Gruszów (Ostrawa)

Gruszów[1][2], dawniej także Hruszów[3] (cz. Hrušov, niem. Hruschau) – jedna z 37 części miasta statutarnego Ostrawy, stolicy kraju morawsko-śląskiego, we wschodnich Czechach. Jest to także jedna z 39 gmin katastralnych w jego granicach, która ma powierzchnię 421,21 ha[4]. Populacja w 2019 wynosiła 1727 osób[5]. Położona jest u ujścia Ostrawicy do Odry, w granicach historycznego Śląska Cieszyńskiego, w północno-wschodniej części miasta Ostrawy i około 2,3 kilometra od jego centrum. Stanowi jedną z 8 części składających się na miejski obwód Śląskiej Ostrawy.

Gruszów
Hrušov
Część miasta Ostrawy
Ilustracja
Pozostałości pierwotnej zabudowy przy ul. Žižkova
Herb
Herb
Państwo  Czechy
Kraj Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-śląski
Powiat Ostrawa-miasto
Miasto Ostrawa
W granicach Ostrawy 1 lipca 1941
Powierzchnia 4,21 km²
Populacja (2001)
• liczba ludności

2267
• gęstość 538,5 os./km²
Kod pocztowy 711 00
Położenie na mapie Ostrawy
Mapa lokalizacyjna Ostrawy
Gruszów Hrušov
Gruszów
Hrušov
Położenie na mapie Czech
Mapa lokalizacyjna Czech
Gruszów Hrušov
Gruszów
Hrušov
Położenie na mapie kraju morawsko-śląskiego
Mapa lokalizacyjna kraju morawsko-śląskiego
Gruszów Hrušov
Gruszów
Hrušov
Ziemia49°51′37″N 18°18′14″E/49,860278 18,303889
Portal Portal Czechy
Kościół śś. Franciszka i Wiktora
Ulica Bohumínská – droga przelotowa rozdzielająca Gruszów
Skrzyżowanie dawnych ulic Šimonova i Pechalova w opuszczonej części Gruszowa

Do 1941 roku samodzielna gmina o statusie miasteczka. Na zachodzie przez Ostrawicę sąsiaduje z morawską dzielnicą Przywozem, na północy przez Odrę z Koblowem w kraiku hulczyńskim, na południu ze śląskocieszyńskimi dzielnicami Muglinów i Herzmanice, a na północnym wschodzie z dzielnicą BoguminaWierzbicą.

W wyniku szkód spowodowanych działalnością górniczą (zapadanie się terenu) oraz powodzią tysiąclecia (1997), jak też w związku z negatywnymi przemianami społecznymi (kwaterowanie ludności romskiej) i urbanistycznymi (przecięcie centrum Gruszowa dwupasmową drogą wylotową w kierunku Bogumina), dzielnica jest współcześnie w znacznej mierze wyludniona, a większość jej ukształtowanej w pierwszej połowie XX wieku zabudowy nie istnieje.

Demografia[6][5]Edytuj

Rok 1869 1880 1890 1900 1910 1921 1930 1950 1961 1970 1980 1991 2000 2011 2019
Liczba ludności 1278 1888 2543 4517 7922 7736 7626 7386 7278 4760 3636 2486 2427 2101 1727

HistoriaEdytuj

Po raz pierwszy wzmiankowane zostały w 1256 roku w dokumencie czeskiego króla Przemysława Ottokara II jako villam Grussene. W spisie dziesięcin wrocławskiego biskupa z około 1305 roku wieś widnieje już jako Grussow. Z kolei w dokumencie cieszyńskiego księcia Kazimierza z 1332 o dziedzicznych uprawnieniach miejscowego wójta wymieniana jest jako Gruschow. Nazwa ta wciąż ewoluowała, w 1426 wieś nazywała się Greysaw i była własnością niejakiego Herborta, w 1447 pod nazwą Hruszowie należała do księcia Bolka, w 1481 do Mikuláša Kropáča (Hrussowi), w 1568 do Jana Sedlnickiego młodszego (Hrussow). Częste zmiany właściciela zakończyły się w 1704, kiedy za 19 tysięcy złotych monet zakupił je Jindřich Vilém z rodu Wilczków, a następnie w 1714 połączył wieś z Polską Ostrawą. W 1849 wraz z Muglinowem miejscowość została przyłączona do Herzmanic, a w 1866 znów się usamodzielniła.

