Bank Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim

(Przekierowano z Galicyjski Bank Krajowy)

Bank Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim (niem. Landesbank für Koenigreich Gazlizien und Lodomerien mit Grossherzogtum Krakau) – publiczna instytucja kredytowa działająca na terenie Galicji w latach 1883–1920, a następnie w latach 1920–1924 na terenie całego kraju

Poświęcenie gmachu Banku Krajowego we Lwowie (1905)

Historia

edytuj

Bank Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim potocznie był nazywany Galicyjskim Bankiem Krajowym. Pomysł utworzenia w Galicji banku publicznego wzorowany był na podobnych instytucjach powstałych w innych krajach Przedlitawii[1]. W 1878 Leon Biliński popierany przez innych posłów wystąpił po raz pierwszy z wnioskiem na terenie Sejmu Krajowego, aby zlecić Wydziałowi Krajowemu sporządzenie projektu utworzenia banku krajowego[2]. Jednak opozycja działających już w Galicji banków spowodowała opóźnienie w tworzeniu nowej instytucji kredytowej. Sprawa utworzenia banku ponownie pojawiła się na forum Sejmu ponownie w 1881, z inicjatywy ówczesnego marszałka Mikołaja Zyblikiewicza, który uważał, że istniejący w Galicji system bankowy nie stwarza szans rozbudowy przemysłu, co jego zdaniem stanowiło warunek wyrwania Galicji z zacofania i nędzy[3]. Ostatecznie po burzliwej dyskusji i uwzględnieniu zastrzeżeń rządu austriackiego bank został powołany do życia uchwałą Sejmu Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim z dnia 21 października 1881 roku[4]. Jego kapitał założycielski wynosił dwa milionów koron. Dostarczyły go władze krajowe, rozpisując w maju 1883 roku pożyczkę na ten cel. Z czystego zysku banku 30% tworzyło fundusz rezerwowy, 70% zasilało kapitał zakładowy aż do czasu, kiedy osiągnie on 4 min koron. W 1889 roku podwyższono granicę powiększania kapitału do 4,4 min koron[5]. Pułap ten osiągnięto w 1906 roku, a następnie uchwałą Sejmu z 1 października 1907 podwyższono do wysokości 16 milionów koron[6]. Statut banku zatwierdziło c. k. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych reskryptem L. 6646 z 2 maja 1881[7]. Był instytucją publiczną i miał prawo do używania w swej pieczęci herbu Galicji i Lodomerii[6]. Jego działalność kontrolowała wybierana przez Sejm Krajowy dwunastoosobowa Rada Nadzorcza, zaś bieżącą działalnością kierowała trzyosobowa Dyrekcja mianowana przez Wydział Krajowy. Działalność rozpoczął w 1883 roku. W okresie istnienia Austro-Węgier prezesami Rady Nadzorczej Banku byli: Hipolit Bochdan (1882–1908); August Gorayski (1908–1913); Kazimierz Laskowski (1913–1918).

Siedzibą centrali banku było miasto Lwów, posiadał filię w Krakowie i ekspozyturę w Białej oraz 73 placówki znajdujące się w miastach powiatowych Galicji[6]. Początkowo zakres działania Banku obejmował dwa działy: hipoteczny i operacyjny. Z biegiem czasu do dwóch istniejących działów doszły jeszcze dwa inne: komunalny i kolejowy. W 1914 roku dzielił się na cztery oddziały: hipoteczny, komunalny, kolejowy i bankowy. Bank Krajowy emitował listy zastawne, obligacje komunalne i obligacje kolejowe. Mogły być używane m.in. jako papiery wartościowe gwarantujące wysokość kapitałów założycielskich fundacji, przedsiębiorstw publicznych i ordynacji ziemiańskich.

