Otwórz menu główne

Gnaszyn-Kawodrza – dzielnica Częstochowy. Większość mieszkańców tej dzielnicy utożsamia się z mniejszymi częściami dzielnicy, niebędącymi zarazem jednostkami podziału administracyjnego: Gnaszyn, w tym Gnaszyn Górny oraz Gnaszyn Dolny, Kawodrza Dolna, Kawodrza Górna, Bańbór.[potrzebny przypis]

Herb Częstochowy Gnaszyn-Kawodrza
Dzielnica Częstochowy
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Częstochowa
W granicach Częstochowy 1977
Zarządzający Waldemar Lisowski
Powierzchnia 8,73[1] km²
Populacja 
• liczba ludności

5364[1]
Nr kierunkowy +48 34
Kod pocztowy 42-280
Tablice rejestracyjne SC
Położenie na mapie Częstochowy
Położenie na mapie
50°47′30″N 19°01′45″E/50,791667 19,029167
Portal Portal Polska

PołożenieEdytuj

Dzielnica położona nad rzeką Stradomką, która dzieli ją na część północną – dolną (Gnaszyn Dolny z Bańborem, Kawodrza Dolna) i południową – górną (Gnaszyn Górny, Kawodrza Górna).

HistoriaEdytuj

Zanim Gnaszyn i Kawodrza stały się w wyniku procesów urbanizacyjnych dzielnicą Częstochowy, były osobnymi, niewielkimi miejscowościami istniejącymi co najmniej od XIV wieku. Gnaszyn pierwotnie był wsią królewską. Podobnie jak okoliczne wsie od 1382 r. stanowił uposażenie klasztoru jasnogórskiego z nadania króla polskiego Władysława Jagiełły co odnotował Jan Długosz w powstałej w latach 1470-1480 księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis wymieniając nazwy dwóch wsi w zlatynizowanych staropolskich formach Gwaschyn oraz Krowodrza[2][3].

Już w XV wieku w Gnaszynie istniały kopalnie rudy, kuźnica produkująca żelazo, młyn wodny oraz staw rybny[2].

W 1545 roku Zygmunt I Stary nadał mistrzowi kuźniczemu Benedyktowi Połciowi, braciom Grzegorzowi, Markowi i Adamowi na Gnaszynie i 19 robotnikom kuźniczym list bezpieczeństwa do Zielonych Świąt (24 V) z powodu gwałtów i ucisku ze strony klasztoru Paulinów z Częstochowy. Przed 1573 r. kuźnica została zlikwidowana. W XIX wieku na miejscu kuźnicy założona została wieś Gnaszyn.

W 1813 roku wojska rosyjskie księcia Żuwkowa spustoszyły wieś. Według skargi włościan "zasiewy (zostały) zupełnie zajeżdżone, wytratowane, ziemniaki wszystkie wytargane, ptactwo wybite, łąki wypasione, mieszkańcy pobici i rozpędzeni".

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (w tomie II z 1881 r.) określa Gnaszyn jako kolonię, gdzie działały kopalnie rud żelaza i młyn wodny; to samo źródło podaje, że w 1827 r. było tam 41 domów i 320 mieszkańców[2]. Od początku XX wieku następował gwałtowny rozwój związany z powstawaniem nowych kopalń rud żelaza, budową w latach 1901-1903 kolei Częstochowa – Herby ze stacją w Gnaszynie Dolnym. Do 1911 roku linia była wąskotorowa, lecz Rosjanie budując kolej Herbsko-Kielecką przekuli ją na szerokotorową. W 1918 roku Niemcy przekuli ją ponownie na rozstaw normalny. W 1953 roku otwarto nową stację kolejową, a w 1965 roku linia na odcinku Częstochowa Stradom – Liswarta została zelektryfikowana. W 2007 roku wyremontowano jeden tor odcinka ze Stradomia przez Gnaszyn do Jawornicy (przedmieścia Lublińca). Tory oraz stacja kolejowa zostały gruntowanie zmodernizowane w latach 2013-2014 podczas remontu tzw. protezy koniecpolskiej łączącej Centralną Magistralę Kolejową z Dolnym Śląskiem, po której obecnie kursują m.in. pociągi pendolino (Express InterCity Premium). Prace nie obejmowały opuszczonego budynku dworca. W 2015 roku PKP podjęło decyzję o jego zburzeniu[4].

II wojna światowaEdytuj

W czasie walk o Częstochowę wieczorem 1 września 1939 roku na głównej pozycji obronnej w Gnaszynie żołnierze 25 Pułku Piechoty w zasadzce zaatakowali niemiecki samochód sztabowy oraz motocykl, a na zabitych oficerach zdobyli mapy. Schwytanego do niewoli podpułkownika odesłano do szpitala polowego, a zdobyte mapy i pojazdy przesłano do sztabu dywizji[5].

