Franciszek Jan Smolka

polski działacz polityczny

Franciszek Jan Smolka (ur. 5 listopada 1810 w Kałuszu, zm. 5 listopada 1899 we Lwowie) – polski prawnik, działacz tajnych organizacji niepodległościowych, polityk demokratyczny i liberalny, działacz społeczny, prezydent Sejmu Ustawodawczego w Kromieryżu i austriackiej Rady Państwa, poseł do Sejmu Krajowego Galicji, twórca Kopca Unii Lubelskiej we Lwowie.

Franciszek Jan Smolka
Ilustracja
Franciszek Smolka -1861
Data i miejsce urodzenia 5 listopada 1810
Kałusz
Data i miejsce śmierci 4 grudnia 1899
Lwów
poseł na Sejm Ustawodawczy (1848)
Okres od 10 lipca 1848
do 7 marca 1849
Przynależność polityczna "Stowarzyszenie" – polscy demokraci
Faksymile
Franciszek Jan Smolka
Ilustracja
Franciszek Smolka – 1881
Data i miejsce urodzenia 5 listopada 1810 lub 1810
Kałusz
Data i miejsce śmierci 5 listopada 1899 lub 4 grudnia 1899
Lwów
radny miasta Lwowa
Okres od 1861
do 1879
Przynależność polityczna Polskie Stronnictwo Demokratyczne
poseł na Sejm Krajowy Galicji
kadencja I i II
Okres od 15 kwietnia 1861
do 13 listopada 1869
Przynależność polityczna Polskie Stronnictwo Demokratyczne
poseł do austriackiej Rady Państwa
kadencja I i III-VIII
Okres od 20 maja 186720 września 1869
do 15 września 187014 marca 1893
Przynależność polityczna Polskie Stronnictwo Demokratyczne
podpis
Franciszek Jan Smolka
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 5 listopada 1810 lub 1810
Kałusz
Data i miejsce śmierci 5 listopada 1899 lub 4 grudnia 1899
Lwów
Członek dożywotni Izby Panów austriackiej Rady Państwa
Okres od 1 kwietnia 1893
do 4 grudnia 1899
podpis

ŻyciorysEdytuj

Działalność w organizacjach niepodległościowychEdytuj

Otrzymał wykształcenie domowe, a następnie ukończył gimnazjum dominikanów (1827) i studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim (1831)[1] gdzie w 1834 otrzymał stopień doktora praw[2][3][4]. W latach 1832-1834 praktykant koncepcyjny w prokuratorii skarbu[1]. Następnie koncypient adwokacki w biurze adwokata Pawła Rodakowskiego[2]. Od 1840 prowadził własną kancelarię adwokacką we Lwowie[5].

Jednocześnie uczestniczył w działalności tajnych organizacji niepodległościowych, od 1834 członek kierowanego przez Hugona Wiśniowskiego Związku Przyjaciół Ludu[2]. W 1835 został członkiem zarządu Węglarstwa Polskiego, a następnie zboru powstałego z Węglarstwa – Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Oddawał na jego potrzeby prawie całe swoje dochody, żyjąc bardzo skromnie. Był sekretarzem zboru. Ukrywał u siebie zagrożonych konspiratorów[2]. Od 1837 siedziba główna spisku została przeniesiona do Lwowa. Stowarzyszenie, kierowane przez Smolkę, Goszczyńskiego i Heferna, wywierało olbrzymi wpływ w całym kraju, gdyż w gronie swym liczyło, prócz znacznego zastępu młodzieży akademickiej, przedstawicieli inteligencji galicyjskiej, prawników, właścicieli dóbr ziemskich, nauczycieli, księży i młodszych urzędników rządowych[6]. Od wyjazdu Seweryna Goszczyńskiego latem 1828 z Galicji był faktycznym kierownikiem Stowarzyszenia, W obliczu mnożących się aresztowań i represji, Smolka ograniczył działalność organizacji[1].

