Otwórz menu główne

Graphe paranomon

procedura prawna w starożytnych Atenach
Wszystkie daty w tym artykule dotyczą domyślnie lat przed naszą erą.

Graphe paranomon (stgr. γραφὴ παρανόμων) – procedura prawna w starożytnych Atenach pozwalająca na oskarżenie przed dikasterionem wnioskodawcy uchwały niezgodnej z obowiązującym prawem, bądź niepożądanej z innych powodów. Znanych jest 39 przypadków jej wykorzystania w okresie klasycznym, najstarszy z 415 roku p.n.e. Najczęściej podważane były dekrety honoryfikacyjne. Wnioskodawcy dekretu groziła grzywna, której wysokość mogła spowodować utratę praw obywatelskich.

HistoriaEdytuj

Występujące w źródłach historycznych wzmianki dotyczące graphe paranomon dotyczą okresu wojny peloponeskiej, zaś najwcześniejszą pewną datą jej zastosowania jest rok 415 p.n.e. W opinii historyków procedura przejmowała część kompetencji odebranych w 462 roku Areopagowi w wyniku reform Efialtesa bądź miała być zastępstwem ostracyzmu. Według Hansena na drugą opcję wskazuje zbieżność w czasie pojawienia się graphe paranomon z ostatnim przypadkiem ateńskiego ostracyzmu[1], temu poglądowi przeciwstawia się Marek Węcowski argumentując to inną funkcją ostracyzmu[2].

Graphe paranomon było uważane przez Ateńczyków za jeden z filarów demokracji. Wiąże się to ściśle z momentami, w których procedura ta zostawała zawieszana – w wyniku przewrotu oligarchicznego w 411 roku, następnie przez Trzydziestu Tyranów w 404 roku. Ostatecznie funkcje procedury przejęło kolegium strażników praw (nomophylakes) – spowodował to po swoim dojściu do władzy w 317 roku. Demetriusz z Faleronu[3]. Znane są jednak i przypadki wykorzystania procedury po tej dacie – na przykład oskarżenie Filona przeciw Sofoklesowi z 306 roku[4].

PrzebiegEdytuj

W ramach procedury graphe paranomon skargę złożyć mógł każdy, niepozbawiony praw obywatelskich Ateńczyk. Mógł tego dokonać zarówno w czasie debaty nad zaskarżaną ustawą, jak i już po jej uchwaleniu przez eklezję. Oskarżyciel składał przysięgę (hypomesia) i stwierdzał niezgodność ustawy z obowiązującym prawem. Oskarżenie to przerywało debatę na eklezji, a w przypadku ustaw już uchwalonych zawieszało ich obowiązywanie. Pod groźbą kary za zaniechanie oskarżenia (1000 drachm i zakaz wykorzystania tej procedury w przyszłości) oskarżyciel musiał przekazać pisemną skargę na ręce tesmotety. Skarga, w której oskarżonym był zawsze obywatel wnoszący projekt ustawy, musiała zawierać powód niezgodności zgłoszonej ustawy z prawem. Powody mogły być zarówno formalne, jak i merytoryczne. Do formalnych zaliczyć można brak uprawnień oskarżonego wnioskodawcy do uczestnictwa w eklezji oraz brak wcześniejszej rekomendacji Rady Pięciuset dla projektu. Merytoryczne powody odnosiły się do treści danej ustawy, przy czym zdarzało się, że oskarżyciel powoływał się na jej sprzeczność nie tylko z konkretnymi prawami, ale też ogólnymi zasadami demokracji, a czasami nawet po prostu na jej szkodliwość[5].

Skargę rozpatrywał dikasterion. Standardowo jego skład stanowiło 501 sędziów, mógł być powiększany o kolejnych 500 dowolną liczbę razy (dopóki pozwalała na to liczba obecnych sędziów). Jeżeli większość sędziów opowiedziała się za zasadnością oskarżenia, uchwała została unieważniona. Jeżeli od złożenia wniosku na eklezji nie minął rok, oskarżony ponosił karę. Najczęściej stosowano grzywnę (kara śmierci pojawia się w źródłach jako potencjalna, bez przypadków użycia[6]), przy czym jej rozmiar wahał się od sum symbolicznych, do praktycznie niemożliwych do zapłacenia przez obywatela (co pociągało utratę części jego praw). W przypadku trzykrotnego skazania oskarżony nakładano dodatkowo pełną atimię[7]. Jeśli dikasterion uznał uchwałę za zgodną z prawem, wchodziła ona w życie. Wedle naszej wiedzy opartej na jednym przypadku (graphe paranomon przeciw Euktemonowi z 353 roku[8]), działo się tak nawet w sytuacji, gdy zaskarżenie na drodze graphe paranomon odbyło się jeszcze przed przyjęciem ustawy przez eklezję[9].

