Otwórz menu główne

Gwiazdozbiór Wieloryba

gwiazdozbiór

Wieloryb (łac. Cetus, dop. Ceti, skrót Cet) – konstelacja nieba równikowego, jedna z rozleglejszych, czwarta pod względem wielkości. Znana już w starożytności. W Polsce najlepiej widoczna od października do stycznia[2]. Zawiera około 100 gwiazd o jasności do 6m.

Wieloryb
Wieloryb
Nazwa łacińska Cetus
Dopełniacz łaciński Ceti
Skrót nazwy łacińskiej Cet
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 1,5 h
Deklinacja -10°
Charakterystyka
Powierzchnia 1231 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 3
Najjaśniejsza gwiazda
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Roje meteorów Tau Cetydy
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 75[1]° S a 64° N.
ilustracja

Mity i legendyEdytuj

Wyobraża mitologicznego morskiego potwora Ketosa, siejącego spustoszenie w królestwie Etiopii. Pyszna królowa Kasjopeja przechwalała się, że ona i jej córka są najpiękniejsze na świecie, piękniejsze niż morskie nimfy – nereidy. Obrażone nimfy namówiły Posejdona, by zesłał na królestwo Cefeusza morskiego potwora. Jedynym ratunkiem przed potworem było złożenie mu w ofierze Andromedy. Piękną księżniczkę uratował Perseusz. Postać morskiego potwora na mapach nieba zmieniała się przez wieki. Przyjmowała kształt ryby, smoka lub węża morskiego, a także wielkiego wieloryba – jak w klasycznej interpretacji[2]. Na mapach nieba zwykle rysowany był podobnym do morskiego smoka, z łuskami i ogonem węża. Wieloryb trzyma przednie łapy zanurzone w rzece Erydan.

Arabowie widzieli w gwiazdach tego gwiazdozbioru wieloryba, co może wydawać się dziwne, bo na ich morzach wielorybów się nie spotyka[1].

XVI i XVII-wieczni kartografowie nieba jak na przykład Petrus Plancius i Johann Bayer, rysowali Wieloryba jako dziwną i nieco komiczną mieszaninę wieloryba i potwora. Plancius i Schiller, którzy sporządzili „chrześcijański” atlas gwiazd, interpretowali go jako wieloryba, która połknął Jonasza. Stąd prawdopodobnie pochodzi nowożytna nazwa Cetus, co po łacinie znaczy „wieloryb”[1]

Gwiazdy WielorybaEdytuj

Chociaż gwiazdozbiór jest ogromny, to jest w nim niewiele jasnych gwiazd. Nie ma tam żadnej gwiazdy pierwszej wielkości, a tylko jedna jest drugiej wielkości. Gwiazdy Alfa, Gamma i Delta tworzą przy zachodnim krańcu Wieloryba trójkąt, dający się łatwo zidentyfikować, poza tym niebo w tej okolicy jest w zasadzie puste. Omawiane trzy gwiazdy oraz liczne bledsze są tylko ledwo podobne do jakiegokolwiek stworzenia morskiego.

  • Najjaśniejszą gwiazdą jest Beta Wieloryba, Difda, znana także jako Deneb Kaitos (arab. „ogon wieloryba”). Jest to dość typowy olbrzym typu K, leżący w odległości 96 lat świetlnych, 145 razy jaśniejszy od Słońca[1].
  • Bardziej interesujący jest Omikron Wieloryba, znany jako Mira albo Cudowna Gwiazda. XVI-wieczny astronom David Fabricius zauważył jako pierwszy, że gwiazda ta zmienia jasność, czasami jest to gwiazda drugiej większości, ale przez większość czasu nie da się jej zauważyć. Mira uznawana za archetyp klasy gwiazd zmiennych noszących jej nazwę,jest bardzo zaawansowaną wiekowo gwiazdą, której wielkość, temperatura i jasność rytmicznie oscylują - jasność pomiędzy trzecią a dziesiątą wielkością - z okresem około 332 dni[1]. Gwiazda ta porusza się z prędkością 130 km/s, pozostawiając za sobą materię w postaci długiego na 13 lat świetlnych. Składnik B (VZ Cet) jest białym karłem, który okrąża swojego towarzysza w czasie około 400 lat[2].
  • Kaffaljidhma – Gamma Ceti (γ Cet) – układ podwójny składający się z gwiazdy o typie widmowym A2 i jasności 3,47m oraz słabszego towarzysza oddalonego o 2,8″, o jasności 7,4m.
  • Tau Ceti (τ Cet) jest jedną z najbliższych Słońca gwiazd widocznych gołym okiem.

Interesujące obiektyEdytuj

Najbardziej interesującymi obiektami w konstelacji są liczne galaktyki. Najjaśniejszą i najciekawszą z nich jest znajdująca się w pobliżu gammy Wieloryba M77. Tuż obok można zobaczyć bledszą, widzianą z boku galaktykę NGC 1055[1].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 346-347. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. a b c d Tomasz Szymański: Kosmos. Wędrówki po nocnym niebie.. T. 13. Poznań: Oxford Educatiolal Sp. z o.o., s. 20-22. ISBN 978-83-252-1364-0.
  3. Jan Desselberger, Jacek Szczepanik: Tablice astronomiczne. Bielsko-Biała: Park, 2002, s. 198-201. ISBN 83-7266-156-1.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj