Otwórz menu główne

Gaja Dmitrijewicz Gaj (ros. Гая Д(и)митриевич Гай), właśc. Hajk Byżyszkian(c) (orm. Հայկ Բժշկյան(ց), Гайк Бжишкян(ц), Gajk Bżyszkian(c)) nazywany też Gaj-Chanem (ur. 18 lutego 1887 w Tebrizie (Persja), zm. 11 grudnia 1937) – profesor, komkor, dowódca Korpusu Kawalerii podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920, ludowy komisarz armii i marynarki Armeńskiej SRR, Ormianin.

Hajk Byżyszkian
Հայկ Բժշկյանց
Gaja Gaj, Gaj-Chan
Ilustracja
komkor komkor
Data i miejsce urodzenia 18 lutego 1887
Tebriz, Persja
Data i miejsce śmierci 11 grudnia 1937
Moskwa, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby 1914–1935
Siły zbrojne Imperium Rosyjskie Armia Imperium Rosyjskiego
Armia Czerwona
Jednostki 24 Dywizja Strzelecka,
1 Armia,
3 Korpus Kawalerii
Stanowiska Ludowy komisarz ds. armii i marynarki Armeńskiej SRR
Główne wojny i bitwy I wojna światowa;
Wojna domowa w Rosji
Odznaczenia
Order Czerwonego SztandaruOrder Czerwonego Sztandaru
Order św. Jerzego – IV klasy (Imperium Rosyjskie)Order Świętej Anny IV klasy (Imperium Rosyjskie)Krzyż św. Jerzego III stopnia (Imperium Rosyjskie)Krzyż św. Jerzego IV stopnia (Imperium Rosyjskie)

ŻyciorysEdytuj

Urodzony w rodzinie nauczycielskiej. W ruchu rewolucyjnym od 1903. Jako nastolatek kilka lat mieszkał w Tyflisie, pracując jako dziennikarz (o pseudonimie Bandor), został skazany na 5 lat więzienia za działalność antyrządową.

W 1914 został powołany do armii Imperium Rosyjskiego, awansując do stopnia chorążego. Dowodził batalionem na froncie tureckim. Został dwukrotnie odznaczony za odwagę: Orderem świętego Jerzego IV klasy oraz Orderem świętej Anny IV klasy. Został wzięty do niewoli tureckiej, ranny podczas ucieczki z niewoli, został skierowany na rekonwalescencję.

Przez krótki okres w lutym 1917 dowodził w Moskwie Wojennym Dowództwem Patrolowym Czerwonej Gwardii. Członek Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji od 1918. Kolejną rekonwalescencję przechodził na początku 1918 w Samarkandzie, gdzie utworzył komunistyczny oddział robotniczy. Jego oddział został rozbity, wycofał się przez teren Kazachstanu i Ural do Samary. Po wybuchu rewolucji październikowej dołączył do bolszewików, zostając dowódcą oddziału kawalerii walczącego z Kozakami orenburskimi atamana Dutowa i Legionem Czeskim. Był dowódcą 24 Dywizji Strzelców, która 12 września 1918 zdobyła Symbirsk, za co otrzymała przydomek „Symbirska” (później „Symbirsko-Samarska”).

Od grudnia 1918 do czerwca 1919 dowódca 1 Armii Frontu Wschodniego, biorąc m.in. udział w zwycięskiej dla czerwonych operacji bielebiejskiej[1].

Następnie dowodził 42. Dywizją Strzelców, i 1. Kaukaska „Dziką” Dywizją Kawalerii na Froncie Południowym. W 1920 na czele korpusu kawalerii brał udział w operacjach tichorieckiej oraz kubańsko-noworosyjskiej, w rezultacie których Siły Zbrojne Południa Rosji generała Denikina zostały zmuszone do wycofania się z Kaukazu Północnego na Krym[2][3].

W czasie wojny polsko-bolszewickiej dowodził 3. Korpusem Kawalerii (od lipca 1920 – II Korpusem Kawalerii), zwanym Kawkorem, na Froncie Zachodnim Michaiła Tuchaczewskiego. Początkowo odnosił sukcesy podczas drugiej ofensywy Tuchaczewskiego. Udaremnił próby stabilizacji frontu i dotarł aż nad dolną Wisłę. Po Bitwie Warszawskiej osłaniał odwrót czerwonej 4. Armii do Prus Wschodnich. Podczas odwrotu trzykrotnie przebijał się przez pierścień polskiego okrążenia, ale pod Kolnem został zmuszony do przekroczenia granicy Prus Wschodnich, gdzie korpus został internowany, a sam Gaj uwięziony przez Niemców w obozie w Salzwedel koło Berlina. Dowodzone przez niego oddziały zamordowały w czasie odwrotu 1000 polskich jeńców[4].

Dwukrotnie odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru: w 1918 – za dokonania wojenne w rejonie Wołgi i w 1920 – za kampanię w wojnie polsko-bolszewickiej.

W 1922 Gaj został ludowym komisarzem armii i marynarki Armeńskiej SRR, potem wykładowcą i pracownikiem naukowym.

Napisał książki pt. Na Warszawę! Działania 3 Konnego Korpusu na Froncie Zachodnim (На Варшаву! Действия 3 конного корпуса на Западном фронте) wyd. 1928; W walkach o Symbirsk (ros. В боях за Симбирск) wyd. 1928; Pierwsze uderzenie w Kołczaka (ros. Первый удар по Колчаку) wyd. 1928.

W latach 1933–1935 był profesorem i kierownikiem katedry historii i sztuki wojennej w Wojskowej Akademii Lotniczej im. Nikołaja E. Żukowskiego. W 1935 awansowany do stopnia komkora.

Aresztowany przez NKWD w 1935 pod zarzutem „udziału w antyradzieckiej organizacji terrorystycznej”, dwa lata spędził w więzieniu w Moskwie. Stracony 11 grudnia 1937 w czasie stalinowskiej „czystki”. Rehabilitowany pośmiertnie 21 stycznia 1956.

PrzypisyEdytuj

  1. Восточного фронта контрнаступление, Hrono.ru [dostęp 2019-02-03] (ros.).
  2. Тихорецкая операция 1920 [w:] Grażdanskaja wojna i wojennaja intierwiencija w SSSR, Moskwa: Sowietskaja Encikłopiedija, 1983 (ros.).
  3. Kubano-noworosijskaja opieracija, [w:] Grażdanskaja wojna i wojennaja intierwiencija w SSSR. Encikłopiedija, Sowietskaja Encikłopiedija, Moskwa 1983.
  4. Jeńcy polscy w niewoli sowieckiej. Centralne Archiwum Wojskowe. Monitor Polski nr 194 z 27.08.1921 roku [dostęp 2011-12-13].

BibliografiaEdytuj