Otwórz menu główne

Florian Znaniecki

polski filozof i socjolog

Florian Witold Znaniecki herbu Krzywda[1] (ur. 15 stycznia 1882 w Świątnikach, zm. 23 marca 1958 w Urbana) – polski filozof i socjolog. Twórca polskiej socjologii akademickiej, współtwórca (z Williamem Thomasem) metody autobiograficznej w socjologii. Jego prace są znane w świecie, szczególnie w USA, gdzie mieszkał i pracował przez wiele lat.

Florian Znaniecki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 15 stycznia 1882
Świątniki
Data i miejsce śmierci 23 marca 1958
Urbana
Zawód, zajęcie filozof i socjolog

Był jednym z głównych przedstawicieli socjologii humanistycznej. Międzynarodową sławę przyniosła mu praca napisana wspólnie z Williamem ThomasemChłop polski w Europie i Ameryce. Znaniecki wysunął postulat rozpatrywania zjawisk społecznych jako aktualnego lub potencjalnego przedmiotu czyichś czynności (zasada współczynnika humanistycznego). Zgodnie z tym postulatem socjolog powinien patrzeć na rzeczywistość „oczyma jej uczestników” (podejście subiektywne), nie zaś „absolutnego obserwatora” (podejście obiektywne). Znaniecki jako jeden z pierwszych socjologów zastosował metodę badania dokumentów osobistych, takich jak autobiografie, listy czy pamiętniki, w ten sposób analizował polskich emigrantów, przebywających w Stanach Zjednoczonych.

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Urodził się 15 stycznia 1882 we wsi Świątniki koło Włocławka w rodzinie Znanieckich herbu Krzywda[1]. Gdy miał 5 lat rodzina przeniosła się do zaboru rosyjskiego. Pierwszymi nauczycielami Znanieckiego i jego sióstr byli guwernerzy, którzy koncentrowali się na nauce języków. Następnie Znaniecki kontynuował naukę w gimnazjach w Częstochowie i w Warszawie. W latach 1902–1903 studiował filozofię i socjologię na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, lecz w 1903 został stamtąd relegowany przez władze rosyjskie za udział w studenckich protestach przeciwko ograniczaniu swobód akademickich. W latach 1903–1909 kontynuował studia na uniwersytetach w Genewie, Zurychu oraz Paryżu (w Sorbonie), miał tam okazję poznać tak wybitnych naukowców jak Henri Bergson czy Émile Durkheim. W latach 1909–1910 zakończył studia na krakowskim Uniwersytecie Jagiellońskim, uzyskując tam stopień doktora (tytuł jego pracy doktorskiej brzmiał: Zagadnienie wartości w filozofii). Rozpoczyna się okres filozoficzny w rozwoju intelektualnym Znanieckiego. Publikuje w 1912 pracę Humanizm i poznanie, tłumaczy Ewolucję twórczą Bergsona, ogłasza artykuły Etyka filozoficzna a nauka o wartościach moralnych oraz Studia nad filozofią i elementy rzeczywistości praktycznej.

W latach 1910–1914 mieszkał w Warszawie, gdzie był redaktorem gazety „Wychodźca polski" oraz został dyrektorem biura Towarzystwa Opieki nad Wychodźcami. W 1911 publikuje artykuły Statystyka wychodźstwa oraz Wychodźstwo a położenie ludności wiejskiej zarobkującej w Królestwie Polskim. W 1913 roku poznał Williama Thomasa, socjologa amerykańskiego, który zaprosił Znanieckiego do współpracy w USA. Przybył on do Chicago w 1914 roku i spędził tam pięć lat, podjął pracę z Thomasem nad dziełem Chłop polski w Europie i Ameryce. W latach 1917–1919 wykładał na tamtejszym uniwersytecie. W 1919 wydaje na rynku amerykańskim pierwszą książkę Rzeczywistość kulturową. W 1920 r. powrócił do ojczyzny, która w czasie jego nieobecności odzyskała niepodległość i zamieszkał w Poznaniu. W 1920 roku objął katedrę socjologii na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie specjalnie dla niego została utworzona Katedra Filozofii, zamieniona na Katedrę Socjologii i Filozofii Kultury. Był twórcą socjologii w Polsce i jej instytucjonalnym organizatorem. W okresie poznańskim wydał Wstęp do socjologii i Socjologię wychowania. W 1921 roku założył Instytut Socjologiczny w Poznaniu, a w roku 1930 czasopismo „Przegląd Socjologiczny”.

Przez cały czas pobytu w Polsce Znaniecki współpracował z socjologami amerykańskimi, w latach 1931–1933 przyjeżdżał do Nowego Jorku na wykłady w Columbia University. W lecie 1939 roku wyjechał na kolejny wykład, ale do Polski już nie powrócił ze względu na wybuch II wojny światowej. Do 1940 roku wykładał w Nowym Jorku, a od tego roku zamieszkał w Urbana-Champaign (stan Illinois); w 1942 r. został obywatelem amerykańskim i profesorem socjologii na University of Illinois, gdzie nauczał do swojej śmierci. Członek-założyciel Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W latach 1953–1954 był przewodniczącym Amerykańskiego Towarzystwa Socjologicznego. Zmarł w 1958 roku w Urbana-Champaign.

Życie prywatneEdytuj

Syn Leona Znanieckiego i Amelii z domu Holtz[2].

Był dwukrotnie żonaty: w 1906 z Emilią Szwejkowską (ich synem był pisarz i poeta Juliusz Znaniecki), a w 1916 z Eileen Markley (ich córką była profesor socjologii Helena Znaniecka Lopata).

