Gdańska Kolej Dojazdowa

Gdańska Kolej Dojazdowa – nieistniejąca już sieć kolei wąskotorowej (750 mm) na obszarze Gdańska i powiatu gdańskiego. Sieć gdańskiej wąskotorówki występuje również pod nazwą Lewobrzeżna Żuławska Kolej Dojazdowa.

Gdańska Kolej Dojazdowa, 1995

HistoriaEdytuj

17 sierpnia 1905 zostało uruchomione połączenie kolejowe do Świbna przez most nad śluzą w Przegalinie. Pociągi dojeżdżały do stacji Lewy Brzeg Wisły na obszarze Wyspy Sobieszewskiej, przeprawiały się na drugą stronę Przekopu Wisły promem kolejowym do stacji Prawy Brzeg Wisły w sąsiedztwie Mikoszewa i kontynuowały podróż do Sztutowa, Nowego Dworu lub Malborka. Ponadto uruchomiono linię okrężną PrzejazdowoKoszwały przez Giemlice. Również w 1905 powstała wąskotorowa infrastruktura dworcowa na obszarze gdańskiego Rudna – stacja kolejowa Gdańsk Wąskotorowy (niem. Danzig Kleinbahnhof) w okolicy dzisiejszego stadionu żużlowego i Bramy Żuławskiej.

W czasach Wolnego Miasta Gdańska kolej dojazdowa pozostała pod zarządem WKAG[1] i nie została przejęta przez PKP. Osobliwością tej kolejki były tzw. pociągi teatralne oraz pociąg kąpielowy z Gdańska do Stegny i Sztutowa. Inną ciekawostką był pociąg przyspieszony, który w latach 1923–1925 kursował w relacji MalborkNowy Dwór GdańskiStegnaŚwibnoKoszwałyGdańsk i z powrotem. Zniszczoną przez działania wojenne kolejkę uruchomiono w lipcu 1948 i wznowiono przeprawę promową.

W latach 50. na lewobrzeżnej kolei dojazdowej panował bardzo intensywny ruch pociągów, a prom parowy pracował przez całą dobę na „pełnych obrotach”. Jednak brak należytej konserwacji i różne meandry biurokracji doprowadziły do tego, że ponad 50-letni prom trzeba było w 1955/1956 wycofać z eksploatacji. Od tego czasu nie istniała już przeprawa taboru przez Przekop Wisły a pasażerowie korzystali z promu drogowego „Wisła” oddalonego ca. 300 m od stacyjek Prawy Brzeg Wisły i Lewy Brzeg Wisły.

Wiosną 1965 obsługę większości pociągów pasażerskich przejęły wagony motorowe zbudowane w warsztatach w Lisewie i kolejka zaczęła być częściej używana. Ówczesna polityka transportowa spowodowała zawieszenie w 1971 kursowania pociągów na odcinkach KoszwałyLewy Brzeg Wisły i Prawy Brzeg WisłyStegna, a w 1974 zlikwidowano całą lewobrzeżną (gdańską) część sieci. Likwidacji uległa również infrastruktura (stacja, warsztaty i parowozownia Gdańsk Wąskotorowy) a tabor przekazano na prawobrzeżną część kolei.

Pod koniec lat 90. pozostałości kolejki wąskotorowej na lewej stronie Wisły zostały rozkradzione lub rozebrane, a tabor przeznaczono na złom. Ostatnie ślady gdańskiej wąskotorówki można jeszcze zobaczyć na mostach w Przegalinie, koło Cedr Małych i nad Opływem Motławy w Gdańsku.