Przypadki użyciaEdytuj

Znanych jest 39 konkretnych przypadków wykorzystania procedury graphe paranomon w klasycznych Atenach. O powszechności procedury świadczy trzecia mowa Ajschinesa (Przeciw Ktezyfontowi, rozdział 194), która przekazuje stwierdzenia Aristofona z Azenii, że aż 75 razy bronił się przed oskarżeniami o proponowanie niezgodnych z prawem ustaw[10]. W tej samej mowie Aristofanowi przeciwstawia wyjątkowy przykład Kefalosa, który mimo zgłoszenia wielu nowych wniosków, nigdy nie został zaskarżony przy użyciu tej procedury[11]. O wielokrotnym podleganiu oskarżeniom publicznym (w tym graphe paranomon) po bitwie pod Cheroneą mówi w mowie O wieńcu[11].

Szczególnie często zaskarżanymi wnioskami (przynajmniej 20 przypadków z 39 znanych[12]) były dekrety honoryfikacyjne i wnioski o nadanie obywatelstwa. Oskarżyciel udowadniał wtedy, że osoba której dotyczył wniosek nie jest godna proponowanego przez wnioskodawcę zaszczytu. W przypadku gdy wniosek złożony przez mniej wpływowego polityka miał uhonorować polityka popularnego, oskarżyciel w swej mowie niewiele miejsca poświęcał osobie wnioskodawcy. Inaczej wyglądała sytuacja, gdy popularny polityk składał wniosek o uhonorowanie mniej znanej osoby – wtedy sam stawał się ofiarą ataku oskarżyciela. Oskarżenie mogło też uderzać w grupę polityków, gdy wnioskodawca dekretu i jego beneficjent należeli do jednego stronnictwa[13].

Przypadki wykorzystania graphe paranomon do 322 roku p.n.e. zidentyfikowane przez Mogensa Hansena[14]. Podkreślono zwycięzcę sporu sądowego (gdy jest znany).
Datowanie Oskarżyciel Oskarżony Podważona ustawa lub propozycja
415 Leogoras z Kydafenajon Speusippos Zarządzenie o aresztowaniu Leograsa za udział w profanacji misteriów.
przed latem 414 Antyfont Demostenes Dekret honoryfikacyjny dotyczący bitwy morskiej (?).
jesień 406 Euryptolemos z Alepeke i inni Kallixenos Propozycja zbiorczego skazania na śmierć ośmiu strategów uczestniczących w bitwie pod Arginuzami z pominięciem procesu sądowego.
403–401 Archinos Trazybul,

Lizjasz napisał mowę

lub wystąpił w obronie

Propozycja nadania obywatelstwa wszystkim (włącznie z niewolnikami), którzy brali udział w przywróceniu demokracji.
403–401 nieznany,

Lizjasz napisał mowę

Teozotides Ustawa zapewniająca szczególną opiekę sierotom, których ojcowie polegli w obronie demokracji.
400–380 Kinezjasz Fanias,

Lizjasz napisał mowę

nieznana
376/375 Leodamas nieznany Dekret honoryfikacyjny dla Chabriasa w związku z bitwą pod Naksos.
375/374 nieznany nieznany Dekret honoryfikacyjny dla Tymoteusza w związku z zwycięstwem pod Alyzją.
371/370 Harmodios nieznany,

Ifikrates przemawia w obronie[a]

Dekret honoryfikacyjny dla Ifikratesa.
363/362 Hyperejdes Aristofon z Azeni Uchwała dotycząca podporządkowania Keos Atenom (?).
357–342 Hegesippos z Sunion Kallippos Uchwała dotycząca stosunków z Kardią.
355/354 Euktemon,

współoskarżał Diodor z mową Przeciw Androtionowi napisaną przez Demostenesa

Androtion Dekret honoryfikacyjny dla ustępującej rady, w której Androtion zasiadał.
skirophorion 353 Androtion, Glauketes i Melanopos Euktemon Uchwała nakładająca na tierarchów Archebiosa i Lysitheidesa opłatę w wysokości 9,5 talentów, którą ci mieli prawo scedować na Androtiona, Glauketesa i Melanoposa.
352/351 Euthykles z Thria,

mowę Przeciw Arystokratesowi napisał Demostenes

Arystokrates Dekret honoryfikacyjny dla Charidemosa z Acharnai. Dekret przewidywał specjalne postępowanie prawne w przypadku zabójstwa Charidemesa.
349 (?) nieznany nieznany Dekret przyznający prawa obywatelskie Apollonidesowi z Olintu.
349 (?) nieznany nieznany Dekret przyznający prawa obywatelskie Peitholaosowi z Ferai.
348 Lykinos, współoskarżał Demostenes Filokrates Uchwała dopuszczająca posłów Filipa II do rokowań pokojowych w Atenach.
349/348 Stephanos z Eroiadai Apollodoros z Acharnai Uchwała przekazująca eklezji decyzję co do przeznaczenia nadwyżek budżetowych.
przed 347 nieznany Skiton nieznana
przed 347 nieznany Smikros nieznana
357–340 Charninos i Teokrines z Hybadai Tukidydes Uchwała zatwierdzająca ustalenia stratega Charesa z Ainianami (Ainians), dotyczące ich wpłat na rzecz II Związku Morskiego.
357–340 Teokrines z Hybadai Demostenes z Pajanii Bliżej nieznana, prawdopodobnie powiązana z ustawą Tukidydesa.
350–340 Teokrines z Hybadai ojciec Epicharesa Dekret honoryfikacyjny dla Charidemosa, syna Ischomachosa. Dekret przewidywał darmowe posiłki w prytanejonie, został jednak zaatakowany jako niekorzystny dla Charidemosa, który tracił dom i prawo do spadku.
przed 340 Teokrines z Hybadai Antymedon Dekret na rzecz mieszkańców Tenedy.
340 nieznany Demostenes z Pajanii Uchwała dotycząca rozpoczęcia prac nad zmianą prawa o trierarchii.
338 Diondas Hyperejdes z Kollytos i Demomeles z Pajanii Dekret honoryfikacyjny dla Demostenesa z Pajanii.
338/337 Aristogejton Hyperejdes z Kollytos Propozycja nadania praw obywatelskich metojkom i wyzwolenia niewolników w celu obrony przed Filipem II[15].
338–336 Hyperejdes z Kollytos Demades z Pajanii Dekret honoryfikacyjny dla Eutykratesa z Olintu, zakładał nadanie ateńskiego obywatelstwa i inne honory.
335–330 Phanostratos,

współoskarżał Demostenes z mową Przeciw Aristogejtonowi

Aristogejton Dekret zakładający między innymi egzekucję Hieroklesa bez sądu, jeżeli przyzna się do zarzucanych mu czynów.
330/329 Ajschines z mową Przeciw Ktezyfontowi Ktezyfont, w obronie przemawiał Demostenes z mową W obronie Ktezyfonta, czyli o wieńcu Dekret honoryfikacyjny dla Demostenesa z Pajanii.
336–335 Polyeuktos z Sphettos Kefizodot,

Likurg wystąpił w obronie

Dekret honoryfikacyjny dla Demadesa z Pajanii.
po śmierci Filipa Hyperejdes z Kollytos Filippides,

prawdopodobnie w obronie wystąpił Demokrates

Dekret honoryfikacyjny na rzecz dziewięciu proedroi, za których urzędowania uhonorowano Filipa II.
po 335 nieznany,

mowę napisał Dejnarchos

Stephanos z Eroiadai(niem.) Uchwała dotycząca publicznej sieci wodociągowej.
po 330 Hyperejdes z Kollytos nieznany Dekret honoryfikacyjny dla Euboulosa z Probalinthos.
330–324 Euksemippos Polyeuktos z Kydantidai Uchwała dotycząca polityki wobec plemion Akamantis i Hippothontis oraz sanktuarium Amfiarejon w Oropos.
przed 324 Likurg nieznany Dekret honoryfikacyjny.
nieznana Kallikrates Demostenes z Pajanii Nieznany.
po czerwcu 323 nieznany Demades z Pajanii Uchwała uznająca Aleksandra Macedońskiego za boga.
przed 322 Hyperejdes z Kollytos Meidias Dekret honoryfikacyjny dla Fokiona.