Pod koniec XIII wieku w traktacie granicznym cieszyńskiego księcia i biskupa ołomunieckiego obszar na prawym brzegu Ostrawicy został określony po łacinie jako Polonia, w opozycji do położonych od wschodu Moraw. Od XIII i XIV w języku czeskim nastąpiła w przeciwieństwie do języka polskiego spirantyzacja h ≥ g, która widoczna była również w miejscowych toponimach, np. po tym jak od około 1430 roku w miejscowych kancelariach zaczęto używać języka czeskiego. O ile nazwy miejscowe związane z ludnością śląsko-polską (określanej później też Wasserpolen) często zachowały polskie cechy językowe (g ≥ h, samogłoski nosowe) w dokumentach łacińskich i niemieckojęzycznych, a czasem nawet czeskich, to Gruszów był od 1447 konsekwentnie zapisywany z literą h[7].

Według opisu Śląska Cieszyńskiego z 1804 miejscowość miała 32 domy i 220 śląsko-morawskich mieszkańców[8].

W XIX wieku Gruszów stał się istotnych ośrodkiem przemysłowym w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim. Od 1838 na jego terenie wydobywano węgiel kamienny, w 1847 otworzono tutaj stację Kolei Północnej, a 3 lata później w 1851 uruchomiono pierwszą i największą w Austro-Węgrzech fabrykę sody. Oprócz sody produkowała również kwas siarkowy, kwas solny i wapno chlorowane. Wraz z uprzemysłowieniem rosła liczba ludności, a język niemiecki szybko osiągnął przewagę nad językiem czeskim. W 1869 roku wieś liczyła 1278 mieszkańców[6]. Miejscowy drewniany kościół św. Marii Magdaleny z 1803 roku musiał być w końcu zastąpiony nową świątynią, która mogłaby pomieścić nowych wiernych. Jej budowa rozpoczęła się w 1886, a wyświęcenie jej pod wezwaniem św. Franciszka i Wiktora nastąpiło w 1893. Synagoga została wzniesiona w 1908 (dla około 200 gruszowskich żydów), a zburzona przez nazistów w maju 1939. W 1942 został zniszczony również stary drewniany kościół. Znaczny napływ imigrantów często niepiśmiennych Polaków z Galicji nastąpił po 1880 roku, kiedy to 98 lub 6,5% posługiwało się językiem polskim (obok 51,7 % niemiecko- i 42 % czeskojęzycnych), ale do 1900 liczba ta wzrosła do 1638 (36,6%) z 4199 na stałe zameldowanych mieszkańców miasta i dalej do 2429 (32,4%) z 7508 uprawnionych wyborczo (w porównaniu do 1487 lub 19,8 % Czechów).[9]

