Otwórz menu główne

Prowincja Górny Śląsk (górnośląska) (niem. Provinz Oberschlesien) – pruska prowincja utworzona w październiku 1919 roku przez władze niemieckie na tych terenach Górnego Śląska, które były wówczas pod władaniem niemieckim. Istniała w latach 1919–1938 i 1941–1945[1].

Provinz Oberschlesien
Prowincja Górny Śląsk (górnośląska)
1919–1938
1941–1945
Flaga prowincji górnośląskiej
Herb prowincji górnośląskiej
Flaga prowincji górnośląskiej Herb prowincji górnośląskiej
Położenie prowincji górnośląskiej
Język urzędowy niemiecki
Stolica Opole, od 1941 Katowice
Typ państwa Prowincja pruska
Powierzchnia
 • całkowita

(lata 1919–1938) 9702 km²
Liczba ludności (1933)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

1 482 765
152,8 osób/km²
Górny Śląsk w latach 1939–1945 na tle ziem polskich okupowanych przez III Rzeszę

Spis treści

HistoriaEdytuj

Prowincja powstała poprzez podniesienie ówczesnej rejencji opolskiej (która wraz z wrocławską i legnicką stanowiła prowincję śląską) do rangi oddzielnej, nowej prowincji. Utworzona została z pobudek polityczno-propagandowych, przed plebiscytem ustanowionym na mocy traktatu wersalskiego, mającym zadecydować o przynależności państwowej tych ziem. W wyniku plebiscytu i powstań śląskich dokonano podziału, przy państwie niemieckim pozostało od czerwca 1922 roku 91% pierwotnego obszaru tej prowincji. Po podziale Górnego Śląska 3 września 1922 roku w referendum ludowym w rejencji opolskiej odrzucono koncepcję utworzenia odrębnego górnośląskiego kraju związkowego w granicach Republiki Weimarskiej, przy bezwzględnej i zdecydowanej agitacji przeciw tej koncepcji "za" oddano tylko 9% głosów[2]. Prowincja pozostała częścią pruskiego kraju związkowego. Podział Górnego Śląska w 1922 roku spowodował utratę na rzecz Polski wschodnich powiatów lub ich części, które wraz powiatami bielskim i cieszyńskim utworzyły województwo śląskie.

W 1938 roku prowincja górnośląska została zlikwidowana, a jej teren włączono do odtworzonej prowincji śląskiej. Została reaktywowana 18 stycznia 1941 z podziałem na dwie rejencje – katowicką (11 powiatów ziemskich i 6 miejskich) i opolską (14 powiatów ziemskich i 3 miejskie). Obejmowała 9 nowych powiatów w porównaniu do okresu sprzed podziału Górnego Śląska w 1922 roku (będziński, bielski, blachowiański, chrzanowski, cieszyński, olkuski, Sosnowiec, zawierciański i żywiecki)[3][4]. Po przegraniu przez III Rzeszę II wojny światowej zrealizowano postanowienia Wielkiej Trójki m.in. o przekazaniu tego regionu Polsce.

W latach 1919–1938 stolicą prowincji górnośląskiej było Opole, a w latach 1941–1945 były nią Katowice[1].

Podział administracyjnyEdytuj

 
Podział administracyjny Górnego Śląska w 1943 roku

W 1943 prowincja była podzielona w sposób następujący[5]:
Powiaty miejskie – miasta wydzielone (Stadtkreise) (9)

  • Bytom (Beuthen O.S.) – rejencja katowicka
  • Królewska Huta (Chorzów) (Königshütte O.S.) – rejencja katowicka
  • Gliwice (Gleiwitz) – rejencja katowicka, stolica rejencji i prowincji
  • Katowice (Kattowitz) – rejencja katowicka
  • Nysa (Neisse) – rejencja opolska
  • Opole (Oppeln) – rejencja opolska, stolica rejencji
  • Racibórz (Ratibor) – rejencja opolska
  • Sosnowiec (Sosnowitz) – rejencja katowicka
  • Zabrze (Hindenburg O.S.) – rejencja katowicka

Powiaty ziemskie (Landkreise) (25)

  • będziński (Bendsburg) – rejencja katowicka
  • bielski (Bielitz) – rejencja katowicka
  • blachowiański (Blachstädt) – rejencja opolska
  • chrzanowski (Krenau) – rejencja katowicka
  • cieszyński (Teschen) – rejencja katowicka
  • bytomsko-tarnogórski (Beuthen-Tarnowitz) (z siedzibą w Tarnowskich Górach) – rejencja katowicka
  • głubczycki (Leobschütz) – rejencja opolska
  • grodkowski (Grottkau) – rejencja opolska
  • katowicki (Kattowitz) – rejencja katowicka
  • kluczborski (Kreuzburg) – rejencja opolska
  • kozielski (Cosel) – rejencja opolska
  • lubliniecki (Loben) – rejencja opolska
  • niemodliński (Falkenberg O.S.) – rejencja opolska
  • nyski (Neisse) – rejencja opolska
  • oleski (Rosenberg O.S.) – rejencja opolska
  • olkuski (Ilkenau) – rejencja katowicka
  • opolski (Oppeln) – rejencja opolska
  • prudnicki (Neustadt O.S.) – rejencja opolska
  • pszczyński (Pleß) – rejencja katowicka
  • raciborski (Ratibor) – rejencja opolska
  • rybnicki (Rybnik) – rejencja katowicka
  • strzelecki (Gross Strehlitz) – rejencja opolska
  • toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz) (z siedzibą w Gliwicach) – rejencja katowicka
  • zawierciański (Warthenau) – rejencja opolska
  • żywiecki (Saybusch) – rejencja katowicka

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte 1815–1945. Reihe A, Preussen. Bd. 4, Schlesien / bearb. von Dieter Stuttgen, Helmut Neubach, Walther Hubatsch. Johann Gottfried Herder-Institut, Marburg 1976.
  2. Marek Masnyk, Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922–1939, Instytut Śląski w Opolu, 1989, s.12.
  3. Ryszard Kaczmarek, Pod rządami gauleiterów. Elity i instancje władzy w rejencji katowickiej w latach 1939–1945. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1998, s. 21–23.
  4. Ryszard Kaczmarek, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006, s. 97 i nast.
  5. Konrad Schwierskott, Deutscher Schulatlas. Heimatteil Gau Oberschlesien, hrsg. von der Reichsstelle für das Schul- und Unterrichtsschrifttum, Breslau, W. Crüwell 1943.