W związku z walkami kilka domów w Gnaszynie Górnym zostało spalonych. 3 września nad Kawodrzą Dolną, nad ulicą Mała Warszawka, zestrzelony został samolot 22 Eskadry Bombowej 2 Pułku Lotniczego Wojska Polskiego wracający z akcji. Samolot „Karaś”[5] z trzyosobową załogą na pokładzie wracał na lotnisko Kamień koło Radomia. Został zestrzelony przez niemieckie samoloty[6]. Grób dwóch lotników (jeden ocalał) znajduje się na gnaszyńskim cmentarzu.

Po przejściu frontu na Gnaszyn spadły brutalne represje, będące zemstą za zasadzkę na samochód sztabowy[5].

24 kwietnia 1944 roku w Gnaszynie Niemcy powiesili 10 zakładników. Około godziny 10 ze stron Blachowni przywieziono 10 mężczyzn i powieszono ich na oczach około 2000 ludzi. Jeden ze skazańców, który był księdzem katolickim, krzyknął „Jeszcze Polska nie zginęła”, a jeszcze inny mężczyzna powiedział „My tu niewinnie giniemy”. Zwłoki skazańców kierujący akcją szef powiatowej placówki gestapo Mathias Chriestiansen kazał załadować samochód, który odjechał w kierunku Blachowni. Gnaszyniacy pamiętają o tych, którzy zginęli na tych ziemiach. W 55. rocznicę kaźni odbyła się uroczystość odsłonięcia miejsca pamięci, którym jest żeliwny krzyż i granitowa tabliczka, obecnie znajdujące się na skrzyżowaniu dróg: Rzepakowej i Dziesięciu Zakładników.

17 stycznia 1945 r. wojska Armii Czerwonej wkroczyły do Gnaszyna, które dzień wcześniej wyzwoliły Częstochowę. W walkach zginęło dwóch żołnierzy pochowanych na parafialnym cmentarzu.

W latach 1952-1954 i 1973-1976 Gnaszyn był siedzibą gminy Gnaszyn Dolny, do której należały również pozostałe części obecnej dzielnicy. W 1977 roku Gnaszyn, Bańbór i Kawodrza zostały włączone do Częstochowy.

PrzemysłEdytuj

W latach 1911-1912 Marian Sawicki i Zygmunt Markowicz założyli Gnaszyńską Manufakturę (później znaną jako Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Wigolen” w Gnaszynie Dolnym). W czasach PRL przy rozbudowanej fabryce powstało kino „Włókniarz”, Klub Zakładowy, stołówka, przedszkole, bloki zakładowe. „Wigolen” miał też własny dom wczasowy w Zakopanem i ośrodek kolonijny w Podzamku.

W 1921 roku została założona Gnaszyńska Fabryka Tapet i Papierów Kolorowych (późniejsze GZWP – Gnaszyńskie Zakłady Wyrobów Papierowych). Przez wiele lat była to jedyna fabryka tapet w Polsce. W 1998 roku zmieniono nazwę na „Tapety Gnaszyn” S.A. Maszyny z fabryki wywieziono do zakładów „Gomel” w Homlu na Białorusi. W 2005 roku puste budynki zakładów (o powierzchni 25 000 m²) kupiła firma „Dospel”, producent wentylatorów. Znajduje się tutaj siedziba firmy. Fabryka tapet była bohaterem krótkiego reportażu Polskiej Kroniki Filmowej z 1964 roku. Pokazano w nim przestarzałe maszyny pracujące od początku istnienia fabryki.

Założone w 1922 roku Zakłady Ceramiczne przejęła w 1999 austriacka firma Wienerberger, największy na świecie producent cegieł oraz drugi w Europie producent systemów dachowych. Obok fabryki znajduje się kopalnia odkrywkowa środkowojurajskich iłów. Dominuje w niej fauna morska z typowymi dla batonu skamieniałościami (małż, ślimaków, rostr belemnitów i amonitów)[7]. Glinę zaczęto tu wydobywać w 1906 roku. Złoże zajmuje powierzchnię około 30 ha.

Teren dzielnicy wchodził w obszar Częstochowskiego Okręgu Rudnego, który dostarczał ubogie rudy żelaza na potrzeby Huty Częstochowa. W latach 60 XX wieku działało kilkanaście niewielkich kopalń, w których pracowało około 20 tysięcy osób.

W Gnaszynie znajdował się jeden z czterech szybów kopalni rud żelaza „Franciszek”. Po zamknięciu kopalni, pozostała po niej hałda. Znajdowała się tu również kopalnia rud żelaza „Paweł”, a na terenie Kawodrzy kopalnia rud żelaza „Barbara”. Na Kawodrzy znajdowały się również trzy kopalnie odkrywkowe gliny cegielni: „Kawodrza”, „Anna” i „Zacisze”.

Gnaszyn i Kawodrza – panorama z widocznymi hałdami

OświataEdytuj

Na terenie Gnaszyna znajduje się Miejskie Przedszkole nr 29, Szkoła Podstawowa nr 11 im. Marii Dąbrowskiej i Gimnazjum nr 11 im. Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Szkoła podstawowa została założona w 1902 roku.

