Gmach Narodowego Banku Polskiego w Krakowie

budynek w Krakowie

Gmach Narodowego Banku Polskiego w Krakowie – zabytkowy budynek w Krakowie, oddany do użytku w 1925 roku, mieszczący siedzibę oddziału Narodowego Banku Polskiego, położony przy ulicy Basztowej 20 na rogu z placem Jana Matejki.

Gmach Narodowego Banku Polskiego
Obiekt zabytkowy nr rej. A-116 z dnia 16.11.1965[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Miejscowość Kraków
Adres ul. Basztowa 20
pl. Jana Matejki 1
ul. Zacisze 2
Styl architektoniczny neoklasycyzm
Architekt Kazimierz Wyczyński, Teodor Hoffmann
Rozpoczęcie budowy 1921
Ukończenie budowy 1925
Właściciel Narodowy Bank Polski
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Gmach Narodowego Banku Polskiego
Ziemia50°03′56,5″N 19°56′32,6″E/50,065694 19,942389
Gmach Narodowego Banku Polskiego nocą

HistoriaEdytuj

Budynek wzniesiono na Kleparzu, przy ulicy Basztowej, na posesji ograniczonej od zachodu przez plac Matejki, a od wschodu przez ulicę Zacisze. W miejscu tym dawniej znajdował się zajazd, a następnie budynek, którego jedną połowę (do 1895) zajmował Hotel Lwowski (od 1879 „Centralny”[2]), zaś drugą kamienica czynszowa z wejściem od strony ulicy Zacisze, w której w latach 1883–1895 mieszkał Stanisław Wyspiański, wówczas pod opieką swojej ciotki Joanny i jej męża Kazimierza Stankiewicza. Po powrocie z Paryża artysta urządził tam swoją pierwszą, krakowską pracownię – w mieszkaniu wuja, Kazimierza Rogowskiego, sąsiada Stankiewiczów[2][3][4]. Jeszcze przed rokiem 1914 zorganizowano konkurs na budowę w tym miejscu nowego hotelu. Planów tych jednak nie zrealizowano z powodu wybuchu I wojny światowej[2].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa przeznaczyła posesję pod gmach tymczasowego banku emisyjnego[2]. Budowę rozpoczęto w 1921 roku[2][5]. Zapoczątkowano ją według projektu Kazimierza Wyczyńskiego. Po śmierci tego architekta (1923) jego miejsce zajął Teodor Hoffmann, który kierował pracami do ukończenia obiektu w 1925 roku[3][2]. Tymczasem zlikwidowano Polską Krajową Kasę Pożyczkową, a w budynku umieszczono krakowski oddział Banku Polskiego[2].

W czasach II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej w gmachu mieściła się główna siedziba Banku Emisyjnego Generalnego Gubernatorstwa, którego dyrektorem był Feliks Młynarski, były wiceprezes Banku Polskiego[6]. Mieszkał on w tym budynku od 1940 roku do swojej śmierci (1972)[7].

Po II wojnie światowej w gmachu siedzibę znalazł krakowski oddział Narodowego Banku Polskiego[2], a obiekt przechodził doraźne remonty, przebudowy i unowocześnienia. W latach 70. XX wieku przeprowadzono remont sali operacyjnej w ramach którego całkowicie usunięto jej oryginalny wystrój, m.in. zmieniono posadzkę, zainstalowano ścianki działowe obłożone zielonym kamieniem. Z kolei w latach 2015–2016 przeprowadzono generalny remont gmachu, w ramach którego m.in. odnowiono elewację, odtworzono pierwotny wystrój sali operacyjnej banku (w tym posadzkę z wzorem szachownicy). Wykonano także nowe wejście do budynku od strony placu Matejki, a dawne mieszkania na piętrach zamieniono na przestrzeń biurową[8][9]. Z oryginalnego wystroju przetrwała dekoracja stiukowa (w tym orzeł zygmuntowski na sali operacyjnej), kominki, dębowe drzwi sali operacyjnej[2].

W 2017 roku w elewację gmachu na rogu od strony placu Matejki i ulicy Basztowej wmurowano tablicę upamiętniającą fakt zamieszkiwania w tym miejscu Stanisława Wyspiańskiego[10]. Obok znajduje się podobna tablica upamiętniająca Feliksa Młynarskiego.

ArchitekturaEdytuj

Budynek jest przykładem architektury w nurcie klasycyzmu akademickiego, popularnego w latach 20. XX wieku, szczególnie w przypadku siedzib instytucji rządowych – władze odrodzonej Polski przywiązywały dużą wagę do odpowiedniego wizerunku takich gmachów, monumentalnego, by w ten sposób podkreślić siłę państwa i solidność jego podstaw. Dlatego również zlokalizowano bank w prestiżowym miejscu[11][12].

