Golczewo

miasto w województwie zachodniopomorskim

Golczewo (niem. Gülzow[3]) – miasto w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kamieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Golczewo. Położone na Równinie Gryfickiej, nad Jeziorem Okonim i Jeziorem Szczuczym i przepływającą przez nie rzeką Niemicą.

Golczewo
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
ulica Zwycięstwa z widocznym kościołem św. Andrzeja Boboli
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 zachodniopomorskie

Powiat

kamieński

Gmina

Golczewo

Prawa miejskie

1 stycznia 1990[1]

Burmistrz

Maciej Zieliński

Powierzchnia

7,42 km²

Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość


2709[2]
365,1 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 91

Kod pocztowy

72-410

Tablice rejestracyjne

ZKA

Położenie na mapie gminy Golczewo
Mapa konturowa gminy Golczewo, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Golczewo”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Golczewo”
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa konturowa województwa zachodniopomorskiego, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Golczewo”
Położenie na mapie powiatu kamieńskiego
Mapa konturowa powiatu kamieńskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Golczewo”
Ziemia53°49′34″N 14°58′55″E/53,826111 14,981944
TERC (TERYT)

3207024

SIMC

0978881

Hasło promocyjne: Pierwsze miasto III Rzeczypospolitej
Urząd miejski
ul. Zwycięstwa 23
72-410 Golczewo
Strona internetowa

31 grudnia 2010 r. miasto miało 2708 mieszkańców[4].

Położenie edytuj

 
Jezioro Okonie w Golczewie w latach 20–30 XX wieku. Widok z ulicy Kamieńskiej
 
Przez Golczewo biegnie droga wojewódzka nr 106

Miasto znajduje się w północno-zachodniej części woj. zachodniopomorskiego. Golczewo jest położone w południowo-zachodniej części Równiny Gryfickiej. W granicach administracyjnych miasta znajdują się dwa większe zbiorniki wodne: Jezioro Okonie i Jezioro Szczucze, przez które przepływa rzeka Niemica. Główna zabudowa Golczewa mieści się na wschodnich brzegach obu jezior.

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 7,42 km²[5].

Częściami miasta są: Golczewko, Golczewo-Młyn i Rybaki. Układ miejski tworzą 29 ulic i 2 osiedla mieszkaniowe.

Golczewo położone jest przy drodze wojewódzkiej nr 106 (RzewnowoStargardPyrzyce).

Nazwa edytuj

Nazwa miejscowości pochodzi od staropolskiej nazwy Golesz, co oznacza „goły, „golec”[6]. Na przestrzeni czasu nazwa Golczewo zamieniała swoje brzmienie:

  • 1304 – Gulzow[6]
  • 1315 – Gulsow, Gulsowe[6]

Historia edytuj

Kalendarium edytuj

  • IX wiek – nad jeziorami Górnym i Dolnym powstało grodzisko, chroniące od południa dawne państwo SłowianWolin
  • IX-XIII wiek – twierdza przekształcona została w solidny zamek, wokół którego powstała słowiańska osada
  • XIV wiek – dokument z 15 lipca 1304 roku informuje o sprzedaży zamku przez dwóch rycerzy biskupowi kamieńskiemu Henrykowi von Wacholz za zgodą księcia szczecińskiego Bogusława IV
  • 1405 r. – zamek przeszedł we władanie książąt pomorskich
  • 1436 r. – książę szczeciński ponownie przekazał zamek biskupom kamieńskim
  • 1454 r. – synod biskupów w Golczewie
  • 1520 r. – zamek kilkakrotnie był odwiedzany przez księcia Bogusława X
  • 1684 r. – Golczewo wraz z całym biskupstwem przeszło we władanie Marchii Brandenburskiej
  • XVIII wiek – Golczewo spełniało wszystkie funkcje ośrodka miejskiego. Posiadało 40 domów, liczyło kilkuset mieszkańców. Trudnili się oni rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Liczne przywileje otrzymali tutejsi rzemieślnicy: krawcy, tkacze, siodlarze, kowale i płatnerze. Zamek uległ zniszczeniu, z opisu z 1784 roku wynika, że jest już kupą gruzów. Pozostała tylko wieża.
  • XIX wiek – Miasto liczyło ponad 1000 mieszkańców (w roku 1876 – 1300). Zabudowa osady była skrzyżowaniem budownictwa miejskiego z tradycyjną zabudową wiejską. W tym czasie odbywały się w Golczewie liczne targi drewnem, bydłem i końmi. Specyficzną cechą rzemiosła w tamtym czasie była produkcja łodzi dla potrzeb rybactwa z osad nad Zalewem Szczecińskim i Dziwną. Mieszkańcy trudnili się również spławem drewna Niemicą.
  • 1945 r. – podczas działań wojennych zniszczonych zostało 40 procent miasta, wiele zakładów przemysłowych i rzemieślniczych. Miejscowość została włączona do Polski. Jej dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. Przez krótki okres administracja polska używała nazw Goleszewo oraz Goliszewo[7][8], jednak ostatecznie ustaloną ją w obecnej formie.
  • do 1945 r. w prowincji Pomorze, w rejencji szczecińskiej. W latach 1946–1998 Golczewo należało do województwa szczecińskiego. W latach 1954–1959 miasto było siedzibą gromad Golczewo I i Golczewo II, które zostały połączone tworząc gromadę Golczewo.
  • 1 stycznia 1990 r. – ze względu na miejski charakter funkcjonalno-przestrzenny, Golczewo uzyskało prawa miejskie[1].
 
