Otwórz menu główne

Grody Czerwieńskie

Obszar na pograniczu polsko-ruskim w X i XI w.
Państwo Bolesława Chrobrego. Grody Czerwieńskie zostały oznaczone według koncepcji Władysława Semkowicza (1925 r.), przyjętej po 1945 roku jako obowiązująca w polskiej nauce. Obejmują obok samego Czerwienia (= Czermna) także ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i wołyńską.
Państwo Bolesława Chrobrego według prof. Stanisława Zakrzewskiego ("Bolesław Chrobry Wielki", 1925). Grody Czerwieńskie obejmujące także ziemię halicką nad górnym Dniestrem, pokrywające się z późniejszą Rusią Czerwoną, przedstawione zgodnie z koncepcją przeważającą w historiografii przed 1945 rokiem.

Grody Czerwieńskie, ziemia czerwieńska (ukr. Червенські городи, węg. Vörösföldnek) – przyjęta w historiografii nazwa ziem stanowiących w X i XI wieku przedmiot rywalizacji polsko-ruskiej. Główny gród Czerwień z wymienionym obok Przemyślem i innymi grodami występują w latopisiePowieść minionych lat” jako pierwotnie należące do „Lachów”[1] .

Dokładna lokalizacja i wielkość obszaru Grodów Czerwieńskich jest przedmiotem dyskusji historyków. Przeważa pogląd, że albo stanowiły zachodnią część późniejszej Rusi Czerwonej, albo były jej wcześniejszą nazwą.

Nazwa grodów pochodzi od ich głównego grodu Czerwienia i prawdopodobnie związana jest z handlem owadem czerwcem, który stanowił ważny towar eksportowy jako główny barwnik koloru czerwonego wykorzystywany w produkcji tekstylnej[2]

ZnaczenieEdytuj

 
Lokalizacja Grodów Czerwieńskich na mapie szlaków handlowych w VIII-XI wiekach. Szlak "od Waregów do Greków" zaznaczono na fioletowo (odnoga grecka) oraz na czerwono (odnoga saraceńska). Pozostałe szlaki na pomarańczowo.

Grody Czerwieńskie miały strategiczne położenie na lądowym transkontynentalnym szlaku handlowym z Europy zachodniej na Bliski Wschód, który wiódł z hiszpańskiej Andaluzji poprzez Francję, Niemcy, czeską Pragę, Bramę Morawską, Kraków i Bramę Przemyską do Morza Czarnego i Kijowa (oraz dalej na Bliski i Daleki Wschód)[3]. Tę drogę handlową wyznaczyli i wykorzystywali od połowy X wieku kupcy żydowscy – radanici.

Na obszarze Grodów Czerwieńskich transkontynentalny szlak radanitów krzyżował się z drogami rzecznymi łączącymi Bałtyk z Morzem Czarnym poprzez odnogi szlaku „od Waregów do Greków”. Jedną z nich była droga nadbużańska umożliwiająca połączenie dopływami dorzeczy Wisły i Dniepru. Druga rzeczna droga bałtycko-czarnomorska biegła trasą Wisła-San-Dniestr i w tym rejonie wymagała krótkiego transportu lądowego między Sanem a Dniestrem, co zwiększało strategiczne znaczenie tego miejsca.

Kontrola nad obszarem Grodów Czerwieńskich pozwalała zatem kontrolować dużą część handlu między Wschodem a Zachodem.

Historia przynależnościEdytuj

 
Przypuszczalny zasięg państwa Mieszka I. Hipotetyczna wschodnia granica Grodów Czerwieńskich oparta jest na przebiegającym przez ten obszar europejskim dziale wodnym (koncepcja Władysława Semkowicza)
 
Historia przynależności Grodów Czerwieńskich i Rusi Czerwonej

Pierwsza wzmiankaEdytuj

Najstarsze źródła historyczne wspominające Grody Czerwieńske wskazują, że w drugiej połowie X wieku (przed 981 rokiem) należały one do „Lachów”, czyli najprawdopodobniej znajdowały się pod polskim panowaniem[4]. Dowodzi tego zapiska pod rokiem 981 w „Powieści minionych lat”, roczniku (latopisie) kijowskim zredagowanym przez Nestora.