Fala aresztowań objęła również Franciszka Smolkę. Aresztowany 29 sierpnia 1841 roku Smolka przez dwa lata siedział sam w małej celi ciężkiego więzienia w pokarmelickim klasztorze i dopiero w trzecim roku więzienia dostał za towarzysza Floriana Ziemiałkowskiego[2][4]. Co do jego zachowania w świetle istnieją sprzeczne relacje, sam twierdził że przyznał się tylko do tego, co było już wiadome przesłuchującym[1]. 21 stycznia 1845 odczytano Smolce wyrok skazujący go wraz z 12 towarzyszami na karę śmierci przez powieszenie. Równocześnie jednak (przy wstawiennictwu prezydenta Lwowa – Franza Kriega) ogłoszono mu monarszą amnestię, dzięki której odzyskał natychmiast wolność[2]. Został wszakże pozbawiony praw adwokackich i na razie znalazł zatrudnienie w prywatnych kancelariach[1]. W tym okresie był ciężko schorowany po pobycie w więzieniu. W powstaniu galicyjskim 1846 Edward Dembowski zaoferował mu kierowanie ruchem we Lwowie, zaś otrzymawszy odpowiedź odmowną, groził Smolce szubienicą[2]. Od lata 1847 leczył się u wód w Czechach, Niemczech i Szwajcarii – w Marienbadzie, Helgolandzie i w Vevey nad Jeziorem Genewskim[4]. W tym okresie anonimowo wysyłał korespondencje do lipskiego pisma liberalnego "Grenzboten"[1].

Wiosna LudówEdytuj

Aktywny politycznie w okresie Wiosny Ludów[7], członek Komitetu Narodowego a potem Rady Narodowej we Lwowie (1848)[8]. W marcu 1848 był wraz z Florianem Ziemiałkowskim, Agenorem Gołuchowskim i Robertem Hefernem głównym autorem adresu do cesarza, o przywrócenie swobód narodowych w Galicji. Członek deputacji adresowej Komitetu do Wiednia w której żądano m.in. usunięcia cenzury, swobody słowa, zrównania wszystkich stanów i wyznań, uwolnienia więźniów politycznych, zniesienia pańszczyzny, wprowadzenia do szkół i urzędów języka polskiego[9]. Był także porucznikiem w 3 kompanii Gwardii Narodowej we Lwowie[2]. Uczestniczył w obradach kongresu słowiańskiego w Pradze i był pełnomocnikiem Rady Narodowej w Wiedniu[1].

Następnie był posłem na Sejm Ustawodawczy w Wiedniu i Kromieryżu (26 lipca 1848 – 7 marca 1849), wybranym z galicyjskiego okręgu wyborczego Lubaczów[10][3]. Na pierwszym posiedzeniu parlamentu stwierdził – Miłość nie ograniczona dla drogiej nam Ojczyzny, połączona z oględnością jak najsumienniejszą, będzie dla mnie w tern trudnem zadaniu przewodniczącą gwiazdą.jeżeli wszyscy w zgodzie braterskiej połączeni za jej przewodnictwem pójdziemy, zaprowadzi nas, da Bóg, do przystani szczęścia drogiej naszej Ojczyzny...[2] W parlamencie należał do „Stowarzyszenia” skupiającego demokratycznych posłów polskich i był jednym z przywódców polskich demokratów[11]. Członek Komisji Konstytucyjnej (1 sierpnia – 28 listopada 1848)[5]. Wybrano go także 14 września 1848 na wiceprezydenta a od 12 października 1848 przez aklamacją na prezydenta całej Izby[12]. Nie zgodził się ani na kuszące materialne propozycje austriackie, ani z drugiej strony na nierozważną propozycję detronizacji Habsburgów. Aleksander Dunin-Borkowski w swej rozprawie o Sejmie rakuskim, napisał o nim: Jego pewność w zasadach, jego krew zimna, jego wytrawność zahartowana w przeciwnościach wrażały poważanie nawet u ludzi przeciwnych mniemań. Smolka nie unosił się, bronił zadania swojego spokojnie, z przyzwoitą powagą, z głębokiem zapatrywaniem się w przedmiot.[13]. Stanął na czele delegacji witającej w Ołomuńcu nowego władcę, cesarza Franciszka Józefa I, a po gwałtownym rozwiązaniu Sejmu 8 marca 1849 odważnym wystąpieniem zaznaczył, że parlament ustępuje jedynie wobec militarnej przewagi[2][4].