Koncepcje socjologiczne ZnanieckiegoEdytuj

Znaniecki był zwolennikiem punktu widzenia, który nazwał „kulturalizmem”. Sądził, że socjologia powinna zajmować się wytworami kultury, ponieważ jest ona nauką o kulturze. Kultura, która się różni nie tylko od przyrody (natury), ale także od świadomości jednostkowych. Zdaniem Znanieckiego rzeczywistość składa się z wielu porządków: fizyczno-przyrodniczego, jak również psychicznego, społecznego i idealnego. Sformułował zasadę „współczynnika humanistycznego”, wedle której zjawiska społeczne należy traktować jako przedmiot czyichś czynności. Dlatego tak wielki nacisk kładł na doświadczenia i poglądy jednostek.

Według Znanieckiego przedmiotem socjologii są układy społeczne, które składają się z wartości. Człowiek jest podstawowym elementem każdego układu. Inne elementy, które wchodzą do jednego układu to wartości wtórne. Wyodrębnił on cztery układy zamknięte:

  • czyny społeczne – najprostsze układy społeczne, takie jak prośba czy powitanie. W każdym czynie można wyodrębnić następujące elementy: osoba, narzędzie, przedmiot, metoda, wynik.
  • stosunki społeczne – aby zaistniały, potrzebne są przynajmniej dwie osoby i platforma stosunku. Platforma to np. obowiązki bądź przywileje.
  •  
    Dom kupca Jana Michalskiego przy ul. Kasztelańskiej 19 na poznańskim osiedlu Abisynia (Poznań). W latach 1937-1939 Florian Znaniecki mieszkał w nim wraz z rodziną.
    grupy społeczne – czyli każde zmieszanie ludzi, które w świadomości tych ludzi stanowi odrębną całość, czyli pewien układ odosobniony.
  • osobowości społeczne – kształtujące się pod wpływem kręgu społecznego.

Typologia osobowościEdytuj

Znaniecki na podstawie badań określił następujące typy osobowości:

  • człowiek zabawy – kształtuje się pod wpływem kręgu ludzi, którzy mają dużo czasu. Praca dla nich to zabawa. Najważniejsze jest przestrzeganie zasad gry.
  • człowiek pracy – kształtował się wśród ludzi zajmujących się pracą fizyczną. Traktowali oni pracę jako źródło pieniędzy, środków do życia.
  • człowiek dobrze wychowany – kształtował się wśród inteligencji.
  • człowiek zboczeniec (dewiant) – czyli taki, który się wyróżnia od innych, niekoniecznie na minus, może to być także geniusz czy artysta.

PublikacjeEdytuj

w języku polskimEdytuj

  • Zagadnienie wartości w filozofii (Warszawa 1910)
  • Humanizm i poznanie (Warszawa 1912)
  • Upadek cywilizacji zachodniej. Szkic z pogranicza filozofii kultury i socjologii (Poznań 1921)
  • Wstęp do socjologii (Poznań 1922)
  • Socjologia wychowania (Tom I Warszawa 1928, Tom II Warszawa 1930)
  • Miasto w świadomości jego obywateli (Poznań 1932)
  • Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości (Lwów-Warszawa 1934)
  • Nauki o kulturze (Cultural Sciences. Their Origin Development, wyd. polskie Warszawa 1971)
  • Chłop polski w Europie i Ameryce (The Polish Peasant in Europe and America, wyd. polskie Warszawa 1976)
  • Społeczne role uczonych. Pisma wybrane (The Social Role of the Man of Knowledge, wyd. polskie Warszawa 1984)
  • Pisma filozoficzne (Tom I Warszawa 1987, Tom II Warszawa 1991)
  • Współczesne narody (Modern Nationalities, wyd. polskie Warszawa 1990)
  • Rzeczywistość kulturowa (Cultural Reality, wyd. polskie Warszawa 1990)
  • Społeczna rola studenta uniwersytetu (The Social Role of the University Student, wyd. polskie Poznań 1997)

w języku angielskimEdytuj

  • The Polish Peasant in Europe and America (współautor: William I. Thomas, dzieło liczy 5 tomów, które ukazały się w latach 1918–1920)
  • Cultural Reality (Chicago 1919)
  • The Laws of Social Psychology (Warszawa-Kraków-Poznań 1926)
  • The Method of Sociology (Nowy Jork 1934)
  • Social Actions (Nowy Jork 1936)
  • The Social Role of the Man of Knowledge (Nowy Jork 1940)
  • Cultural Sciences. Their Origin Development (Urbana 1952)
  • Modern Nationalities (Urbana 1952)
  • Social Relations and Social Roles (San Francisco 1965)
  • On Humanistic Sociology (wybór prac pod red. R. Bierstedta, Chicago i London 1969)
  • The Social Role of the University Student (Poznań 1994)

PrzypisyEdytuj

  1. a b Marek Jerzy Minakowski: Florian Witold Znaniecki h. Krzywda (pol.). W: Wielka Genealogia Minakowskiego [on-line]. sejm-wielki.pl, 2017-04-29. [dostęp 2017-04-29].
  2. Oxford Index zob. Z. Dulczewski, Florian Znaniecki. Życie i dzieło; Z. Dulczewski, Florian Znaniecki redaktor „Wychodźcy polskiego”, Z. Dulczewski, O Florianie Znanieckim.

BibliografiaEdytuj

  • Zygmunt Dulczewski: Florian Znaniecki. Życie i dzieło (Poznań 1984)
  • Zygmunt Dulczewski,Florian Znaniecki redaktor „Wychodźcy polskiego” (Warszawa 1982)
  • Zygmunt Dulczewski, O Florianie Znanieckim (Poznań 2000)
  • Andrzej Kwilecki (red.): Florian Znaniecki i jego rola w socjologii (Poznań 1975)
  • Jerzy Szacki: Znaniecki (Warszawa 1986)

Linki zewnętrzneEdytuj