Tekst oryginalny[5]:

В лѣт̑o 6489 иде [Володимеръ] к Лѧхомъ и заӕ градъı их̑ . Перемъıшль Червенъ . и инъı градъı. єже суть и до сего дн҃е подъ Русью . В сем же лѣтѣ и Вѧтичи побѣди и възложи на нь дань . ѿ нѧоуга ӕкоже ѡц҃ь єго имаше.

Transkrypcja[6]:

W leto 6489 ide [Wołodimer’] k Liachom’ i zaja grady ich: Peremyszl’, Czerwien’, i iny grady jeże sut’ do sego dnie pod’ Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan’ ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.

Tłumaczenie polskie[7]:

Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

Występujący w zapisie zwrot "ku Lachom" w późniejszych wariantach tekstu występuje również jako "na Lachów" (на ляхи, na liachi)[8].

Z tekstu wynika zatem, że w 981 roku, za panowania Mieszka I, książę kijowski Włodzimierz Świętosławowicz („Wielki”, staronord. Valdamar) z normańskiej dynastii Rurykowiczów (wówczas poganin, w odróżnieniu od już ochrzczonego księcia polskiego) przedsięwziął wyprawę przeciwko „Lachom”, w wyniku której zagarnął siłą należące wówczas do nich Grody Czerwieńskie i Przemyśl.

Krótko potem w celu utrzymania zdobytego terytorium władca kijowski założył na wschód od Bugu gród Włodzimierz[9].

Co ciekawe, podbój przez Włodzimierza należących do „Lachów” Przemyśla i Grodów Czerwieńskich zbiegł się w czasie z podbojem zamieszkującego dorzecze Oki plemienia Wiatyczów, którzy – według Nestora – również mieli pochodzić „od Lachów” (ot roda lachow)[10]. Również na terytorium Wiatyczów książę kijowski krótko potem założył gród Włodzimierz.

Według niektórych źródeł Włodzimierz w 981 roku "wykorzystał zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 roku"[11]. Jednak rzekoma planowana wyprawa Ottona na państwo Polan jest bardzo słabo potwierdzona w źródłach i w rzeczywistości nigdy nie doszła do skutku, a sam cesarz był sojusznikiem Mieszka. Samo zaś zagarnięcie Grodów przez Włodzimierza miało miejsce dwa lata później.

Kwestia pierwotnej przynależnościEdytuj

Ze źródeł historycznych wynika zatem, że do 981 roku w skład państwa Mieszka I wchodziły ziemie nad Sanem i Bugiem obejmujące wówczas swym zasięgiem również Grody Czerwieńskie (ich zasięg na wschodzie jest przedmiotem dyskusji historyków, być może obejmowały też ziemie nad górnym Dniestrem, zob. niżej).

Możliwe jest, że pierwszy historyczny władca polski sam zdobył to terytorium jakiś czas przed rokiem 981 lub też odziedziczył po swoich poprzednikach[12].

Źródła nie podają, od jak dawna to terytorium było polskie („Lachów”) oraz jaka była ich przynależność wcześniej. Jeżeli jednak Grody Czerwieńskie obejmowały zarówno ziemie nad Sanem, jak i nad górnym Dniestrem, to najprawdopodobniej władcy piastowscy przejęli je od Węgrów (Madziarów). Mogło nastąpić to po klęsce Węgrów nad rzeką Lech w 955 roku. Potwierdzeniem tego są najstarsze wzmianki o Haliczu nad górnym Dniestrem, który na przełomie IX i X wieku podlegał panowaniu węgierskiemu[13]. Dodatkowo hipotezę tę wspierają dowody archeologiczne na obecność Węgrów w Przemyślu datowane na początek X wieku[14].