Podczas rządów reakcjiEdytuj

Kolejne 10 lat przeżył Smolka w zaciszu życia prywatnego. Pozostawał jednak pod nadzorem policji i bez jej zezwolenia nie mógł się oddalać ze Lwowa. Po przywróceniu mu w 1849 praw adwokackich otworzył ponownie własną kancelarię adwokacką. Zdobył niebawem liczną klientelę, którą reprezentował w sprawach cywilnych. Obracał też depozytami osób prywatnych. W tym czasie został także ziemianinem, nabył też dobra ziemskie: Morszyn, Korczyn i Kruszelnicę w powiecie stryjskim.

Członek i działacz Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego, członek jego Komitetu (28 lutego 1859 – 25 czerwca 1861) oraz jego prezes (25 czerwca 1861 – 18 maja 1862)[14][15]. W następstwie nieudanych operacji na giełdzie jego działalność gospodarcza zakończyła się niepowodzeniem w 1863 roku. W następnie tego 31 sierpnia tego roku próbował popełnić samobójstwo. Odratowany, podreperował swoją sytuację materialną dzięki sprzedaży majątków ziemskich oraz pomocy udzielonej mu przez Włodzimierza Dzieduszyckiego[1].

Podczas powstania styczniowego uczestniczył w pracach konspiracji galicyjskiej, był m.in. członkiem wraz z Adamem Sapiehą i Florianem Ziemiałkowskim Komitetu Galicji Wschodniej w 1863 roku[16]. Utrzymywał także kontakty z Edwardem Jurgensem w Warszawie. Opowiadał się wówczas przeciwko rozszerzeniu akcji powstańczej na zabór austriacki, sprzeciwiając się formowaniu tu oddziałów partyzanckich[1].

W epoce autonomicznejEdytuj

Polityk demokratyczny, od 1861 członek a w latach 1868-1871 prezes Towarzystwa Narodowo-Demokratyczne we Lwowie[17][3]. Był członkiem Rady Miejskiej we Lwowie (1861-1879)[5]. W r. 1871 przegrał paru głosami różnicy w konkurencji z Ziemiałkowskim wybory na prezydenta Lwowa[1]. Był także posłem na Sejm Krajowy Galicji I kadencji (15 kwietnia 1861 – 31 grudnia 1866) i II kadencji (18 lutego 1867 – 13 listopada 1869), wybieranym w kurii III (gmin wiejskich) w okręgu wyborczym Lwów[18]. Był także członkiem Wydziału Krajowego (1866-1889)[5], prowadził w nim biuro spraw gminnych[1].

Poseł do austriackiej Rady Państwa I kadencji ( (20 maja 1867 – 20 września 1869) III kadencji (15 września 1870 – 10 sierpnia 1871), IV kadencji (29 grudnia 1871 – 21 kwietnia 1873), V kadencji (4 listopada 1873 – 18 października 1877), VI kadencji (7 października 1879 – 23 kwietnia 1885), VII kadencji (22 września 1885 – 23 stycznia 1891) i VIII kadencji (9 kwietnia 1891 – 14 marca 1893). Wybierany był z kurii II (gmin miejskich) z okręgu wyborczego Lwów 1[19]. W parlamencie przewodził frakcji posłów demokratycznych w Kole Polskim w Wiedniu[5].