Wieża Zamkowa
 
Plan Golczewskiego zamku z 1771 roku
 
Ulica Zwycięstwa (dawniej Unterstrasse) w Golczewie na początku XX wieku
 
Pierwsza golczewska szkoła (ul. Szkolna)

W IX i X wieku na terenach Golczewa i okolic występowały gleby bielicowe pokryte warstwą żyznej próchnicy, które nadawały się do uprawy[9]. W tym też okresie dzięki biskupowi kamińskiemu Hermannowi von Gleichen na ziemiach tych zaczęli pojawiać się osadnicy niemnieccy z Brandenburgii[9]. Wskutek działań księcia Bogusława IV i Ottona I, właścicielami Golczewa zostali lennicy Wulvekin Smeling (Schmeling) i Echard Wedelstedt (Wedelstädt)[9]. Przypuszczalnie około 1284 roku zbudowali oni na niewielkim wzgórzu między jeziorami Szczuczyn i Okonie niewielki zamek, a w roku 1304 do zamku dobudowano wieżę[9]. Golczewo położone jest w połowie drogi między Nowogardem, a Kamieniem Pomorskim.

Pierwsza wzmianka o Golczewie pochodzi z dokumentu castrum Gülzow z 1304 roku w którym to biskup kamieński Heinrich Wacholz nabył zamek golczewski od Wulvekina Smelinga i Echarda Wedelstedta za 1200 marek[6]. W celu zabezpieczenia transakcji wpłacił zaliczkę w wysokości 500 marek, co umożliwiło dotychczasowym właścicielom pozostanie w zamku[6].

W 1308 roku atak Brandenburczyków na Kamień i pożar, który zniszczył zabudowania przykatedralne wraz z katedrą, zmusił biskupa i kanoników do opuszczenia Kamienia[10]. Biskup Heinrich Wacholtz, w obliczu trudnej sytuacji, przeniósł swoją siedzibę do zamku w Golczewie, położonego 20 kilometrów na południowy wschód od Kamienia. Stał się tym samym pierwszym biskupem kamieńskim, który zamieszkał w zamku w Golczewie, pozostawiając nowo mianowanego sufragana w Kamieniu i odwiedzając katedrę jedynie w dni świąteczne[10].

Biskup kamieński Friedrich von Eickstedt, urzędujący w latach 1330–1343, po zastawieniu wsi Lędzin w dawnej części województwa koszalińskiego, zdołał spłacić kolejną ratę w wysokości 300 marek w 1331 roku[10]. Co do pozostałych 400 marek, nie ma pewności, czy zostały również uregulowane. Niemniej jednak, obecność biskupów w zamku golczewskim została odnotowana w dokumentach z lat 1315, 1354, 1355 i 1363, choć formalnie użytkownicy to nadal byli Wedelstedtowie. W kolejnych dwóch wiekach zamek, wraz z przyległym majątkiem, często zmieniał właścicieli, będąc źródłem ciągłych długów, sporów, zastawów i procesów[10].

W owym czasie do klucza golczewskiego należały również Drzewica, Kłęby, Unibórz, Niemica, Upadły, Gadom oraz nieco dalej położone Przybiernów, Miodowice i Zabierzewo[10].