Spektakularną klęskę Węgrów w 955 roku mógł wykorzystać Mieszko (lub jeszcze jego ojciec Siemomysł) do przejęcia kontroli nad ośrodkami położonymi nad Sanem i górnym Dniestrem, które stanowiły ważny węzeł na rzecznym szlaku handlowym z Bałtyku do Morza Czarnego. Ich opanowanie w połowie X wieku mogło znacznie przyczynić się do wzrostu znaczenia Piastów na arenie międzynarodowej, skoro już w 963 roku pojawiają się w kronikach niemieckich jako poważni przeciwnicy.

Historyk Feliks Koneczny uważał, że obszar grodów pierwotnie był „lechicki” (polski). W swojej pracy O pierwotnej polskości Ziemi Chełmskiej i Rusi Czerwonej stwierdzał, że tereny Grodów Czerwieńskich jak i całej Rusi Czerwonej pierwotnie należały do Polaków (Lachów), a Rusini stanowili element „przybyły” (obcy etnicznie) na tych terenach. Uważał że błędem jest powszechne mniemanie, jakoby Polacy przybyli na te tereny jako osadnicy w drugiej połowie XIV wieku, za Kazimierza Wielkiego[15].

Również Jacek Bartosiak zwraca uwagę, że "Stara Ruś nie stykała się początkowo z późniejszymi ziemiami piastowskimi, ponieważ cała kraina dolnego Dniepru także była pustkowiem, stąd była izolowana tak od zachodniej, jak i południowej strony". W okresie kolonizacji Waregów w kierunku czarnomorskim (IX i X wiek) ziemie polskie "były od opisywanych zdarzeń na Rusi izolowane pustkowiem dolnej Prypeci i jej najbardziej zachodnimi dopływami. W tamtych czasach nie było w tym rejonie osad ludzkich. Dopiero pod koniec X wieku szlaki handlowe powodują podporządkowanie Grodów Czerwieńskich i styczność Starej Rusi z państwem piastowskim, co zaświadcza dosłownie zapisek latopisu ruskiego Nestora"[16].

Odzyskanie GrodówEdytuj

Grody Czerwieńskie w 1018 roku odzyskał dla Polski Bolesław Chrobry podczas powrotu z wyprawy kijowskiej.

Roku 6526 [1018]. Przyszedł Bolesław ze Światopełkiem na Jarosława, z Lachami. Jarosław zaś zebrawszy Ruś i Waregów, i Słowien, poszedł przeciw Bolesławowi i Światopełkowi (...).
Bolesław (...) uciekł z Kijowa, zabrawszy skarby i bojarów Jarosławowych, i siostry jego, a Anastazego z Dziesięcinnej cerkwi przystawił do skarbów, bowiem [ten] pochlebstwem pozyskał jego zaufanie. I ludzi mnóstwo uprowadził ze sobą, i Grody Czerwieńskie zajął dla siebie, i przyszedł do swego kraju[17].

Przejęcie bogatego skarbu kijowskiego oraz opanowanie kluczowych grodów na skrzyżowaniu dwóch ważnych szlaków handlowych znacznie podniosło pozycję Chrobrego. Choć ostatnie lata panowania Chrobrego są mało znane – ze względu na śmierć (w 1018 roku) niemieckiego kronikarza Thietmara – to można przypuszczać, że efekty wyprawy kijowskiej zwiększyły jego możliwości militarne oraz pośrednio ułatwiły mu uzyskanie korony w roku 1025 dla niego i jego syna Mieszka II[18]. Również w pierwszych latach panowania Mieszka II posiadanie ważnych Grodów Czerwieńskich czyniło z niego ważnego gracza w polityce europejskiej.

Dalsze dziejeEdytuj

Następna wzmianka dotyczy wydarzeń z czasu kryzysu państwa polskiego, jaki nastąpił w drugim okresie panowania Mieszka II. W roku 1030 wojska ruskich Rurykowiczów zajęły Bełz, a w następnym roku (1031) w wyniku wyprawy książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława Chrobrego wspieranych przez króla norweskiego Haralda III zajęły inne grody Lachów aż po San[19]. Z tego roku pochodzi ostatnia bezpośrednia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:

Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Według jednej z hipotez duża część ludności lechickiej (lędziańskiej) została przesiedlona do Kijowa, miało to ułatwić administrację kolonistom z Rusi. Od tego czasu ziemie te miały charakter mieszanego pogranicza polsko-ruskiego.