Początkowo zdecydowanie opowiadał się za przebudową monarchii habsburskiej w kierunku federacji z jednoczesnym poszerzeniem autonomii Galicji na wzór uprawnień uzyskanych przez Węgrów w 1867 roku. 19 czerwca 1861 występując w obronie uprawnień Galicji zakończył swe przemówienie okrzykiem «Noch ist Polen nicht verloren!»[20] Szczególnie w ostrym sporze pozostawał z Florianem Ziemiałkowskim – sprzeciwiając się jego pragmatycznemu a zarazem ugodowemu stanowisku wobec rządu. W miarę jednak upływu czasu jego stanowisko ewoluowało, a on sam przechodził na pozycję współpracy z konserwatystami. W 1870 wobec zaostrzenia sytuacji międzynarodowej i pojawienia się perspektywy wojny z Rosją pogodził się ze swoim oponentem oraz poparł zabiegi premiera Alfreda Potockiego o kompromis z Czechami. W 1879 i przyczynił się do pozyskania Czechów dla prawicowej koalicji, która wtedy doszła do władzy. Był także pierwszym wiceprezydentem (14 października 1879 – 14 marca 1881) oraz wieloletnim prezydentem Izby Poselskiej Rady Państwa (14 marca 1881 – 22 kwietnia 1885, 2 października 1885 – 23 stycznia 1891, 16 kwietnia 1891 – 14 marca 1893), a także między 9 a 16 kwietnia 1891 prezydentem seniorem[5][3]. Na tych stanowiskach współpracował z koalicyjnym rządem Eduarda Taaffego[21], Jako prezydent Izby zasłynął z umiejętności w rozstrzyganiu kwestii proceduralnych i z dużym autorytetem poskramiał w Izbie ekscesy radykałów niemieckich i czeskich[1]. Cieszył się dużym szacunkiem nawet wśród swoich oponentów politycznych o czym świadczy fakt, że gdy zrezygnował z mandatu i stanowiska posłowie Izby jednogłośnie uchwalili przyznanie mu dożywotniej pensji a także postawienie popiersia Smolki w gmachu parlamentu[2]. Kazimierz Chłędowski tak scharakteryzował jego postać: Franciszek Smolka, dumny na swą polityczną przeszłość, na swoją prezydenturę w pierwszym austriackim parlamencie chodził także osobno. Polityczne ideały zbliżały go najwięcej do Ziemiałkowskiego, Zbyszewskiego, Kabata; był bowiem liberałem takim, jakim go stworzył rok 1848, ale osobista nieprzyjaźń z Ziemiałkowskim odsuwała go od tego koła. Zresztą był za najzupełniej federalistycznym ukształtowaniem Austrii, za sojuszem z Czechami i tym samym stanął w sprzeczności z mamelukami, z ich polityką praktyczną. Smolka nie był umysłem zupełnie normalnym, miał swoją "idee fixe", pewną, że tak powiem nadziemską wiarę w słuszność swych zapatrywań i uważał się za męża opatrznościowego Austrii (...) Mimo finansowej katastrofy Smolka był długie i długie lata bożyszczem lwowskiego mieszczaństwa, wybierany zawsze do sejmu i do Rady Państwa ze stolicy, a w Radzie Państwa piastował znów godność prezydenta Izby, miał bowiem u Niemców i u Czechów wiele zaufania, a Polacy oczywiście głosowali także za nim jako za Polakiem, chociaż wielu z niechęcią swoją kartkę do urny wrzucało[22]. Po rezygnacji z mandatu od 1 kwietnia 1893 był dożywotnim członkiem austriackiej Izby Panów[1][4][5].

 
Popiersie Franciszka Smolki w parlamencie austriackim (fot. z 1925)

Kopiec Unii Lubelskiej i starośćEdytuj

Był także członkiem i działaczem polskich organizacji kombatanckich i patriotycznych. W r. 1881 wchodził w skład komitetu przygotowującego we Lwowie obchody 50. rocznicy powstania listopadowego[1]. Lwów zawdzięcza mu, oprócz znakomitych, długoletnich zasług, dzieło pamiątkowe – Kopiec Unii Lubelskiej, który rozpoczęty 11 sierpnia 1869, został wzięty w 1875 pod opiekę przez lwowską Radę Miejską. Z magnacką hojnością zaofiarował Smolka na ten cel przeszło siedemdziesiąt tysięcy złotych i własną, fizyczną pracę nad sypaniem kopca[2]. Nie dane mu było doczekać się chwili ukończenia dzieła.

Zmarł otoczony szacunkiem współobywateli. Jego pogrzeb stał się manifestacją patriotyczną mieszkańców Lwowa[23]. Został pochowany na koszt władz krajowych we wspólnym grobie z żoną na cmentarzu Łyczakowskim.

Prace Franciszka SmolkiEdytuj

  • Ludy Austrii, Lwów 1848
  • Politische Briefe iiber Russland und Polen, Lwów 1868-1869,
  • Autriche et Russie, Paris 1869
  • Politische Briefe, Lwów 1876
  • Nachwort zu der neuen Ausgabe einer im Jahre 1868 in Lemberg erschienenen Schrift Politische Briefe..., Lwów 1877
  • Dziennik Franciszka Smolki 1848-1849 w listach do żony, Wiedeń 1913

Rodzina i życie prywatneEdytuj

 
Franciszek Jan Smolka, Lwów, pomnik autorstwa Tadeusza Błotnickiego, pocztówka z ok. 1914 r.
 