KalendariumEdytuj

 
Wiadukt kolejki w Przegalinie
  • 1886 – uruchomienie przez cukrownie Nowy Staw pierwszej kolei wąskotorowej na Żuławach do Dębiny Południe (4,5 km) z trakcją konną
  • 1893 – uruchomienie linii Nowy Staw – Parszewo – Kącik i przez Lichnowy do Nowej Cerkwi
  • 1894 – dotarcie torów do Lipinki Gdańskiej
  • 1897 – przejęcie cukrowni Lisewo i Nowy Staw przez ADKG
  • 1898 – powołanie Neutech – Liessauer Kleinbahn (NLK)
  • 1899 – budowa odcinka Lisewo – Lichnowy, powstanie WKAG
  • 1900 – budowa odcinków Ostaszewo – Nowa Cerkiew (NLK), Malbork – Kałdowo – Lipinka Gd. oraz Kałdowo – Miłoradz (WKAG)
  • 1901 – budowa odcinków Ostaszewo – Nowy Dwór Gdański oraz Stare Pole – Stalewo
  • 1903 – otwarcie linii Malbork – Stare Pole
  • 1905 – otwarcie linii Gdańsk – Sztutowo oraz Przejazdowo – Giemlice – Koszwały
  • 1906 – otwarcie linii Stegna – Nowy Dwór Gdański z mostami obrotowymi na Linawie (wówczas Prieznik) i Tudze (w Żelichowie, niezachowany)
  • 1909 – WKAG oddaje do użytku odcinki Nowy Dwór Gdański – Lipinka Gdańska oraz Stalewo – Jasna
  • 1913 – po kampanii cukrowniczej 1912/13 następuje likwidacja cukrowni Lisewo i przejęcie 116 km sieci NLK przez WKAG
  • 1917 – uruchomienie ruchu towarowego na odcinku Jeziernik – Nowa Kościelnica
  • 1920 – uruchomienie odcinka Nowa Kościelnica – Żuławki Północne na Kanale Wiślano – Zalewowym
  • 1 stycznia 1922 – zawieszenie ruchu pasażerskiego na odcinkach Giemlice – Cedry Wielkie oraz Lichnowy – Nowy Staw
  • 1923 – zawieszenie ruchu pasażerskiego Malbork – Jasna
  • 1931 – zawieszenie ruchu pasażerskiego na odcinku Nowy Dwór Gdański – Ostaszewo
  • 1945 – budowa przez Wehrmacht linii Sztutowo – Krynica Morska – Piaski – Alttief
  • 1945 – uruchomienie przez Polaków odcinków Malbork – Jasna oraz Kałdowo – Lipinka Gdańska – Nowy Staw – Nowy Dwór Gdański
  • 1946 – uruchomienie linii Kałdowo – Lisewo – Lichnowy – Nowy Staw oraz Lichnowy – Ostaszewo
  • 1947 – uruchomienie linii Ostaszewo – Nowy Dwór Gdański – Rybina
  • 1948 – uruchomienie linii Gdańsk – Lewy Brzeg Wisły oraz Prawy Brzeg Wisły – Stegna – Sztutowo
  • 1950 – odbudowa linii Sztutowo – Krynica Morska dla potrzeb Marynarki Wojennej (tylko ruch towarowy)
  • 1951 – odbudowa linii Jeziernik – Żuławki Północne
  • 1953 – zawieszenie przewozów i likwidacja linii Sztutowo – Krynica Morska
  • 1956 – likwidacja kolejowego połączenia promowego w Świbnie
  • 1967 – decyzja o likwidacji linii Malbork – Jasna
  • 1968 – zawieszenie ruchu pasażerskiego na trasie Lichnowy – Nowy Staw – Lipinka Gd.
  • 1969 – zawieszenie ruchu na linii Jeziernik – Żuławki Północne
  • 1971 – zawieszenie ruchu pasażerskiego Koszwały – Lewy Brzeg Wisły i Prawy Brzeg Wisły – Stegna
  • 1974 – zawieszenie ruchu na pozostałej części kolejki na lewym brzegu Wisły
  • 1978 – reaktywacja przewozów pasażerskich od Stegny do Mikoszewa (Jantar Expres)
  • 1988 – zawieszenie ruchu pasażerskiego z Lisewa do Kałdowa
  • 1992 – zawieszenie ruchu pasażerskiego z Kałdowa do Nowego Dworu Gdańskiego
  • 1 września 1995 – zawieszenie ruchu pasażerskiego Lisewo – Ostaszewo – Nowy Dwór Gdański
  • 1996 – całkowite zawieszenie ruchu na kolejce przez PKP

Linie kolejowe wchodzące w skład Gdańskich Kolei DojazdowychEdytuj

Część prawobrzeżna

Część lewobrzeżna

Zobacz teżEdytuj

Wykaz literatury uzupełniającej: Gdańska Kolej Dojazdowa.

PrzypisyEdytuj

  1. Westpreußische Kleinbahnen Aktien-Gesellschaft (Zachodniopruska Spółka Małych Kolei).

BibliografiaEdytuj

  • Roman Witkowski: „Świat kolei” nr.nr. 2/2007, 8/2007, 12/2007, 3/2008, 9/2008 i 11/2008
  • Roman Witkowski: Koleje Wąskotorowe na Żuławach, Kolpress, 2009