Gmina uzyskała część praw miejskich (stała się miasteczkiem) 12 września 1908 roku, a przywilej posługiwania się herbem otrzymała od cesarza Franciszka Józefa I w dniu 20 lipca 1909 roku. Na pierwszym polu znajdowała się srebrna górska koza z czarnymi rogami stojąca na trzech zielonych pagórkach, w przednich łapach trzymała skrzyżowane żelazko i perlik. W drugim polu przedstawiony jest niski mur ceglany a na nim srebrna wieża na niebieskim polu (chłodnia fabryki sody), zaś na dole herbu znajdowała się srebrna ryba w wodzie.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 262 budynkach mieszkalnych w Gruszowie na obszarze 390 hektarów mieszkało 4517 osób. co dawało gęstość zaludnienia równą 1158,2 os./km², z tego 4337 (96%) mieszkańców było katolikami, 51 (1,1%) ewangelikami a 129 (2,9%) wyznawcami judaizmu, 1611 (35,7%) było niemiecko-, 1538 (34%) polsko- a 1050 (23,2%) czeskojęzycznymi[2]. Do 1910 liczba budynków wzrosła do 337 a mieszkańców do 7922, z czego 7508 było zameldowanych na stałe, 3585 (47,7%) było niemiecko-, 2429 (32,4%) polsko-, 1487 (19,8%) czeskojęzycznymi, a 7 osób posługiwało się jeszcze innym językiem, 7502 (94,7%) było katolikami, 177 (2,2%) ewangelikami, 5 (0,1%) kalwinistami, 197 (2,5%) żydami a 41 (0,5%) osób było jeszcze innej religii lub wyznania[10].

Według porozumienia z 5 listopada 1918 cały powiat frydecki wraz z Gruszowem miał przypaść Czechosłowacji.

W październiku 1938 r. wraz z Zaolziem został przyłączony niewielki obszar gminy Gruszów składający się z nieużytków[11] do Polski i 1 lutego 1939 włączony do wiejskiej gminy Wierzbica w powiecie frysztackim,[12] a większa część miasteczka przyłączona została w 1939 do Protektoratu Czech i Moraw. 1 lipca 1941 r. Gruszów został włączony do Ostrawy Morawskiej w ramach realizacji projektu t.zw. Wielkiej Ostrawy. Oznaczało to też koniec samodzielności Gruszowa. W 1941 do Morawskiej Ostrawy przyłączono także Śląską Ostrawę, Kończyce Wielkie, Kończyce Małe, Michałkowice, Muglinów i Radwanice z powiatu frydeckiego. W latach 1946-1960 miejscowości te stanowiły swój własny obwód miejski, zaś w latach 1961-1990 były w obwodzie miejskim Śląskiej Ostrawy. Spod administracji niemieckiej wydostał się wraz z dotarciem Armii Czerwonej 30 kwietnia 1945 roku.

Od lat 60. XX wieku datuje się stopniowy zanik świetności Gruszowa. W latach 1963–1968 centrum dzielnicy zostało przecięte nową dwupasmową drogą wylotową w kierunku Bogumina (ulica Bohumínská)[13]. Przystąpiono do likwidacji prowadzącej przez Gruszów linii kolei wąskotorowej z Morawskiej Ostrawy do Nowego Bogumina oznaczonej od roku 1953 numerem 13 – w 1961 została skrócona z Bogumina do samego Gruszowa, a 1973 zlikwidowana całkowicie jako ostatnia z całego systemu kolei wąskotorowych w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim[14]. Jednocześnie Gruszów zyskał połączenie trolejbusowe z centrum miasta (por. trolejbusy w Ostrawie).

Jednocześnie działalność górnicza doprowadziła do zapadania się terenu pod dawnym miasteczkiem aż do poziomu poniżej poziomu rzeki Odry. Wraz z pogarszającym się stanem zabudowy i nabieraniem przez dzielnicę peryferyjnego charakteru stała się ona jednym z miejsc, w których miasto zaczęło kwaterować problematycznych lokatorów, przede wszystkim spośród Romów[15]. W roku 1979 na stacji Ostrava-Hrušov przestały zatrzymywać się pociągi osobowe[16]. Kopalnia Stachanov została zamknięta w roku 1992.