Parafia rzymskokatolickaEdytuj

W Gnaszynie znajduje się rzymskokatolicka parafia Przemienienia Pańskiego leżąca w dekanacie Najświętszej Maryi Panny Jasnogórskiej w archidiecezji częstochowskiej. Kościół parafialny wybudowano w latach 1981-1990. Cmentarz parafialny znajduje się na północny wschód od kościoła parafialnego, przy ulicy Zbawiciela.

Ochotnicza Straż Pożarna w GnaszynieEdytuj

OSP Gnaszyn powstało w 1918 roku z inicjatywy mieszkańców wsi. Beczka 200-litrowa na dwukołowym wózku przystosowanym do zaprzęgu konnego, wiadra i łopaty to pierwszy sprzęt strażacki. Pierwszą remizą była szopa Franciszka Glanca, a później pomieszczenie wynajmowane przez Romana Warońskiego. W 1925 roku wybudowano remizę na placu Kazimierza Nosalika. W czasach II wojny światowej remiza została zniszczona. Po wojnie siedziba OSP została odbudowana na placu Józefa Gruszczyńskiego. OSP Gnaszyn istnieje do dzisiaj. OSP Gnaszyn jest włączona do KSRG jako jedna z czterech jednostek w mieście Częstochowa.

Maria Dąbrowska o Gnaszynie i KawodrzyEdytuj

 
Kawodrze są dwie Dolna i Górna. Domy nowe, ale drewniane, długie, pół miejskie, pełne pospolitych zdobień. Dachy pokryte papą, płaskie. Ludność ubrana całkiem po miejsku. Czystość i zamożność znać z każdego kąta.
 
Tuż za Kawodrzą Dolną rozciąga się Gnaszyn. Ma on zewnętrznie ten sam charakter, a wygląda jeszcze zamożniej. Domy jednak choć nowe przeważnie drewniane, ozdobione werandami w zieloną kratkę. Widać pewną staranność estetyczną. W ogródkach zauważa się nawet inspekty.

KomunikacjaEdytuj

DrogiEdytuj

Linie kolejoweEdytuj

  • 61 Kielce – Fosowskie

Linie autobusoweEdytuj

  • Dzielnica jest obsługiwana przez linie MPK Częstochowa: nr 12, 17, 21, 22, N3 (linia nocna).
  • Linie autobusowe do Blachowni (151, 152, 162) i do Aleksandrii (101) przez Gnaszyn (są to linie podmiejskie, realizowane przez PKS Częstochowa).

Ludzie związani z GnaszynemEdytuj

GaleriaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Algorytm podziału środków (pol.). Urząd Miasta Częstochowy, 2014-04-30. [dostęp 2014-05-06].
  2. a b c Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. II, hasło "Gnaszyn". nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1881. s. 619. [dostęp 2018–05–20].
  3. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przeździecki, Kraków 1864.
  4. Wyborcza.pl. czestochowa.gazeta.pl. [dostęp 2015-06-12].
  5. a b c Adam Kurus: Częstochowa 1939: Zapomniana bitwa (pol.). Do broni. Portal historii ożywionej, 2012-05-17. [dostęp 2012-05-24].
  6. 1939 - kampania wrześniowa, Polska - 1939 rok, stare zdjęcia, czestochowa.fotopolska.eu [dostęp 2018-01-16].
  7. Cegielnia Gnaszyn | Inkluzja, inkluzja.eu [dostęp 2018-01-16] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • I. Heromiński: Indeks urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych powiatu częstochowskiego według stanu na 31.XII.1970 r. [w:] Ziemia Częstochowska, tom X. Częstochowa: Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej, 1974.
  • Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Wigolen”, [w:] Informator dla studentów i absolwentów wyższych uczelni. Warszawa: Zjednoczenie Przemysłu Lniarskiego, Wydawnictwo Katalogów i Cenników, 1975, s. 28-30.
  • J. A. Bossowski, Z. Urbański: Historia kolei Herby-Częstochowa. Częstochowa: Cmyk-Art, 2002. ISBN 83-917138-5-7.
  • J. A. Bossowski: 100 lat kolei Herby-Częstochowa. Częstochowa: 2003.
  • Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu
  • Bogdan Snoch, Mała encyklopedia Częstochowy, Towarzystwo Przyjaciół Częstochowy, Częstochowa 2002
  • ks. Stefan Mizera, Udział Klasztoru Jasnogórskiego w przemianach gospodarczo-społecznych XIX wiecznej Częstochowy (1815-1865), „Studia Claromontana”
  • Jerzy Pawlak, Polskie eskadry w wojnie obronnej 1939, Warszawa 1982
  • Waldemar Nowakowski, Brygada Bombowa – lot bojowy, Warszawa 1983
  • Księga zmarłych pochowanych na cmentarzu parafialnym w Częstochowie-Gnaszynie założona w maju 1996

Linki zewnętrzneEdytuj