Ponownie te tereny podporządkował dla Polski (na lata 1077-1086) król Bolesław Śmiały w wyniku jego wypraw kijowskich (1069 i 1077). Za czasów Władysława Hermana trafiły one ponownie pod panowanie książąt ruskich, wchodząc następnie w skład księstwa halicko-wołyńskiego. W latach 1084–1141 księstwo to uległo okres rozbiciu na księstwa przemyskie, trembowlskie i dźwinogradzkie.

W okresie rozbicia dzielnicowego nadal trwała rywalizacja polsko-ruska o obszar Grodów Czerwieńskich, choć źródła historyczne przestają posługiwać się tą nazwą. Na ziemie te wyprawiali się jako władcy Małopolski między innymi Kazimierz Sprawiedliwy (1182, 1187, 1188) i jego syn Leszek Biały (1199), który zdobywali Halicz i wspierali tam jako księcia Romana Halickiego. Po zmianie sojuszów przez Romana i jego śmierci w 1205 roku w bitwie pod Zawichostem (zwycięstwo Małopolski) o ziemię halicką rozgorzały walki polsko-węgierskie. Przejściowo opanował je król Węgier Andrzej II, a następnie książę i król Rusi Daniel Halicki i jego następcy z rodu Romanowiczów. Od 1256 księstwo pozostawało w zależności od Złotej Ordy.

Powrót do PolskiEdytuj

Po śmierci w 1340 roku ostatniego z książąt halicko-wołyńskich Bolesława Jerzego II, który pochodził z dynastii Piastów, ziemie księstwa zostały zapisane królowi polskiemu Kazimierzowi Wielkiemu. W wyniku sprzeciwu i intryg możnych stały się one jednak przedmiotem wojen i politycznej rywalizacji Polski, Litwy i Węgier, by ostatecznie w 1387[20] ulec podziałowi między Polskę (Ruś Czerwona w tym były obszar Grodów Czerwieńskich) i Litwę (Wołyń). Dopiero w wyniku postanowień unii lubelskiej roku 1569 wszystkie te ziemie zostały inkorporowane do Korony.

Od 1387 roku aż do pierwszego rozbioru Polski (1772) całe terytorium byłych Grodów Czerwieńskich (Ruś Czerwona) znajdowało się w Królestwie Polskim, gdy zostało zaanektowane przez Austrię. W wyniku rozbiorów i zmian kongresu wiedeńskiego (1815) większość terytorium Grodów Czerwieńskich znalazła ostatecznie się w zaborze austriackim (Galicja), zaś ziemia chełmska w zaborze rosyjskim.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1918-1921) terytorium dawnych Grodów Czerwieńskich znalazło się w całości w granicach odrodzonego państwa polskiego. Było tak aż do sowieckiej agresji 17 września 1939 roku.

Obecnie ziemie te znajdują się na pograniczu Polski i Ukrainy.

Hipotezy dotyczące lokalizacjiEdytuj

TerytoriumEdytuj

 
Możliwy zasięg Grodów Czerwieńskich według hipotezy utożsamiającej Czerwień z grodziskiem w Czermnie

W historiografii istnieje spór, jak rozległym terytorium były Grody Czerwieńskie i jak daleko na południowy-wschód sięgał ich obszar.

Z jednej strony terytorialnie „grody” uważa się raz za rozległy kraj, który powierzchnią odpowiadać miał przyszłej Rusi Czerwonej lub Halickiej[21]. Innym razem natomiast ogranicza się ich terytorium do samego Czerwienia, który składając się z dwóch grodów, został przedstawiony w źródle za pomocą liczby mnogiej[22].

