Otwórz menu główne

Górny Śląsk (prowincja)

Prowincja Górny Śląsk (górnośląska) (niem. Provinz Oberschlesien) – pruska prowincja utworzona w październiku 1919 roku przez władze niemieckie na tych terenach Górnego Śląska, które były wówczas pod władaniem niemieckim. Istniała w latach 1919–1938 i 1941–1945[1].

Provinz Oberschlesien
Prowincja Górny Śląsk (górnośląska)
1919–1938
1941–1945
Flaga
Herb
Flaga Herb
Położenie
Język urzędowy niemiecki
Stolica Opole, od 1941 Katowice
Typ państwa Prowincja pruska
Powierzchnia
 • całkowita

(lata 1919–1938) 9702 km²
Liczba ludności (1933)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

1 482 765
152,8 osób/km²
Górny Śląsk w latach 1939–1945 na tle ziem polskich okupowanych przez III Rzeszę

HistoriaEdytuj

1919–1938Edytuj

Prowincja Górny Śląsk ze stolicą w Opolu powstała mocą pruskiej ustawy z 14 października 1919 roku[2] poprzez podniesienie ówczesnej rejencji opolskiej (która wraz z wrocławską i legnicką stanowiła prowincję śląską) do rangi oddzielnej, nowej prowincji. Prowincja została utworzona z pobudek polityczno-propagandowych, przed plebiscytem ustanowionym na mocy traktatu wersalskiego, mającym zadecydować o przynależności państwowej tych ziem. Stąd większość kompetencji nowej prowincji pozostała "tymczasowo" w gestii Dolnośląskiego Zarządu Prowincjonalnego we Wrocławiu, będącego bezpośrednią kontynuacją identycznego organu prowincji śląskiej. W wyniku plebiscytu i powstań śląskich dokonano podziału, przy państwie niemieckim pozostało od czerwca 1922 roku 91% pierwotnego obszaru tej prowincji. Po podziale Górnego Śląska 3 września 1922 roku w referendum ludowym w rejencji opolskiej odrzucono koncepcję utworzenia odrębnego górnośląskiego kraju związkowego w granicach Republiki Weimarskiej, przy bezwzględnej i zdecydowanej agitacji przeciw tej koncepcji "za" oddano tylko 9% głosów[3]. Prowincja pozostała częścią pruskiego kraju związkowego. Podział Górnego Śląska w 1922 roku spowodował utratę na rzecz Polski wschodnich powiatów lub ich części, które wraz powiatami bielskim i cieszyńskim utworzyły województwo śląskie.

Od 1 czerwca 1926 roku do końca istnienia (1938) prowincja górnośląska posiadała własny herb, zaprojektowany przez znanego niemieckiego heraldyka i grafika Otto Huppa. Herb (pole błękitne) symbolizował oderwanie części Górnego Śląska (uszczerbiony złoty orzeł bez ogona i szponów) oraz główne gałęzie gospodarki prowincji: rolnictwo (złote ostrze kosy) i górnictwo (złote pyrlik i żelasko).

W 1938 roku prowincja górnośląska została zlikwidowana, a jej teren włączono do odtworzonej prowincji śląskiej.

1941–1945Edytuj

Po zajęciu polskiej części Górnego Śląska przez Niemców we wrześniu 1939 roku, władzę ustawodawczą i wykonawczą na tym terenie wykonywał od 4 września do 26 października 1939 roku Chef der Zivilverwaltung – Grenzschutz-Abschnitts-Kommando. W dniu 26 października 1939 roku utworzono Rejencję Katowicka, która od 1 kwietnia 1940 roku została powiększona o powiaty miejskie Bytom, Gliwice i Zabrze oraz powiaty ziemskie bytomski i gliwicki z niemieckiej części Górnego Śląska.

W dniu 18 stycznia 1941 roku reaktywowano prowincję Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien), a 1 lutego 1941 roku utworzono nowy okręg Górny Śląsk (Gau Oberschlesien), którymi kierował Fritz Bracht, dzierżąc w jednym ręku władzę polityczną, z ramienia NSDAP (Gauleiter) i państwową (Oberpräsident). Prowincja Górny Śląsk ze stolicą w Katowicach dzieliła się na dwie rejencje: katowicką (11 powiatów ziemskich i 6 miejskich) i opolską (14 powiatów ziemskich i 3 miejskie). Obejmowała 9 nowych powiatów w porównaniu do okresu sprzed podziału Górnego Śląska w 1922 roku (będziński, bielski, blachowiański, chrzanowski, cieszyński, olkuski, Sosnowiec, zawierciański i żywiecki)[2][4][5].