Monumentalność obiektu, który dzięki temu dostosowano do reprezentacyjnej zabudowy ulicy Basztowej, podkreśla fasada, ozdobiona ryzalitem z czterema kolumnami w wielkim porządku jońskim i belwederem. Cały gmach wieńczy ponadto attyka[3][12]. Także materiały wykorzystane przy wznoszeniu budynku miały podkreślać jego wyjątkowy, dostojny charakter – wapień (z niego wykonano cokół) oraz płyty sztucznego kamienia (reszta obiektu), o różnych formach i fakturze[12].

Na szczycie fasady umieszczono dwie grupy rzeźb wykonanych w sztucznym kamieniu koloru czerwono-brązowego – alegorie rolnictwa (z lewej strony) i przemysłu (po prawej), które wyszły spod ręki Karola Hukana w latach 1922–1924. Nawiązują do działalności banku poprzez symboliczne przedstawienie dwóch sposobów zarabiania pieniędzy: pracą rąk ludzkich i produkcją przemysłową[3][12]. Natomiast attykę ozdobiono płaskorzeźbionymi reliefami, autorstwa Stanisława Popławskiego, przedstawiającymi sylwetki nagich mężczyzn z festonami oraz (od strony zachodniej) „Byczki”, kompozycję z walczącymi żubrami[3][2][5]. Jego dłuta są również medaliony przy portalu od strony ulicy Basztowej[5].

Na parterze budynku umieszczono salę operacyjną banku, natomiast na piętrach znajdowały się głównie mieszkania zajmowane przez pracowników banku i ich rodziny, co było standardowym rozwiązaniem w przypadku gmachów publicznych w okresie międzywojennym. Wejścia dla pracowników umieszczono w bocznych elewacjach gmachu, wykonanych równie starannie co fasada[8][12]. W podworcu znajdowały się stajnie, a potem garaże[2].

Gmach uchodzi za jeden z najlepszych przykładów klasycyzmu akademickiego, jakkolwiek niedługo po zakończeniu budowy krytycznie ocenił go Władysław Ekielski na łamach periodyku „Architekt[12]. z kolei rzeźby, które zdobią obiekt częściowo reprezentują styl modernistyczny[3].

PrzypisyEdytuj

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-09-30.
  2. a b c d e f g h i j k Kleparz: Przewodnik. Kraków: vis-à-vis/Etiuda, 2011, s. 91–94, 96. ISBN 978-83-61516-73-6.
  3. a b c d e f Bank Polski. W: Encyklopedia Krakowa. Warszawa – Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 42. ISBN 83-01-13325-2.
  4. Krystyna Zbijewska: Krakowskim szlakiem Stanisława Wyspiańskiego. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1986, s. 26–29. ISBN 83-7005-069-7.; Krystyna Zbijewska: Biografia w kamienie wpisana. [dostęp 2018-07-09].
  5. a b c Michał Rożek: Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa. Wyd. I. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006, s. 20. ISBN 83-7318-730-8.
  6. Cecylia Leszczyńska. 185th Anniversary of Polish Central Banking. „Bankoteka”. Special Issue: Exhibition The history of central banking – Poland and the USA: 185th anniversary of Polish central banking and 100th anniversary of the Fed. Narodowy Bank Polski. ISSN 2299-632X. 
  7. Informacja na tablicy wmurowanej w elewację gmachu w 2017 roku.
  8. a b Małgorzata Mrowiec: Zabytkowy gmach NBP odzyskuje świetność. W: Dziennik Polski [on-line]. 2015-01-22. [dostęp 2018-07-09].
  9. Łukasz Dankiewicz: Historia wraca do gmachu przy Basztowej. W: LoveKraków.pl [on-line]. 2016-05-27. [dostęp 2018-07-09].
  10. Marian Satała: Remont gmachu NBP w Krakowie. Odsłonięto pamiątkową tablicę ku czci Stanisława Wyspiańskiego. W: Gazeta Krakowska [on-line]. 2017-12-29. [dostęp 2018-07-09].
  11. Marcin Fabiański, Jacek Purchla: Architektura Krakowa. Przewodnik. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2012, s. 122. ISBN 978-83-08-04701-9.
  12. a b c d e f Barbara Zbroja: Architektura międzywojennego Krakowa 1918–1939. Kraków: Wydawnictwo Wysoki Zamek, 2013, s. 42. ISBN 978-83-936117-8-2.