Według historyka Aleksandra Jabłonowskiego teren Grodów Czerwieńskich już w XIII wieku najbliżsi sąsiedzi zaczęli określać Rusią Czerwoną[23]. Ruś Czerwona obszarem swym zakreślała teren obejmujący „część Beskidu aż po krawędzie Wołynia[24]. Podobny pogląd wyrażali również Wojciech Kętrzyński i Stanisław Zakrzewski, którzy utożsamiali Grodzy Czerwieńskie z późniejszym terytorium Rusi Czerwonej[25]. Nie zgodził się z tym jednak Władysław Semkowicz, według którego sama nazwa Ruś Czerwona powstała jednak dopiero w XV wieku[26], podobny pogląd przedstawił w pracy Początki Rusi Henryk Paszkiewicz[27].

Najbardziej dziś przeważającym poglądem jest teza „średnia” uznająca „Grody Czerwieńskie” za obszar całkiem rozległy, bo obejmujący swym zasięgiem w przybliżeniu przyszłą ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką, częściowo wołyńską i inne pobliskie ziemie[28]. Niektórzy badacze zaliczają jeszcze do „grodów” Brześć[29]. Z takim zasięgiem „grodów czerwieńskich” spotkamy się w dużej ilości opracowań popularnonaukowych i naukowych, które traktują „grody” jako praterytorium wyżej wspomnianej Rusi Czerwonej[30].

Mniej prawdopodobnym jest wniosek, uznający tylko przyszłą ziemię chełmską za pierwotne terytorium „grodów”[31]. Dla poparcia tej tezy wyzyskuje się informacje źródłowe, jak i znaleziska archeologiczne. Niektórzy archeolodzy, biorąc za przykład odnajdywane w Czermnie przedmioty, ocenili oddziaływanie grodu tam się onegdaj znajdującego na bardzo małe, bo sięgające co najwyżej 40 km[32]. Najnowsze badania wykopalisk obalają tę tezę[33]. Natomiast źródła – nie określając dokładnych granic „grodów czerwieńskich” – mówią przynajmniej tyle, że nie należał do nich pobliski Czerwieniowi Bełz[34]. Dodać należy, że późniejsze notatki wyraźnie rozgraniczają Czerwień od miast wołyńskich i Przemyśla[35].

Jeśli zaś przyjmiemy identyfikację utożsamiającą nestorowy Peremyszl nie z Przemyślem, a z Peremylem nad Styrem, to wynika stąd obraz terytorialny Grodów Czerwieńskich jako ziem pomiędzy górnym Styrem a Huczwą.

Według jednej z teorii wzmiankowani w „Powieści minionych lat” „Lachowie” utożsamiani są z mieszkającymi tym terenie Lędzianami, którzy stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczyć mógłby o tym system obronny Lędzian, skierowany w kierunku południowo-wschodnim, w którym kluczową rolę odgrywał Czerwień (utożsamiany z grodziskiem Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy[11]. Jednak z innych wzmianek o Lachach w „Powieści minionych lat” wynika, że nazwa ta miała szersze znaczenie i zawsze oznaczała ogół Polaków oraz inne plemiona lechickie, np. Wiatyczów i Radymiczów.

Główne ośrodkiEdytuj

 
Grodzisko w Czermnie utożsamiane z grodem Czerwień zgodnie z koncepcją W. Semkowicza

W sprawie przewodniego ośrodka administracyjnego większość współczesnych historyków zgadza się, że był nim Czerwień, choć bywają próby uznania Czerwienia za nazwę bliżej nieokreślonego terytorium[36]. Pomimo wszystko zawsze łączy się go z „grodami” z oczywistych względów – ich zbiorcza nazwa pochodzi niewątpliwie od Czerwienia[37]. Jego lokalizacja jest jednak nieokreślona i pozostaje w sferze hipotez.