Oddzielny związek prowincjonalny dla Górnego Śląska z siedzibą w Katowicach (Provinzialverband) powstał dopiero 1 kwietnia 1942 roku. Do tego czasu samorząd na Górnym Śląsku sprawował Zarząd Prowincjonalny (Provinzverwaltung) we Wrocławiu. Na czele Zarządu Prowincjonalnego stał nadprezydent (Oberpräsident), który jednoczył w swoim ręku administrację samorządową z państwową oraz był najwyższą władzą polityczną prowincji – tzw. kierownikiem okręgu (Gauleiter). Zastępcą nadprezydenta w sprawach samorządowych był starosta krajowy (Landeshauptmann), nazywany również dyrektorem krajowym. Organem doradczym nadprezydenta była Rada Prowincjonalna, w której skład oprócz nadprezydenta wchodzili z urzędu mieszkający w prowincji radcy stanu, prezesi rejencji, starosta krajowy oraz osoby wytypowane spośród powiatowych kierowników NSDAP[2].

Po przegraniu przez III Rzeszę II wojny światowej zrealizowano postanowienia Wielkiej Trójki m.in. o przekazaniu tego regionu Polsce.

Nadprezydenci (Oberpräsidenten)Edytuj

Podział administracyjnyEdytuj

 
Podział administracyjny Górnego Śląska w 1943 roku

W 1943 prowincja górnośląska była podzielona w sposób następujący[6]:
Powiaty miejskie – miasta wydzielone (Stadtkreise) (9)

  • Bytom (Beuthen O.S.) – rejencja katowicka
  • Królewska Huta (Chorzów) (Königshütte O.S.) – rejencja katowicka
  • Gliwice (Gleiwitz) – rejencja katowicka, stolica rejencji i prowincji
  • Katowice (Kattowitz) – rejencja katowicka
  • Nysa (Neisse) – rejencja opolska
  • Opole (Oppeln) – rejencja opolska, stolica rejencji
  • Racibórz (Ratibor) – rejencja opolska
  • Sosnowiec (Sosnowitz) – rejencja katowicka
  • Zabrze (Hindenburg O.S.) – rejencja katowicka

Powiaty ziemskie (Landkreise) (25)

  • będziński (Bendsburg) – rejencja katowicka
  • bielski (Bielitz) – rejencja katowicka
  • blachowiański (Blachstädt) – rejencja opolska
  • chrzanowski (Krenau) – rejencja katowicka
  • cieszyński (Teschen) – rejencja katowicka
  • bytomsko-tarnogórski (Beuthen-Tarnowitz) (z siedzibą w Tarnowskich Górach) – rejencja katowicka
  • głubczycki (Leobschütz) – rejencja opolska
  • grodkowski (Grottkau) – rejencja opolska
  • katowicki (Kattowitz) – rejencja katowicka
  • kluczborski (Kreuzburg) – rejencja opolska
  • kozielski (Cosel) – rejencja opolska
  • lubliniecki (Loben) – rejencja opolska
  • niemodliński (Falkenberg O.S.) – rejencja opolska
  • nyski (Neisse) – rejencja opolska
  • oleski (Rosenberg O.S.) – rejencja opolska
  • olkuski (Ilkenau) – rejencja katowicka
  • opolski (Oppeln) – rejencja opolska
  • prudnicki (Neustadt O.S.) – rejencja opolska
  • pszczyński (Pleß) – rejencja katowicka
  • raciborski (Ratibor) – rejencja opolska
  • rybnicki (Rybnik) – rejencja katowicka
  • strzelecki (Gross Strehlitz) – rejencja opolska
  • toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz) (z siedzibą w Gliwicach) – rejencja katowicka
  • zawierciański (Warthenau) – rejencja opolska
  • żywiecki (Saybusch) – rejencja katowicka

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte 1815–1945. Reihe A, Preussen. Bd. 4, Schlesien / bearb. von Dieter Stuttgen, Helmut Neubach, Walther Hubatsch. Johann Gottfried Herder-Institut, Marburg 1976.
  2. a b c Z. Boda-Krężel, J. Osojca, Zarząd Prowincjonalny Górnego Śląska w Katowicach, (opis zespołu archiwalnego), 1958 [dostęp 2019-10-14].
  3. Marek Masnyk, Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922–1939, Instytut Śląski w Opolu, 1989, s.12.
  4. Ryszard Kaczmarek, Pod rządami gauleiterów. Elity i instancje władzy w rejencji katowickiej w latach 1939–1945. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1998, s. 21–23.
  5. Ryszard Kaczmarek, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006, s. 97 i nast.
  6. Konrad Schwierskott, Deutscher Schulatlas. Heimatteil Gau Oberschlesien, hrsg. von der Reichsstelle für das Schul- und Unterrichtsschrifttum, Breslau, W. Crüwell 1943.