 
Gmach Banku Krajowego we Lwowie (obecnie Instytut Kultury Fizycznej, ul. Kostiuszka 11

Według stanu na 31 grudnia 1900 roku obieg wszystkich emisji wynosił 119.585.900 Koron[8]:

  1. 4% listy zastawne – 62.952.100 K
  2. 4,5% listy zastawne – 26.764.200 K
  3. 4% obligacje komunalne IV emisji -4.099.400 K
  4. 4,5% obligacje komunalne III emisji – 5.167.600 K
  5. 5% obligacje komunalne II emisji – 5.365.800 K
  6. 4% obligacje kolejowe – 15.236.800 K

Bank zarządzał pięcioma funduszami pożyczkowymi, dotowanymi z funduszu krajowego (przemysłowy, pożyczkowy dla kółek rolniczych, pożyczkowy dla przemysłu rolniczego, fundusz spółek oszczędności i fundusz pożyczek)[9]. Administrował funduszem inwestycyjnym, który tworzony był z zysków banku. Bank finansował pożyczki krajowe, ułatwiając kredyt emisyjny, oraz udzielał różnego rodzaju kredytów. Dużą pomocą służył bank instytucjom autonomicznym i publicznym, udzielając taniego kredytu za pomocą pożyczek skryptowych i dyskonta subwencji krajowych: głodowych, drogowych, koszarowych, kościelnych[9]. Od 1895 rozpoczęto finansowanie zakładania przedsiębiorstw. Największym przedsięwzięciem tego typu było finansowanie spółki akcyjnej budowy wagonów w Sanoku o kapitale zakładowym 1500 tys. koron, zatrudniająca ok. tysiąca robotników[10]. Do tej formy działalności należało także kredytowanie budowy kolei, w latach 1897–1914 Bank Krajowy sfinansował budowę 775 km linii kolejowych[9]. Bank Krajowy ratował także przed upadłościami prywatne instytucje kredytowe, m.in. w 1898 wspomógł Galicyjską Kasę Oszczędności[9], w 1902 Galicyjski Bank dla Handlu i Przemysłu, a w 1912 – Akcyjny Bank Związkowy[5]. Przeprowadzał także likwidację galicyjskich instytucji finansowych – w latach 1883–1899 Zakładu Kredytowego Włościańskiego we Lwowie, a w latach 1899-1903 Galicyjskiego Zakładu Kredytowego Ziemskiego. Obydwie sprawnie przeprowadzone nie przyniosły strat klientom tych przedsięwzięć. Bank Krajowy uczestniczył też pośrednio w likwidacji jednej z najstarszych galicyjskich instytucji finansowych – Galicyjskiego Banku Kredytowego[9]. Pełnił tym samym funkcje typowe dla banku centralnego, choć nie był instytucją emisyjną. W ciągu trzydziestu lat istnienia Banku Krajowego do chwili wybuchu I wojny światowej rozwijał i rozszerzał swoją działalność. Świadczyła o tym skala przeprowadzanych operacji wekslowych z 3,2 min koron w 1884 do 56,2 min koron w 1913[11]. W całym tym okresie działalności bank wykazał straty tylko w 1912 roku, kiedy to poniósł znaczne ofiary dla podtrzymania kursu swych listów zastawnych[5]. W 1913 roku Bank Krajowy skupiał 30% kapitałów, 70% wkładów, 60% pożyczek hipotecznych i 33% kredytu krótkoterminowego całej bankowości galicyjskiej[12].

Dyrektorami Banku byli: Antoni Wrotnowski (1882–1888)[5], Władysław Smolka (1882–1887)[5], Alfred Zgórski (1883–1912)[13], Wacław Domaszewski (1887–1911)[5], Józef Milewski (1906–1913 (?)[5], Jerzy Michalski (1911–1921 i 1922–1924)[5],, Jan Kanty Steczkowski (1912–1920)[14].