W historiografii współczesnej przeważa pogląd że dawny Czerwień znajdował się w miejscu grodziska położonego w pobliżu wsi Czermno, 40 km na wschód od Zamościa, nieopodal Hrubieszowa. Znaczącą rolę tego grodziska potwierdzają znaleziska archeologiczne[38] i relacje źródłowe[39]. Potwierdzają to również ślady położonego na podgrodziu murowanego romańskiego kościoła[40].

Najbardziej miarodajnym przekazem dotyczącym położenia Czerwienia wydaje się zapis w kolejnej kronice ruskiej (tzw. Ipatjewskiej[41]) pod rokiem 1205 o walce Litwinów u wrót Czerwienia. Litwini mieli wojować jednocześnie koło Kumowa, a zastawę wojskową trzymać przy wsi Uchanie. Ten przekaz wspiera tezę o położeniu Czerwienia w późniejszej ziemi chełmskiej[potrzebny przypis].

Przed rokiem 1945 poważnie lokalizowano Czerwień nad Dniestrem, w miejscu Czerwonogrodu koło Zaleszczyk. Pogląd ten popierali swoim autorytetem między innymi Wojciech Kętrzyński i Stanisław Zakrzewski[42], którzy utożsamiali Grody Czerwieńskie z Rusią Czerwoną. Z różnych przyczyn, również politycznych, pogląd ten zarzucono po 1945 roku.

Drugim z Grodów Czerwieńskich o dużym znaczeniu był „Peremyszl”. Powszechnie uważa się, że ta nazwa oznacza obecny Przemyśl. Istnieje jednak pogląd, że Przemyśl nie stanowił jednolitej jednostki terytorialnej z terenami nad górnym Bugiem. W związku z tym wysuwa się koncepcję, że gród Nestora to Peremyl nad górnym Styrem, co pozostaje w zgodzie z „Dokumentem Biskupstwa Praskiego”[43].

Kolejnym grodem mógł być gród w Gródku koło Hrubieszowa identyfikowany z grodem Wołyń[44].

Ostatnie odkrycia archeologiczne pokazały, iż kolejnym ważnym grodem był gród Lubaczów[45][46]. Grodem wchodzącym w skład tego obszaru mógł być gród w miejscowości Busówno[47].

Grody Czerwieńskie w atlasach historycznychEdytuj

Przed rokiem 1945 powszechnie w atlasach historycznych przedstawiano zasięg Grodów Czerwieńskich pokrywający się z terytorium późniejszej Rusi Czerwonej. Po roku 1945 przyjęto koncepcję Władysława Semkowicza, która znalazła odzwierciedlenie w wydawanych w czasach PRL atlasach historycznych, na przykład wznawianym wielokrotnie Małym atlasie historycznym z 1952 roku, którego Semkowicz był współautorem[48].

Grody Czerwieńskie na mapach przed 1945 rokiem
Polska Bolesława Chrobrego z "Allgemeiner historischer Handatlas" Gustava Droysena z 1868 roku
Państwo Bolesława Chrobrego z "Atlasu do dziejów Polski" E. Niewiadomskiego z 1898 roku
Państwo Mieszka I w "Atlasie historycznym Polski" J. M. Bazewicza z 1918 roku
Państwo Bolesława Chrobrego w "Atlasie historycznym Polski" J. M. Bazewicza z 1918 roku
Państwo Mieszka I w "Polska w 10 ważniejszych okresach historycznych" F. Karpowcza z 1935 roku
Państwo Bolesława Chrobrego w "Polska w 10 ważniejszych okresach historycznych" F. Karpowicza z 1935 roku