Grób Franciszka Smolki na cmentarzu Łyczakowskim

Franciszek Smolka pochodził z mieszanej rodziny o korzeniach śląskich i węgierskich. Ojciec Wincenty Schmolke (zm. 1843) wywodził się ze zniemczonej rodziny mieszkającej w Nysie, na Górnym Śląsku. Był porucznikiem najpierw w 2 a następnie 3 pułku ułanów armii austriackiej. Po wypadku, zwolniony ze służby był urzędnikiem salinarnym najpierw na placówce w Stebniku a następnie w Kałuszu. Matka Anna Nemethy pochodziła ze spolonizowanej rodziny węgierskiej osiadłej w Galicji. Miał rodzeństwo: brata inżyniera górniczego Karola (ur. 1809) i siostrę Matyldę (ur. 1805, żonę starosty przemyskiego Henryka von Saar).

W 1840 ożenił się z Leokadią Bäcker von Salzheim (1815-1861). Mieli dzieci: dwóch synów: Władysława (1841-?) – dyrektora Banku Krajowego we Lwowie, Stanisława (1854-1924) – historyka i prof. UJ oraz jedną córkę Jadwigę żonę Franciszka Huperta[1][2][4][5][24].

Wyróżnienia i upamiętnienieEdytuj

Od 1894 był członkiem honorowym Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu[25]. Był austriackim tajnym radcą[1]. Odmówił przyjęcia odznaczeń austro-węgierskich[2].

Jest obywatelem honorowym kilkudziesięciu miast polskich, czeskich i chorwackich[1], m.in. Krakowa (18 listopada 1861 i powtórnie 16 października 1888)[26], Lwowa (11 lipca 1861)[1], Nowego Sącza[27], Rzeszowa (13 lipca 1861)[28], Jasła[29], Lubaczowa[30].

Na jednym z głównych placów Lwowa nazwanego jego imieniem (obecnie Hryhorenki) odsłonięto 8 grudnia 1913 okazały pomnik dzieło Tadeusza Błotnickiego, Przedstawiał on Smolkę w chwili przemówienia w parlamencie[31]. Pomnik został usunięty podczas II wojny światowej[1], Obecnie na jego miejscu stoi pomnik św. Jerzego zwyciężającego smoka, wzniesiony w 1999 roku[32].

Jego imieniem zostały nazwane ulice w Iławie[33], Przemyślu[34], Lesku[35] i plac w centrum Bielska-Białej[36]. Istniejąca przed 1939 ulica w Stanisławowie (obecnie fragment ul. Szewczenki) zmieniła patrona.

BibliografiaEdytuj

ŹródłaEdytuj

Dziennik Franciszka Smolki: 1848-1849 w listach do żony, Warszawa 1913, Biblioteka Polona - wersja elektroniczna