Trudności finansowe biskupa Johanna I zostały rozwiązane poprzez zastawienie zamku golczewskiego kapitule katedralnej w 1363 roku. W 1385 roku biskup Filip von Rehberg odebrał zastaw od kapituły, przekazując go zaufanemu archidiakonowi, Filipowi von Helpte z Uznamia[11]. Ten spłacił część długów biskupa, jednak pierwsi wierzyciele, Flemmingowie, zrezygnowali w 1402 roku z roszczeń do 6000 marek pożyczonych biskupowi, w zamian za przejęcie zamku w Golczewie[11]. W 1406 roku zamek został sprzedany księciu Bogusławowi VIII, który był pretendentem do tronu biskupiego, za dwukrotnie wyższą cenę. W ten sposób Golczewo stało się własnością konkurencyjnego biskupa, który toczył spory z biskupem od 1392 roku do swojej śmierci w 1417 roku[11].

Sprawa prawa do zamku stała się głośna poza granicami księstwa, a proces toczył się nawet na soborze w Konstancji. Mimo interwencji cesarza Zygmunta Luksemburskiego, sprawa nie została rozstrzygnięta[11]. Dopiero w 1436 roku kapituła odzyskała zamek, ale wkrótce znowu musiała go zastawić, tym razem hrabiemu Otto von Ebersteinowi z Nowogardu, Ludwikowi z Maszewa i Kurtowi Flemmingowi, aby uwolnić pojmanego biskupa Henninga Ivena w trakcie walk ze Schliefenami z Kołobrzegu, wspieranymi przez księstwo meklemburskie. W 1454 roku na zamku odbył się synod biskupi[11]. Do 1500 roku kapituła i biskup spłacili długi, a do czasu sekularyzacji dóbr kościelnych w 1810 roku, zamek pozostawał własnością kapituły, służąc biskupom jako letnia rezydencja. W okresie po 1534 roku zamek wszedł w skład dóbr książęcych[11].

W roku 1637 na zamku w Golczewie zamieszkał ostatni protestancki biskup kamieński, Ernest Bogusław de Croy[12]. W rezydencji biskupów kamieńskich w Golczewie, 6 listopada 1669 roku, podpisał akt fundacyjny organów dla katedry kamieńskiej, finansując budowę nowych organów na własny koszt[12]. Po jego śmierci w 1684 roku, na podstawie umowy z 1650 roku z Wielkim Elektorem, zamek przeszedł w posiadanie Brandenburgii, a władze Golczewa zarządzały nim. Opuszczony zamek stopniowo ulegał niszczeniu, a rozbiórki murów (z wyjątkiem wieży) miały miejsce po 1812 roku[12]. Resztki zamku przeszły w prywatne ręce, ale z polecenia Fryderyka Wilhelma IV państwo odkupiło wieżę zamkową. Na końcu XIX wieku jedyną ocaloną częścią zamku był cylindryczna wieża strażnicza, poddana gruntownej renowacji w latach 1895–1929[12].

W okresie protestantyzmu, Golczewo w latach 16531816 pełniło funkcję siedziby synodu, odpowiednika dekanatu w kościele katolickim[13]. Do Synodu należały kościoły w Bodzęcinie, Wodzisławiu, Łożnicy, Przybiernowie, Upadłym, Mechowie, Samlinie i Niemicy[13]. Po rozwiązaniu synodu, część kościołów została włączona do synodów w Wolinie i Goleniowie, zaś Golczewo wraz z kościołami w Upadłym, Mechowie, Samlinie i Niemicy znalazło się w Synodzie w Nowogardzie[13].

W 1732 roku Golczewo liczyło zaledwie 36 domów mieszkalnych, jednak w kolejnych wiekach nastąpił wyraźny rozwój gospodarczy osiedla[14]. Rzemieślnicy, tacy jak krawcy, tkacze, siodlarze, stolarze, kowale, tokarze i płatnerze rozwijało się, a pobliskie lasy były wykorzystywane do eksploatacji drzewa, które spławiano Niemicą do Zalewu Szczecińskiego[14]. Rozwijano także produkcję łodzi z tego budulca. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa i handlu płodami rolnymi. W XIV wieku istniał młyn wodny i kuźnie, a w XV wieku zbudowano kościół, który był później przebudowywany. Nie jest pewne, czy Golczewo miało prawa miejskie w średniowieczu, choć zachowała się pieczęć z XIV wieku z herbem przedstawiającym gryfa pomorskiego, symbolizującego przynależność do książąt pomorskich[14].

