570 roku, zdegradowany w 1870 roku[1]. Miasto królewskie położone było w końcu XVIII wieku w starostwie niegrodowym filipowskim w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[2].

Jest siedzibą gminy Filipów. Obejmuje cztery sołectwa: Filipów Pierwszy, Filipów Drugi, Filipów Trzeci i Filipów Czwarty.

Za II RP siedziba zarówno gminy Filipów, jak i gminy Czostków. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Spis treści

GeografiaEdytuj

Filipów jest położony w obrębie Pojezierza Zachodniosuwalskiego, na wzgórzach prawego brzegu rzeki Rospudy. W okolicy znajduje się dużo jezior rynnowych: Kamienne, Rospuda Filipowska, Długie, Garbaś.

Okolice Filipowa posiadają własną, lokalną gwarę.

HistoriaEdytuj

 
Wschodnia pierzeja Rynku w 1988
 
Ruina gospodarstwa parafii mariawitów
Osobny artykuł: Historia Filipowa.

I RzeczpospolitaEdytuj

Filipów powstał z połączenia dawniejszych wsi Szembelewo i Dowspuda[3]. Wioski te zostały założone w głębi puszczy pojaćwieskiej w początkach XVI wieku przez bojarów litewskich, braci Szembelów, którzy otrzymali nadanie tych ziem od Zygmunta Starego w 1513[4]. Osady leżały naprzeciw siebie nad rzeką Filipówką w pobliżu jej ujścia do Rospudy[5]. Szembelowie nie rozwinęli jednak szerszej akcji osadniczej i przed 1541 dobra wróciły do króla[5].

Filipów był jednym z pierwszych miast w tej części kraju. Prawa miejskie (tzw. magdeburskie) otrzymał w 1570 za panowania Zygmunta Augusta[6]. Aczkolwiek miasto mogło być już założone w między rokiem 1562 a 1568[3].

Na mocy przywileju królewskiego miasto otrzymało[3]:

  • herb z przedstawieniem raka
  • prawo do trzech jarmarków rocznie
  • prawo do cotygodniowego targu (w każdy poniedziałek)
  • zwolnienie mieszczan od opłat: prętowego, pomiernego i targowego. Dochód z tego ostatniego miał być przeznaczony na budowę ratusza.

Miasto otrzymało duży obszar, składający się z dawnych wsi Dowspuda i Szembelewo (56 włók), a także części puszczy do jezior Rospuda Filipowska, Jemieliste i rzeki Zusna[3]. Według danych z 1578 do miasta należało 156 włók i 259 morgów[7]. Rynek i siatkę ulic wytyczono na miejscu dawnej wsi Dowspuda, zaś wieś Szembelewo zliwkidowano[3]. W mieście założono również kościół parafialny, który w 1571 otrzymał bogate uposażenie, m.in.: 6 włók, 4 place na poświątne, 1 na plebanię, 1 na karczmę, dziesięciny z miasta i wsi, prawo łowienia ryb 3 razy w tygodniu[8].

Po 1570 z miasta i okolic utworzono starostwo niegrodowe. Pierwszym znanym imiennie starostą był w latach 1574–1584 Aleksander Gwagnin, z pochodzenia Włoch, autor Kroniki sarmackiej[7]. Po nim starostwo objął Krzysztof Morsztyn (ur. 1522), mieszczanin krakowski, który sprawował urząd w latach 1584–1601[9], zaś w latach 1601-1623 starostą był jego syn, noszący to samo imię i nazwisko Krzysztof Morsztyn[9]. Według innych opracowań Krzysztof Morsztyn „starszy” nie był starostą filipowskim, zaś w 1584 starostwo objął od razu Krzysztof Morsztyn „młodszy”[10]. Następnie funkcję starosty pełnił Józef Korsak (1623–1631) oraz Aleksander Buchowiecki, podkomorzy grodzieński, i jego syn, Krzysztof Buchowiecki, marszałek grodzieński i pułkownik[9]. W trakcie rządów Krzysztofa Morsztyna funkcję podstarościego pełnił Stanisław Wiszowaty, ojciec Andrzeja[10].