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Stefan Kieniewicz, Smolka Franciszek Jan (1810–1899), Polski Słownik Biograficzny, tom 39, Warszawa–Kraków 1999-2000, s. 314–318
  2. a b c d e f g h i j k l m n Józef Białynia-Chołodecki, Franciszek Smolka, Lwów 1913
  3. a b c d Henrich Binder, Smolka, Franciszek (1810-1899), Politiker, Österreichisches Biographisches Lexikon 1815-1950, Bd. 12 (Lfg. 58, 2005), S. 379
  4. a b c d e f Adam Bieńkowski, Franciszek Smolka (1810-1899), w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, Warszawa 1901, s. 438
  5. a b c d e f g h Parlament Österreich Republik, Franz Adlgasser, Kurzbiografie Smolka, Franciszek Dr. iur. – Parlamentarier 1848-1918 online [12.12.2019]
  6. Stanisław Grodziski – “W Królestwie Galicji i Lodomerii”, Kraków 1976
  7. Zbigniew Fras: Florian Ziemiałkowski (1817-1900). Biografia polityczna. Wrocław 1991.
  8. Marian Stolarczyk, Działalność lwowskiej Centralnej Rady Narodowej, Rzeszów 1994,
  9. Antoni Knot, Miscellanea źródłowe do dziejów 1848 r. w Galicji, "Sobótka" tom 3, 1948, nr 1, s. 208
  10. Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim – 1848–1918, Warszawa 1996, s. 350.
  11. Protokoły Koła Polskiego w wiedeńskiej Radzie Państwa (lata 1867–1868), oprac. Zbigniew Fras i Stanisław Pijaj, Kraków 2001, s. 27.
  12. Parlament Österreich Republik, Franz Adlgasser, Kurzbiografie Smolka, Franciszek Dr. iur. – Parlamentarier 1848-1918 online [13.12.2019]
  13. [Aleksander (Leszek) Dunin-Borkowski] Sejm ustawodawczy rakuzki ze szczególniejszą uwagą na poselstwo polskie, cz. 2, Poznań 1849, s. 92
  14. Tadeusz Łopuszański, Pamiętnik c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego 1845-1894, Lwów 1894, s. 84
  15. Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1859, s. 266; 1860, s. s. 269; 1861, s. 401; 1862, s. 413.
  16. Stefan Kieniewicz, Adam Sapieha 1828-1903, Warszawa 1993, s. 91.
  17. Zbigniew Fras, "Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne (1868-1871)" w "Ze skarbca kultury", biuletyn informacyjny Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, zeszyt nr 46 (1988), s. 139-177. ISSN 0084-5221.
  18. Stanisław Grodziski: Sejm Krajowy galicyjski 1861-1914. Warszawa 1993.
  19. Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim – 1848–1918, Warszawa 1996, s. 368, 374, 378, 382, 385, 391, 398
  20. Jeszcze Polska nie zginęła
  21. Szerzej na temat aktywności Smolki w tym okresie życia zob. Stefan Kieniewicz, Franciszek Smolka jako prezydent parlamentu w Wiedniu, "Przegląd Historyczny" t. 83 (1992), z. 2, s. 27-279 wersja elektroniczna
  22. Kazimierz Chłędowski, Pamiętniki, t. 1 Galicja (1843-1880), oprac. Antoni Knot, Wrocław 1957, s. 271
  23. Pogrzeb Franciszka Smolki. „Kurjer Lwowski”. nr 340 z 8 grudnia 1899.s. 1–3,
  24. Franciszek Jan Smolka – M.J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego – online [14.12.2019]
  25. Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 6.
  26. Miasto Kraków – Biuletyn Informacji Publicznej online [14.12.2019]
  27. Honorowi Obywatele Nowego Sącza. nowysacz.pl. [dostęp 17 lutego 2011].
  28. Serwis informacyjny Urzędu miasta Rzeszowa – honorowi obywatel – online [14.12.2019]
  29. Honorowi Obywatele Miasta. jaslo.pl, 2014-07-04. [dostęp 2016-07-10].
  30. Szematyzm Królestwa Galicyi...1876, s. 106; Etat zbiorowy wszystkich kategoryi służbowych przy c.k. sądach kolegialnych i powiatowych w okręgu Lwowskiego c.k. Wyższego Sądu Krajowego na rok 1885, Lwów 1885, s. 75; „Gazeta Narodowa” 1879, Nr 149, s. 3; „Gazeta Lwowska” 1883, Nr 121, s. 2; 1890, Nr 92, s. 8; 1895, Nr 8, s. 11; 1897, Nr 14; „Gazeta Warszawska” 1885, Nr 122, s. 3; J. Mazur, Zabytkowa architektura dworsko – pałacowa Ziemi Lubaczowskiej, Lubaczów 2013, s. 15.
  31. Na temat przebiegu konkursu, projektów pomnika i ostatecznego rozstrzygnięcia zob. Pomnik Smolki we Lwowie, "Sztuka". Miesięcznik poświęcony Sztuce i Kulturze, zeszyt 1 z lipca 1911, s. 179-185 Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna
  32. Przemysław Włodek, Adam Kulewski, Lwów, przewodnik, Pruszków 2006, s. 174-175
  33. Mapa ul. Franciszka Smolki Iława – online [14.12.2019]
  34. ulica Franciszka Smolki, Przemyśl, online [14.12.2019]
  35. Lesko, ul. Smolki – online [14.12.2019]
  36. Bielsko-Biała, plac Franciszka Smolki – online [14.12.2019]