PrzypisyEdytuj

  1. „Powieść minionych lat", przekład Franciszek Sielicki, Wrocław 1968
  2. Henryk Maruszczak. Wczesnośredniowieczne grodzisko w Guciowie na Roztoczu: wnioski z analizy topografii i warunków fizjograficznych regionu: (przyczynek do studiów nad Grodami Czerwieńskimi). „Archeologia Polski Środkowowschodniej 2”, s. 234, 1997. Wydawnictwo Instytutu Archeologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 
  3. Przemysław Urbańczyk Bolesław Chrobry - lew ryczący, Toruń 2017, str. 69, 70
  4. W "Powieści minionych lat" nazwa Lachy konsekwentnie oznacza Polaków, zob. Kroniki staroruskie, red. F. Sielicki, Warszawa 1987, wstęp i przypisy
  5. Za tekstem zawartym w wydaniu internetowym Latopisu
  6. Za:Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.
  7. F. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005.
  8. Uwaga w wydaniu internetowym Latopisu
  9. Dziś Włodzimierz Wołyński. Pierwsza wzmianka historyczna o nim pochodzi z 988 roku.
  10. F. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005, str. 11.
  11. a b Jan Buraczyński, Roztocze – dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 45-47.
  12. Tadeusz Sulimirski, Najstarsze dzieje narodu polskiego, Londyn 1947, str. 43
  13. Przed panowaniem węgierskim ziemia halicka znajdowała się prawdopodobnie pod wpływami państwa wielkomorawskiego. Według Gesta Hungarorum węgierski wódz Almos (ojciec Arpada) przed rokiem 895 zdobył (bezkrwawo) Halicz, gdzie przebywał jakiś czas, zabierając na zakładników synów halickiej arystokracji (kronika nie podaje dokładnej daty, ale musiało to być przed śmiercią Almosa w 895 r). Na rok 898 przypada pierwsza wzmianka o Haliczu autorstwa nieznanego z imienia kronikarza, z zapisu wynika, że w grodzie przebywali Węgrzy.
  14. Pochówki badane w latach 1977-1981 przy ul. Rycerskiej w Przemyślu zostały zidentyfikowane jako cmentarz madziarskich koczowników z początku X wieku przez Michała Parczewskiego i Andrzeja Koperskiego; zob. Dzieje Przemyśla. T. 1: Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne Przemyśla. Cz. 1: Źródła archeologiczne do pradziejowego i wczesnośredniowiecznego Przemyśla. Katalog / oprac. Andrzej Koperski – Przemyśl 2001.
  15. Feliks Koneczny O pierwotnej polskości Ziemi Chełmińskiej i Rusi Czerwonej, Warszawa 1920.
  16. Jacek Bartosiak, Rzeczpospolita między lądem a morzem, Warszawa 2018, s. 216 i 218.
  17. Powieść lat minionych, F. Sielicki (red.), Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, a. 6526 (1018), s. 313
  18. Przemysław Urbańczyk Bolesław Chrobry - lew ryczący, Toruń 2017, str. 298
  19. „Laesa, Laesar, Leasum, Lesum, Laesom” są to normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne, 2001.
  20. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.
  21. Tak już A. Naruszewicz bez przeprowadzenia wywodu krytycznego. Z rosyjskich uczonych A. W. Łonginow (Czerwienskije Goroda. Warszawa 1885) i N. Barsow (Oczierki russkoj istoriczieskoj gieografii..., Warszawa 1885). Jako jedni z pierwszych lokalizowali oni Czerwień w Czermnie.
  22. J. Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, Warszawa 1962.
  23. Aleksander Jabłonowski, Wołyń, Podole i Ruś Czerwona.
  24. Aleksander Walerian Jabłonowski. Polska wieku XVI, t. VII, Ruś Czerwona, Warszawa 1901 i 1903. op. cit. SGKP. tom XV.
  25. W. Kętrzyński (Granice Polski w wieku X, Rozprawy Akademii Umiejętności, t. 30, 1894) i Stanisław Zakrzewski (Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925).
  26. Władysław Semkowicz, Geograficzne podstawy Polski Chrobrego, 1925, s. 309, 310.
  27. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996.