Po powstaniu niepodległej Polski zwierzchnictwo nad bankiem objęło Ministerstwo Skarbu. W 1920 roku zmienił nazwę na Polski Bank Krajowy. Nowy statut nadano mu Rozporządzeniem Ministra Skarbu w przedmiocie statutu Polskiego Banku Krajowego z dnia 29 maja 1922 roku[15], przenosząc jednocześnie siedzibę jego centrali do Warszawy. Kapitał Polskiego Banku Krajowego w momencie wydania tego rozporządzenia wynosił 1.023.519.980,00 marek polskich. Prezesami Banku w latach II Rzeczypospolitej byli Stanisław Niezabitowski (1918–1922) Jan Kanty Steczkowski (1922–1924). W okresie międzywojennym Bank miał oddziały w Krakowie, Białej, Stanisławowie, Lublinie, Przemyślu, Żywcu, Równem i Bydgoszczy, Cieszynie, Drohobyczu, Kołomyi, Oświęcimiu, Poznaniu, Katowicach, Tarnowie, Andrychowie i Wadowicach. Polski Bank Krajowy został wchłonięty przez utworzony w 1924 roku Bank Gospodarstwa Krajowego, który przejął wszystkie zobowiązania po Banku Krajowym i obsługiwał wyemitowane wcześniej przez ten bank obligacje oraz listy zastawne, które przerachowano na złote.

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. Jan Drohojowski, Historia założenia Banku Krajowego, Lwów 1910
  2. Sprawozdanie stenograficzne z posiedzeń Sejmu Krajowego Galicyjskiego z 1878 r., Lwów 1879, s. 353.
  3. Zbigniew Landau, Cele powołania Banku Krajowego Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim i ich realizacja w zakresie kredytów długoterminowych, "Studia Historyczne" 1994, t. 37, z. 4, s. 487.
  4. Protokół 25 posiedzenia, 4 sesji, IV perjodu Sejmu Galicyjskiego z dnia 21 października 1881 roku
  5. a b c d e f g h Bank Krajowy dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim / Polski Bank Krajowy – w: Wojciech Morawski, Słownik Historyczny Bankowości Polskiej do 1939 roku, Warszawa, 1998, s. 40-42 – wersja elektroniczna
  6. a b c Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1914, Lwów 1914, s. 977-980;
  7. Był on następnie wielokrotnie zmieniany, a kolejne zmiany zatwierdzało austriackie MSW reskryptami L. 12.983 z 5 września 1882, L. 6448 z 28 kwietnia 1886, L. 9238 z 17 maja 1889, L. 3178 z 26 lutego 1890, L. 24.797 z 7 października 1893, L. 10.898 z 8 kwietnia 1896, L. 13.281 z 17 lipca 1897, L. 5548 z 27 lutego 1898, L. 21.662 z 24 lipca 1899, L. 40.094 z 2 grudnia 1900, L. 48 603 z 30 listopada 1902, L. 11066 z 21 marca 1904, L. 41.862 z 1 września 1906, L. 42.435/08 z 9 stycznia 1908, L. 3240 z 30 stycznia 1909, L. 4082 z 4, lutego 1910, L. 7081 z 26, lutego – Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1914, s. 977;
  8. Bank Gospodarstwa Krajowego [online], blog.starepapiery.com [dostęp 2016-12-06].
  9. a b c d e Krzysztof Broński, Rozwój galicyjskiego systemu bankowego w latach 1841-1914 (zarys problematyki), "Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie, 2007, nr 749, s. 81-84
  10. Zofia Daszyńska-Golińska, Kronika ekonomiczna Galicji, "Ekonomista, t. 1, 1910, s. 205-212.
  11. Dzieje gospodarcze Polski porozbiorowej w zarysie, pod red. Stanisława Aleksandra Kempnera, t. 1, Warszawa 1920, s. 189-190.
  12. Andrzej Jezierski, Cecylia Leszczyńska, Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2003, s. 212
  13. Trzydzieści lat na posterunku. „Nowości Illustrowane”. Nr 2, s. 10, 11 stycznia 1913. 
  14. Nowy dyrektor Banku krajowego. „Nowości Illustrowane”. Nr 2, s. 16, 11 stycznia 1913. 
  15. Dziennik Ustaw z 1922 r. Nr 44 pozycja 373

Bibliografia

edytuj
  • Bank Krajowy dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim / Polski Bank Krajowy – w: Wojciech Morawski, Słownik Historyczny Bankowości Polskiej do 1939 roku, Warszawa, 1998, s. 40-42 – wersja elektroniczna
  • Krzysztof Broński, Rozwój galicyjskiego systemu bankowego w latach 1841-1914 (zarys problematyki), "Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie, 2007, nr 749, s. 81-84