Folwark

rodzaj gospodarstwa rolnego

Folwark – istniejący od XII wieku rodzaj gospodarstwa rolnego, a od XIV wieku także rolno-hodowlanego, nastawiony na produkcję zboża i innych surowców agrarnych przeznaczonych na zbyt, wykorzystującego pracę pańszczyźnianych chłopów (pańszczyzna, najem przymusowy, darmocha) a po zniesieniu pańszczyzny – robotników najemnych[1]. Organizacja folwarku pańszczyźnianego oraz relacje ekonomiczne i społeczne między chłopami a feudałami zostały tak skonfigurowane aby zapewnić właścicielowi ziemskiemu i jego rodzinie środki potrzebne do komfortowego i wygodnego życia[2].

Zabytkowe budynki folwarczne w Wojanowie
Budynek folwarku w Łomnicy
Zabytkowe budynki folwarczne w Kalinowicach Górnych

HistoriaEdytuj

Pierwsze folwarki i wsie folwarczne powstawały w dobrach kościelnych i klasztornych, następnie w majątkach szlacheckich, magnackich oraz królewskich[1]. Formę zbliżoną do folwarku posiadały gospodarstwa sołtyskie[3]. Poprzez przejmowanie ziem opuszczonych przez chłopów (tzw. pustki), usuwanie chłopów z gospodarstw lub przenoszenie ich na ziemie o gorszej jakości gleb oraz karczowanie lasów (w wyjątkowych przypadkach), powiększano obszary ziem folwarcznych lub tworzono nowe folwarki[1][4].

Osobny artykuł: Rugi chłopskie.

Na rozwój folwarków miało wpływ rosnące zapotrzebowanie na zboże na ziemiach polskich i w zachodniej Europie. Do pracy w folwarkach potrzebna była siła robocza, którą stanowili chłopi. W XV wieku doszło do zmiany charakteru renty feudalnej. Zamiast naturalno-czynszowej (danina i czynsz), zaczęła przeważać pańszczyzna. Działania właścicieli folwarków związane z podnoszeniem ich wydajności i ulepszaniem gospodarki folwarcznej polegało przede wszystkim na wzroście wymagań wobec chłopów. Statut piotrkowski z 1496 roku i przywilej toruński z 1520 roku doprowadziły do zwiększenia kontroli i wyzysku chłopów, co z biegiem czasu zaczęło wywoływać napięcia społeczne, bunty i zbiegostwo chłopów[5].

W XVI wieku wykształciły się dwa typy folwarków:

  • ekspansywne – nastawione na eksport zboża chlebowego (głównie na ziemiach położonych wzdłuż Wisły oraz na Litwie);
  • autonomiczne – nastawione na lokalny zbyt produktów rolnych łącznie ze zwierzętami hodowlanymi (Wielkopolska).

Obszar folwarków bywał różny, od jednego łana (16,7-17,5 ha) do kilkudziesięciu łanów. Grunty były dzielone na 3 części, co wiązało się ze stosowaniem trójpolówki. W dużych folwarkach wielkiej własności oprócz czeladzi (pastuch, owczarz) pracowali również wyspecjalizowani pracownicy, na przykład: borowi, mielcarze, fornale, stróże[6]. Sprawę właściwej organizacji pracy w folwarku pańszczyźnianym, najlepszego wykorzystania robocizny i efektywności zarządzania poruszył Anzelm Gostomski w napisanej książce rolniczej, zatytułowanej Gospodarstwo. Uważał on, że folwark ma być gospodarstwem samowystarczalnym. Doceniał znaczenie nawożenia, niemniej w pełni akceptował system pańszczyźniany i stosowanie surowych represji wobec krnąbrnych chłopów[7]. Dlatego w jego ksiażce, wśród rad znalazła się też i taka:

Podstawą dobrej gospodarki są dwie rzeczy - pańszczyzna i szubienica[8].

O zainteresowaniu książką Gostomskiego w okresie intensywnego rozwoju gospodarki folwarcznej świadczą jej liczne reedycje[7]. Natomiast wyrażenie wzrost efektywności pracy w czasach pańszczyzny sprowadzało się tak naprawdę do stosowania niczym nieograniczonej przemocy wobec chłopów. Potwierdzają to skargi zawarte w suplikach chłopskich[9]. W XVII doszło do ostrego kryzysu gospodarki folwarcznej (podobnie jak całego polskiego rolnictwa), spowodowanego przez zniszczenia wojenne i spadek cen produktów rolnych oraz zmniejszeniem eksportu polskiego zboża do krajów zachodniej Europy. Właściciele folwarków szukając nowych źródeł dochodów, zamieniali pańszczyznę na czynsz, ograniczali kontakty swoich poddanych z rynkiem zbytu, rozwijali propinację[10] (obowiązek nabywania alkoholu przez poddanych tylko w pańskiej karczmie[11]).

Ważnym elementem odbudowy było również wykupywanie słabszych folwarków przez silniejsze, kiedy to szlachta dając finansowanie oczekiwała nie tylko przekazania własności, ale i współpracy politycznej (sprzedawca miał jednak nadal udziały w zarządzaniu folwarkiem na zasadzie partnerstwa) wówczas to powstały systemy wielu folwarków połączone jako własność jednego podmiotu rodzin tworząc działalność w rodzaju koncernów. Sprzedaż folwarku pozwalała nie tylko na uzyskanie finansowania, ale także zrobienia kariery politycznej przez mniej zamożną szlachtę u boku magnatów[potrzebny przypis]. Przywracanie produkcji do momentu sprzed okresu wojen, trwała około 50 lat[12][potrzebny numer strony].