  28. W. Kętrzyński, S. Zakrzewski, op. cit. Przynależność ziemi halickiej konstytuowano na podstawie poglądu o pierwotnym położeniu Czerwienia w Czerwonogrodzie. Pogląd ten został zarzucony i dlatego ziemi halickiej dziś do „grodów” się nie zalicza.
  29. N. Barsow, op. cit. Pierwszy opracował mapę zasięgu „grodów czerwieńskich”.
  30. Encyklopedia szkolna. Historia, Wydawnictwa szkolne i pedagogiczne, Warszawa 1993; Atlas historyczny świata, pod red. J. Wolskiego, Polskie przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych im. Eugeniusza Romera, Warszawa 2001.
  31. S. Cercha, op. cit.
  32. K. Jażdżewski, op. cit.; także prace Z. Rajewskiego.
  33. Red. Jerzy Libera, Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu, Łęczna 2008.
  34. „Powieść doroczna” notuje pod 1030 rokiem: Jarosław’ Bełzy wzjał', po czym pod 1031 rokiem notuje znane zdarzenie o odbiciu przez tegoż księcia „grodów czerwieńskich” (S. M. Kuczyński, op. cit.). Zapiska ta jednak może być interpretowana dwojako: zob. S. Zakrzewski, op. cit.
  35. Ipatijewskaja Letopis, op. cit.
  36. Uważał tak już A. Naruszewicz, tworząc z nazwy grodu Czerwień nowe pojęcie „Czerwieńsko”; Historia narodu Polskiego, t. II, Warszawa 1780.
  37. Tak samo zob. „grody bożskie”; Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. II., S. Peterburg 1903.
  38. K. Jażdżewski, Ogólne wiadomości o Czermnie – Czerwieniu, Archeologia Polski, t. IV (1959); tegoż, Pradzieje Europy Środkowej, Wrocław 1981.
  39. S. M. Kuczyński, Studia z dziejów Europy Wschodniej X-XVII wieku, Warszawa 1965.
  40. Marcin Bielesz. Nazywam się Czerwień. „Gazeta Wyborcza”. 256 (7074), s. 32, 2 listopada 2010. Warszawa: Agora SA. ISSN 0860-908X. 
  41. Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. II., S. Peterburg 1903, s. 721.
  42. W. Kętrzyński (Granice Polski w wieku X, Rozprawy Akademii Umiejętności, t. 30, 1894) i Stanisław Zakrzewski (Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925).
  43. S. Cercha, Gdzie znajdowały się Grody Czerwieńskie? Litwa i Ruś, t. III, Wilno 1912; J. Natanson-Leski: Zarys granic i podziałów Polski najstarszej. Wrocław 1953.
  44. A. Poppe, "Gród Wołyń. Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego na pograniczu polsko-ruskim", [w:]„Studia Wczesnośredniowieczne” 4, 1958, s. 227–300, tu s. 258–259
  45. Lubaczów.
  46. Lubaczów.
  47. Buko, Dzieńkowski 2008, The early medieval settlements at the borderland between Poland and Rus: the stronghold in Busówno in recent archaeological exploration. Sprawozdania Archeologiczne 60, 2008, ss.325-367
  48. Czesław Nanke, Ludwik Piotrowicz , Władysław Semkowicz Mały atlas historyczny, wyd. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1952 i n.

BibliografiaEdytuj

Opracowania naukowe
  • S. Cercha, Gdzie znajdowały się Grody Czerwieńskie?, „Litwa i Ruś”, t. III, Wilno 1912.
  • G. Labuda, Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1988, ​ISBN 83-232-0025-4​.
  • T. Lehr-Spławiński, Lędzice-Lędzianie-Lachowie, [w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959.
  • H. Łowmiański, Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Poznań 1986.
  • J. Natanson-Leski, Zarys granic i podziałów Polski najstarszej. Wrocław 1953.
  • J. Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, Warszawa 1962.
  • S. Zakrzewski, Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1924.
Wydania źródeł
  • Codex diplomaticus Silesiae, t. I, ed. K. Maleczyński, Wrocław 1956.
  • Constantine Porphyrogentius, De administrando imperii, ed. G. Moravcsik, Budapeszt 1949.
  • Ipatijewskaja Letopis, [w:] Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. II., S. Peterburg 1903.
  • Lawrjentjewskaja Letopis, [w:] Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.
  • Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, tłum. F. Sielicki, Wrocław 2005.

Linki zewnętrzneEdytuj