Golczewo miało już w XV wieku regularne połączenia z innymi miejscowościami. W 1490 roku cesarz Fryderyk III utworzył regularne przewozy osób konno, powozami i saniami, czyli pocztę. W 1722 roku powstała linia Berlin – Nowogard, a niedługo potem dyliżanse pocztowe przejeżdżały przez Golczewo dwa razy dziennie, łącząc miejscowość z Kamieniem, Nowogardem, Stargardem, Szczecinem i Berlinem[14]. W 1840 roku powstało towarzystwo akcyjne budowy linii kolejowej Berlin – Szczecin, otwartej w 1843 roku przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV. Koleje, zarówno normalnotorowe, jak i wąskotorowe, miały duże znaczenie dla rozwoju Golczewa, umożliwiając transport różnych towarów[15].

W czasie II wojny światowej, w latach 19411945, Golczewo było miejscem pracy przymusowej dla jeńców radzieckich, którzy budowali obiekty podziemne i baraki. Wojska radzieckie zdobyły Golczewo 6 marca 1945 roku[16]. W wyniku działań wojennych Golczewo ucierpiało, tracąc około 40 procent zabudowy.

Po wojnie miejscowość nosiła nazwę Goliszewo[15], ale później przywrócono nazwę Golczewo. Golczewo rozwinęło się w ośrodek administracyjny i przemysłowy, a liczba ludności wzrosła, wynosząc w 1989 roku 2400 mieszkańców.

1 stycznia 1990 roku, na mocy uchwały Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polski z dnia 11 grudnia 1989 roku, Golczewo zdobyło status miasta[17].

Architektura edytuj

Zabytki edytuj

Osobny artykuł: Wieża Zamkowa w Golczewie.
  • zabudowa ryglowa z XVIII-XIX w. przy ul. Zwycięstwa
  • studzienka na podzamczu z rzeźbą żaby w koronie[19]

Współczesność edytuj

W mieście znajdują się: Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w którym działają poradnie podstawowej opieki zdrowotnej, poradnia ginekologiczno-położnicza, poradnia chirurgiczna oraz gabinet fizjoterapii[20] Lecznica dla zwierząt, posterunek policji, dwa banki, urząd pocztowy. W mieście działają 3 placówki oświatowe: zespół szkół ogólnokształcących, gimnazjum oraz zespół szkolno-przedszkolny, w ramach którego działa szkoła podstawowa i przedszkole. Placówką kulturalną jest Miejska Biblioteka.

Turystyka edytuj

 
Molo w Golczewie, na Jeziorze Szczuczym
 
Golczewska żabka – symbol miasta

Szlaki turystyczne edytuj

Ochrona przyrody edytuj

W Golczewie rośnie 5 drzew uznanych za pomniki przyrody. Na ogródkach działkowych przy ul. Miodowej (działka nr 393) rosną 4 buki czerwone o obwodach od 347 do 356 cm. Na cmentarzu niemieckim na działce nr 199 rośnie brzoza brodawkowata o obwodzie 478 cm[21].

W obrębie gminy powołano trzy obszary przyrodniczo-krajobrazowe, których głównym celem jest zabezpieczanie wartościowych grup ekosystemów:

Sport i rekreacja edytuj

Miejscowym zespołem piłki nożnej jest Ludowy Klub Sportowy „Iskra” Golczewo, utworzony 17 września 1946 roku. Zespół piłkarski posiada barwy klubowe zielono-niebiesko-żółte[23]. Klub rozgrywa mecze na stadionie przy ulicy Krótkiej. W sezonie 2010/2011 „Iskra” Golczewo grała w A-klasie, grupie szczecińskiej. „Iskra” zajęła 1 miejsce przed Pomorzaninem Przybiernów i awansowała do klasy Okręgowej[24].

Demografia edytuj

Struktura demograficzna mieszkańców Golczewa według danych z 31 grudnia 2008[25]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 2726 100 1397 51,25 1329 48,75
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 541 19,85 256 9,39 285 10,45
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 1815 66,58 870 31,91 945 34,67
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 370 13,57 271 9,94 99 3,63
  • Piramida wieku mieszkańców Golczewa w 2014 roku[2].