ZnaczenieEdytuj

Mogens Hansen zwraca uwagę na to, że graphe paranomon nie było skierowane przeciw Zgromadzeniu, które uchwaliło dany dekret, a przeciw mówcom, którzy takie dekrety proponowali. Mówcy ci musieli oszukać lud ateński, który według demokratycznej ideologii świadomie nie dopuściłby do sytuacji sprzecznej z prawem. W takiej interpretacji procedura ta służyła za obronę samego ustroju. Wykorzystujący ją politycy (Aischines, Teokrines, Demostenes) twierdzili nawet, że zniesienie graphe paranomon oznaczałoby koniec demokracji[16]. Hansen zaznacza, iż procedura ta charakterystyczna była dla umiarkowanego rodzaju demokracji. Była używana zarówno w zwalczaniu tendencji oligarchistycznych, jak i radykalnych wniosków demokratów[17].

Rozwiązanie to doprowadziło do częstego zgłaszania propozycji przez mało znanych, podstawionych mówców. Politycy bronili się w ten sposób przed oskarżeniami, które mogły łatwo przerwać ich karierę[18]. Zwłaszcza dekrety honoryfikacyjne zgłaszane przez mniej aktywnych polityków stawały się areną politycznych starć, w których atakowana osoba nie była oficjalnie stroną, przez co nie zagrażały jej żadne prawne konsekwencje[19].

Według Hansena graphe paranomon świadczyło o tym, że w IV wieku p.n.e. to dikasterion – a nie eklezja – był w ateńskiej polis organem suwerennym i nadrzędnym[20].

Graphe nomon me epitedeion theinaiEdytuj

Analogiczną procedurą wobec graphe paranomon była graphe nomon me epitedeion theinai. Powstała ona po 403/402 roku p.n.e. i podlegały jej projekty praw niezgodnych z obowiązującym prawem (wcześniej rozpatrywane w ramach graphe paranomon). Obie procedury przebiegały identycznie. Znamy sześć przypadków wykorzystania graphe nomon me epitedeion theinai, w jednym z nich winnego ukarano karą śmierci[21].

Analogiczne procedury w innych polisEdytuj

Dzięki pośrednictwu Plutarcha znany jest przypadek wykorzystania analogicznej do ateńskiej procedury w Tebach. Pelopidas oskarżył Menekleidesa o proponowanie niezgodnych z prawem rozwiązań (psephisma graphetai paranomon). Menekleides został uznany winnym, w wyniku nałożonej grzywny wycofał się z życia politycznego[22]. W Syrakuzach archonci mieli prawo ukarać grzywną mówcę podburzającego tłum do działania niezgodnego z prawem (kata tous nomous hos thorubenta). Wykorzystanie tych prerogatyw poświadczone jest u Diodora Sycylijskiego – przedstawia on zgromadzenie z 406 roku p.n.e., na którym późniejszy tyran Dionizjos sugerował zebranym niezgodne z prawem, natychmiastowe ukaranie oskarżonych o zdradę dowódców. Ukaranie grzywną nie przerwało zabiegów Dionizosa, gdyż Filistus zobowiązał się do opłacenia wszystkich grzywien, jakie zostaną nałożone na mówcę tego dnia[23].

Według Hansena unikalną cechą ateńskiej procedury graphe paranomon była możliwość anulowania uchwał przyjętych wcześniej na zgromadzeniu[24].

UwagiEdytuj

  1. Prawdopodobnie Ifikrates sam ułożył swoją mowę, została ona jednak przypisana Lizjaszowi i przetrwała we fragmentach.

PrzypisyEdytuj

  1. Hansen 1999 ↓, s. 211.
  2. Węcowski 2009 ↓, s. 435.
  3. Hansen 1999 ↓, s. 216.
  4. Hansen 1974 ↓, s. 43.
  5. Hansen 1999 ↓, s. 211–212.
  6. Hansen 1974 ↓, s. 53.
  7. Hansen 1999 ↓, s. 212.
  8. Hansen 1974 ↓, s. 51–52.
  9. Hansen 1999 ↓, s. 215.
  10. Kulesza 1988 ↓, s. 222–223.
  11. a b Hansen 1999 ↓, s. 214.
  12. Hansen 1974 ↓, s. 62.
  13. Kulesza 1988 ↓, s. 223.
  14. Hansen 1974 ↓, s. 28–43.
  15. Rzepka 2011 ↓, s. 137.
  16. Hansen 1974 ↓, s. 53–55.
  17. Hansen 1974 ↓, s. 59.
  18. Hansen 1974 ↓, s. 53–54.
  19. Hansen 1974 ↓, s. 65.
  20. Hansen 1974 ↓, s. 61.
  21. Hansen 1999 ↓, s. 217.
  22. Robinson 2011 ↓, s. 59.
  23. Robinson 2011 ↓, s. 86–87.
  24. Hansen 1974 ↓, s. 14.

BibliografiaEdytuj