W początkach istnienia miasta, z inicjatywy lekarza królewskiego Mikołaja Bucelli i za aprobatą starosty Krzysztofa Morsztyna, założono w Filipowie gimnazjum, zatwierdzone przez Stefana Batorego w 1585[11]. Jako uposażenie gimnazjum otrzymało 7 niezagospodarowanych jeszcze włók[12]. Uposażenie było przeznaczone na utrzymanie nauczyciela i miało przyciągnąć dobrze wykształconego nauczyciela[13]. Nauczyciel miał być wybierany przez starostę z czterech kandydatów wskazanych przez obywateli miasta[13]. Budynek szkolny, umieszczony na placu przy cmentarzu, nie posiadał dodatkowego podwórka ani ogródka[13]. Do XX wieku był kilkukrotnie niszczony (m.in. w pożarach w 1639 i 1656) i odbudowywany[13]. W 1770 do szkoły uczęszczało 46 uczniów, w 1781 – 14, zaś w 1782 – 42[13]

W okresie swego największego rozkwitu miasto, wraz z przyległymi koloniami, po których do dzisiaj zachowały się nazwy Filipów II, Filipów III, Filipów IV, liczyło około 6000 mieszkańców[13]. Trzon populacji stanowili osadnicy z Mazowsza, którzy zasiedlili opustoszałe po krzyżackiej eksterminacji ziemie Jaćwingów. Byli również inni, nawet z bardzo odległych stron pochodzący, osadnicy: trochę Niemców i Litwinów, średniej wielkości społeczność żydowska, a także spore skupisko Holendrów, po których pozostała dziś nazwa ulicy: Olendry.

Filipów dwukrotnie w historii był silnym ośrodkiem reform religijnych. U zarania swego istnienia w formie miasta stanowił mocne centrum arian, czyli braci polskich. Starosta Krzysztof Morsztyn gościł tu Fausta Socyna, włoskiego teologa, twórcy socynianizmu. Około 1585 powstał w Filipowie zbór. W 1608 urodził się tu najwybitniejszy myśliciel arianizmu, Andrzej Wiszowaty. Kazania wygłaszał też Jan Völkel[10].

Rozwój Filipowa został zahamowany w 1635 r. skutkiem wielkiego pożaru. Kolejne zniszczenia przyniosła przegrana przez wojska polskie bitwa pod Filipowem w 1656 r. , w czasie potopu szwedzkiego. Wkrótce potem w mieście wybuchły zarazy, które zdziesiątkowały ludność.

ZaboryEdytuj

Po ostatnim rozbiorze Filipów znajdował się kolejno w zaborze pruskim, Księstwie Warszawskim (od 1807) i Królestwie Polskim (od 1812 r.). W 1870 r., dokładnie 300 lat po otrzymaniu praw miejskich, ze względu na swoje niewielkie rozmiary został zdegradowany do statusu wsi przez władze carskie.

Pod koniec XIX wieku Filipów był ośrodkiem przemysłu włókienniczego i ruchliwym punktem granicznym (dzięki eksportowi towarów do Prus). W czasie II wojny światowej został w 90% zniszczony.

W początkach XX wieku był Filipów siedzibą parafii Kościoła Starokatolickiego Mariawitów, czego pozostałością jest dzisiaj cmentarz mariawicki, położony naprzeciw rzymskokatolickiego oraz działka, na której znajdują się pozostałości po spalonej kaplicy. Miejsce to nie zostało zapomniane przez Kościół Starokatolicki Mariawitów, gdyż corocznie w wakacje organizowane są na niej obozy w celu uprzątnięcia posesji.

XX wiekEdytuj

W okresie międzywojennym stacjonował w miejscowości komisariat Straży Granicznej[14] oraz ulokowana była tu placówka Straży Celnej „Filipów”[15].

W Filipowie urodził się Władysław Filipkowski – pułkownik (tytularny generał brygady), Wojska Polskiego

Obiekty zabytkoweEdytuj

 
Kościół Wniebowzięcia NMP
 
Schron bojowy w Filipowie

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[16]:

Inne obiekty historyczne:

  • cmentarz mariawicki, 1906
  • pozostałości cmentarza ewangelickiego
  • pozostałości niemieckich schronów bojowych Mazurskiej Pozycji Granicznej z lat 40 XX wieku

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Zygmunt Filipowicz: Suwalszczyzna. Panorama turystyczna. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1980, s. 48–50.
  • Lechosław Herz: Pojezierze Suwalskie. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1983, s. 54–55.
  • Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł.. T. II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999. ISBN 83-87424-77-3.
  • Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927. Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej., 1927.
  • Robert Krzysztofik: Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna. Katowice: 2007.
  • Czesław Matusiewicz. Początki oświaty w Suwałkach i okolicy (do 1795 roku). „Rocznik Suwalsko-Augustowski”. 5, s. 155–162, 2005. 
  • Janusz Tazbir: Krzysztof Morsztyn (Morstin) „młodszy” h. Leliwa. W: Polski słownik biograficzny. T. XXI. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1976.
  • Вялікі гістарычны атлас Беларусі. T. 2. Mińsk: 2013. (biał.)
  • Jerzy Wiśniewski: Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku. W: Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny. Białystok; Warszawa: Białostockie Towarzystwo Naukowe; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 51–138.

Linki zewnętrzneEdytuj