 

Administracja edytuj

 
Siedziba Urzędu Miejskiego w Golczewie

Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. W Radzie Miejskiej w Golczewie zasiada 15 radnych. Organem wykonawczym jest burmistrz. Siedzibą władz jest urząd miejski przy ul. Zwycięstwa.

Burmistrzowie Golczewa:

  • Janusz Domański (1990 – 2006)
  • Andrzej Jan Danieluk (2006 – 2018)
  • Maciej Zieliński (od listopada 2018)

Gmina Golczewo utworzyła jednostkę pomocniczą – „Osiedle Golczewo”, które obejmuje miejscowości: Golczewo, Golczewo-Gaj i Sosnowice[26][27]. Mieszkańcy tych trzech miejscowości na zebraniu ogólnym wyłaniają zarząd osiedla oraz jego przewodniczącego[28].

Mieszkańcy Golczewa wybierają parlamentarzystów z okręgów wyborczych Szczecin, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Miasta partnerskie edytuj

Zobacz też edytuj

Przypisy edytuj

  1. a b Uchwała nr 165 Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie utworzenia miasta Gołczewo w województwie szczecińskim (M.P. z 1989 r. nr 41, poz. 326).
  2. a b Golczewo w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-12], liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  3. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262).
  4. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 10 czerwca 2011, ISSN 1734-6118.
  5. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 26 lipca 2013, ISSN 1505-5507.
  6. a b c d e Klasik 2004 ↓, s. 9.
  7. Pierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w roku 1945.
  8. Słownik współczesnych nazw geograficznych Pomorza Zachodniego z nazwami przejściowymi z lat 1945–1948. Tadeusz Białecki (red.). Szczecin: Książnica Pomorska w Szczecinie, 2002, s. 70. ISBN 83-87879-34-7.
  9. a b c d Klasik 2004 ↓, s. 8.
  10. a b c d e Klasik 2004 ↓, s. 10.
  11. a b c d e f Klasik 2004 ↓, s. 11.
  12. a b c d Klasik 2004 ↓, s. 12.
  13. a b c Klasik 2004 ↓, s. 13.
  14. a b c d Klasik 2004 ↓, s. 14.
  15. a b Klasik 2004 ↓, s. 15.
  16. Historia miejscowości | Wirtualny Sztetl [online], sztetl.org.pl [dostęp 2024-01-14].
  17. Klasik 2004 ↓, s. 18.
  18. Piotr Skurzyński „Pomorze” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2007 s. 62–63 ISBN 978-83-7495-133-3.
  19. Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka Warszawa, 1980, s. 138–139, ISBN 83-217-2292-X, OCLC 8032482.
  20. Biuletyn Informacji Publicznej.
  21. Uchwała Nr XXVII/177/01 Rady Miejskiej w Golczewie z dnia 7 września 2001 r. ws. uznania drzew za pomniki przyrody (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2001 r. Nr 38, poz. 889).
  22. a b Las Golczewski [online], rowery.wzp.pl [dostęp 2024-01-24] (pol.).
  23. O klubie. strona nieoficjalna LKS „Iskra” Golczewo. [dostęp 2010-01-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-06-25)]. (pol.).
  24. Iskra Golczewo. 90minut.pl. [dostęp 2010-01-31]. (pol.).
  25. Bank Danych Regionalnych – Strona główna. GUS. [dostęp 2010-09-14]. (pol.).
  26. Uchwała Nr XXIII/154/2000 Rady Miejskiej w Golczewie z dnia 28 grudnia 2000 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2001 r. Nr 4, poz. 38).
  27. Uchwała Nr XXVII/173/01 Rady Miejskiej w Golczewie z dnia 7 września 2001 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2001 r. Nr 35, poz. 803).
  28. Uchwała Nr XXI/159/97 Rady Miejskiej w Golczewie z dnia 27 lutego 1997 r. ws. Statutu Osiedla Golczewo (z późn. zmianami).
  29. Partnerschaften. Partnerstadt Golzewo, serwis amt-joachimsthal.de [dostęp 2015-08-05].

Bibliografia edytuj

  • Marian Klasik, Golczewo. 700 lat historii. Golczewo, Urząd Miejski w Golczewie, 2004 (pol.).
  • Jerzy Kosacki, Bogdan Kucharski: Pomorze Zachodnie i Środkowe. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 2001, s. 403–404. ISBN 83-7200-583-4.

Linki zewnętrzne edytuj