Podczas powodzi tysiąclecia w lipcu 1997 Gruszów został całkowicie zalany i zdewastowany, co przypieczętowało los dzielnicy. Nie przewidywano jej odbudowy. Zabudowa na zachód od ulicy Bohumínskiej uległa w następnych latach całkowitej rozbiórce, zachował się jedynie przebieg ulic. Plan ich formalnej likwidacji w roku 2004 nie został zrealizowany z uwagi na nierozwiązaną kwestię fikcyjnych adresów zameldowania przy tych ulicach[17]. Większy fragment pierwotnej zabudowy wraz z neogotyckim kościołem św. Franciszka zachował się w części zachodniej wzdłuż ulicy Stará cesta (Stara Droga). W roku 2007 doszło do kolejnych przekształceń urbanistycznych w związku z budową autostrady D1 – most do Koblowa został połączony z ulicą Stará cesta, a nie Bohumínską jak wcześniej.

Grunty o powierzchni 35 ha w tym rejonie (tzw. Rozvojová zóna Hrušov) zostały we wrześniu 2018 sprzedane za ponad 255 milionów koron prywatnemmu inwestorowi Contera Management, który przewiduje wybudowanie w tym miejscu nowej strefy przemysłowej[18]. W ramach tych przekształceń jest również realizowany projekt Gravitační odvodnění Hrušova (Grawitacyjne odwodnienie Gruszowa), w ramach którego teren ma zostać podniesiony o około 4,5  m względem aktualnego stanu[19].

W wyniku powodzi doszło również do zniszczenia i następnie likwidacji fabryki sody. Jej zabudowania zostały wyburzone począwszy od roku 2008. Obecnie teren po zakładach również zaliczany jest do ostrawskich brownfieldów[20].

PrzypisyEdytuj

  1. Uchwała KSNG nr 5/2012 Publikacja w formacie PDF
  2. a b Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.)
  3. Nazwa spotykana na mapach jak ta: z początku XX wieku.
  4. Informace o katastrálním území Hrušov (cz.). [dostęp 2010-10-13].
  5. a b Dane o liczbie ludności na stronach obwodu miejskiego Śląska Ostrawa
  6. a b Český statistický úřad: Historický lexikon obcí ČR 1869 – 2005 – 1. díl (cz.). 20 sierpnia 2008. s. 736-737. [dostęp 2010-10-13].
  7. Robert Mrózek: Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 1984, s. 75, 311. ISBN 82-00-00622-2.
  8. Reginald Kneifel: Topographie des kaiserl. Königl. Antheils von Schlesien. Beschaffenheit und Verfassung, insbesondere des Herzogtums Teschen, Fürstentums Bielitz und der freien Minder-Standesherrschaften Friedeck, Freystadt, Deutschleuten, Roy, Reichenwaldau und Oderberg. T. 1. Cz. 2. Brünn: Joseph Georg Traßler, 1804, s. 185–186. (niem.)
  9. Kazimierz Piątkowski: Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem. Cieszyn: Macierz Szkolna Księstwa Cieszyńskiego, 1918, s. 4. (pol.)
  10. Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.)
  11. Nowe granice województwa śląskiego
  12. Dz.U.Śl. z 1939 r. Nr 2, poz. 6
  13. Ulice Bohumínská na portalu Ostravský uličník
  14. Jiří Boháček, Ivan Grisa, Luděk Chrobák: Od koňky k Sedanu (Historie úzkorozchodných drah na Ostravsku a Karvinsku 1902 – 1973). Ostrawa: Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Ostrawa, 2004.
  15. Ivana Lesková. Území nikoho ožije. Dvacet let po ničivé povodni má Hrušovu pomoci investora. „Idnes.cz Ostrava”, 21.10.2017. 
  16. Informacje o stacji kolejowej Ostrava-Hrušov na Stronach Przyjaciół Kolei (Stránky přátel železnice)
  17. Ulice Žižkova na portalu Ostravský uličník
  18. Prodáno za čtvrt miliardy! V Hrušově bude průmyslová zóna. „Moravskoslezský deník”, 2.10.2018. 
  19. Informacje o projekcie Gravitační odvodnění Hrušova
  20. MAPA BROWNFIELDŮ NA ÚZEMÍ MĚSTA OSTRAVY PRO ROK 2011 – 2015

Linki zewnętrzneEdytuj