W XVII wieku folwark stał się głównym źródłem dochodu z dóbr posiadanych przez szlachtę, kler i króla[1]. Należący do feudała folwark opierał się głównie na darmowej i przymusowej pracy chłopów pańszczyźnianych uzupełnioną pracą najemną, oraz najmem przymusowym i darmochami[13]. W niektórych krajach m.in. w Polsce w wyniku tych praktyk chłopi stawali się niewolnikami właścicieli ziemskich[14]. Podobnie było w Rosji, do czasu przeprowadzenia reformy uwłaszczeniowej w 1861 roku około 23 miliony chłopów według prawa rosyjskiego stanowiło pełnoprawną własność ziemiaństwa, i jako ich własność byli sprzedawani, bici, zsyłani na Syberię, a nawet przegrywani w karty[15].

W XVI wieku na ziemiach centralnej Polski ziemie folwarczne stanowiły około 17-33% wszystkich uprawianych gruntów[1]. Do końca XVIII wieku folwarki były podstawą znaczenia gospodarczego i politycznego szlachty. Wraz z uwłaszczeniem chłopów miejsce folwarku pańszczyźnianego zajął folwark oparty na całkowicie najemnej i płatnej sile roboczej.

Osobny artykuł: Bandos.

Brak darmowej pracy (likwidacja pańszczyzny), trudności kredytowe i spadek cen produktów rolnych miał niekorzystny wpływ na rozwój folwarku. W okresie pouwłaszczeniowym (lata 1864-1905) w Królestwie Polskim obszar ziemi folwarcznej uległ zmniejszeniu z około 47% do 36%, a w Galicji z 42% do 38%[16]. W okresie II Rzeczypospolitej areał folwarków zmniejszyła reforma rolna[17].

W Polsce Ludowej kres gospodarce folwarcznej położył dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 o reformie rolnej[18], w wyniku którego rozparcelowano około 2650 tysięcy ha ziemi folwarcznej[16]. Ziemia została częściowo podzielona między chłopów, częściowo przejęta przez Skarb Państwa[19]. Z folwarków tworzono też państwowe gospodarstwa rolne. Po transformacji ustrojowej PGR-y zostały sprywatyzowane.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Encyklopedia historii gospodarczej 1981 ↓, s. 173.
  2. Zniewolona Rosja 2021 ↓, s. 165.
  3. Skodlarski 1997 ↓, s. 31.
  4. Skodlarski 1997 ↓, s. 65.
  5. Słownik historii Polski 1973 ↓, s. 573.
  6. Encyklopedia historii gospodarczej 1981 ↓, s. 173-174.
  7. a b Encyklopedia historii gospodarczej 1981 ↓, s. 208.
  8. Prześniona rewolucja 2014 ↓, s. 145.
  9. Zniewolona Rosja 2021 ↓, s. 50-51.
  10. Encyklopedia historii gospodarczej 1981 ↓, s. 175.
  11. Szkolny słownik historii 1995 ↓, s. 99.
  12. Zrozumieć Przeszłość, zakres rozszerzony cz. II, Nowa Era.
  13. O uregulowaniu stosunków włościańskich 1843 ↓, s. 71-73.
  14. J. M. Roberts, Ilustrowana historia świata. Od wieków średnich po wiek oświecenia, Łódź 1987, s. 139.
  15. Zniewolona Rosja 2021 ↓, s. 10.
  16. a b Encyklopedia historii gospodarczej 1981 ↓, s. 176.
  17. Leksykon historii 1995 ↓, s. 921.
  18. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1944 r. nr 7, poz. 17).
  19. Dzieje Polski. Kalendarium. Red. Andrzej Chwalba Kraków 2000, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-0803-028-9, s. 718–719.

BibliografiaEdytuj

  • Borys Kierżencew: Zniewolona Rosja. Historia poddaństwa. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2021. ISBN 978-83-66981-82-9. (pol.)
  • Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Mączaka: Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. A-N. Warszawa: Wydawnictwo Wiedza Powszechna, 1981. ISBN 83-214-0185-6. (pol.)
  • Michał Czajka, Marcin Kamler, Witold Sienkiewicz: Leksykon historii Polski. Warszawa: Wydawnictwo Wiedza Powszechna, 1995. ISBN 83-214-1042-1. (pol.)
  • Jan Nepomucen Bobrowicz: O uregulowaniu stosunków włościańskich w Wiel. Ks. Poznańskiem i o potrzebie zastosowania tegoż do Królestwa Polskiego. Lipsk: Nakładem Księgarni Zagranicznej, 1843. (pol.)
  • Tadeusz Łepkowski: Słownik historii Polski. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1973. (pol.)
  • Bogdan Snoch: Szkolny słownik historii Polski od pradziejów do roku 1795. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1995. ISBN 83-02-05849-1. (pol.)
  • Andrzej Leder: Prześniona rewolucja. Ćwiczenia z logiki historycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2014. ISBN 978-83-63855-61-1. (pol.)
  • Janusz Skodlarski: Zarys historii gospodarczej Polski do 1945 roku. Warszawa-Łódź: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12364-8. (pol.)

Linki zewnętrzneEdytuj