Halina Krahelska

pisarka polska, działaczka społeczna

Halina Krahelska, właściwie Helena Maria Krahelska z domu Śleszyńska, primo voto Grabianka (ur. 12 maja 1886 w Odessie, zm. 19 kwietnia 1945 w Ravensbrück[1]) – polska działaczka społeczna, socjolożka, publicystka i pisarka. Tworzyła używając pseudonimów Agata, Sabina, Zofia.

Halina Krahelska
Imię przy narodzeniu Helena Maria
Data i miejsce urodzenia 12 maja 1886
Odessa
Data i miejsce śmierci 19 kwietnia 1945
Ravensbrück
Miejsce spoczynku Cmentarz na Służewie przy ul. Wałbrzyskiej
Stanowisko zastępczyni Głównego Inspektora Pracy (1919–1921; 1927–1931)
Partia Partia Socjalistów-Rewolucjonistów,
Klub Demokratyczny
Stronnictwo Demokratyczne
Rodzice Jan Sleszyński, Helena z Augustynowiczów
Małżeństwo Józef Grabianka (1917–1918)
Adam Krahelski (od 1920)
Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Walecznych (1920-1941)

ŻyciorysEdytuj

Od 1908 w Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcji Rewolucyjnej[2], od 1912 w rosyjskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów. W latach 1912–1917 na zesłaniu – najpierw w Kiszyniowie, w 1913 w Kijowie, a od listopada 1914 we wschodniej Syberii. Uczestniczyła w rewolucji październikowej. Od 1919 przebywała w Polsce, gdzie m.in. brała udział w wielu społecznych akcjach politycznych lewicy. W latach 1919–1921 i 1927–1931 pełniła funkcję zastępczyni Głównego Inspektora Pracy, zajmując się głównie systemem ochrony pracy i opieki społecznej (m.in. ochroną macierzyństwa kobiet pracujących). W latach 1921–1925 na urlopie wychowawczym[3]. W 1928 lub 1929 w ramach Stypendium Rockefellera odbyła podróż przez Szwajcarię, Francję, Austrię i Niemcy, żeby poznać systemy pracy i opieki społecznej w Europie Zachodniej. Od 1931 była rzeczoznawczynią, reprezentują Polskę do spraw pracy przy Międzynarodowym Biurze Pracy w Genewie.

Działaczka Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich i Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom.

Publikowała zarówno wiersze i beletrystykę, jak i opracowania naukowo-społeczne. W 1932 ukazała się jej książka Praca kobiet w przemyśle włókienniczym wydana nakładem Instytutu Gospodarstwa Społecznego. W tym czasie przeprowadziła wstępną selekcję rękopisów nadesłanych do Instytutu na konkurs zatytułowany „Pamiętniki bezrobotnych”. W komisji konkursowej zasiedli, m.in. Tadeusz Boy-Żeleński i Bronisław Ziemięcki. Na temat finalnej publikacji pokonkursowej w prasie ukazało się ponad 200 recenzji, w tym 21 w zagranicznych. W 1933 we Lwowie wydano kolejną publikację Krahelskiej pt. Przeobrażenia w rodzinie współczesnej i w roli kobiety. W swojej dalszej pracy Krahelska razem z dwoma pisarzami: Leonem Kruczkowskim i Andrzejem Strugiem podjęła się oceny bardzo obszernego materiału nadesłanego w konkursie na „Pamiętniki chłopów”, którego organizatorem był Instytut Gospodarstwa Społecznego[4]. Z obu publikacji powstałych w efekcie tych konkursów pamiętnikarskich do dziś obszernie korzystają badacze i badaczki historii społecznej Polski.

Od 1933 Krahelska związana była z grupą literacką „Przedmieście[5]. Została oskarżona o zniesławienie władz i policji w swojej powieści pt. Strajk polski z 1937, po czym uniewinniona (jej obrońcą był Mieczysław Jarosz)[6][7].

Była współzałożycielką w 1937 Klubu Demokratycznego w Warszawie. We wrześniu 1939 była komendantką Obrony Przeciwlotniczej na Mokotowie, gdzie koordynowała gaszenie pożarów, ratowanie ludzi i organizację posiłków[3]. Pracowała też w Wojskowym Biurze Historycznym i Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK. W 1941 uległa ciężkiemu wypadkowi, potrącona przez niemiecki samochód wojskowy straciła nogę. Niosła wtedy ważne meldunki i mimo cierpienia udało jej się przekazać je w odpowiednie ręce unikając dekonspiracji. W uznaniu tego czynu odznaczono ją Krzyżem Walecznych. Autorka broszury Oświęcim – pamiętnik więźnia (później okazało się, że pamiętniki powstały w znaczącej części na podstawie relacji Władysława Bartoszewskiego[8]). W lipcu 1944 została wydana „…przez «nieznanych sprawców» w ręce Gestapo…”[9], a następnie uwięziona w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück, gdzie zginęła lub zmarła prawdopodobnie 19 kwietnia 1945. Przed śmiercią napisała Tezy do działalności inspekcji pracy w odrodzonej Polsce.

Na cmentarzu służewskim przy ul. Wałbrzyskiej znajduje się jej grób symboliczny (grób rodzinny).

Życie prywatneEdytuj

Córka Jana Śleszyńskiego, profesora matematyki Uniwersytetu Odeskiego oraz Heleny z Augustynowiczów. Latem 1917, w Smoleńsku, podczas powrotu z Syberii, zawarła związek małżeński ze swoim wieloletnim partnerem Józefem Grabianką. Rok później Grabianka zmarł na gruźlicę. W 1920 wyszła za Antoniego Krahelskiego, urzędnika ministerialnego. W tym samym roku urodziły im się bliźniaki[3].

OdznaczeniaEdytuj

Nagroda im. Haliny KrahelskiejEdytuj

Główny Inspektor Pracy ustanowił w 1989 nagrodę jej imienia przyznawaną za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie prewencji zagrożeń zawodowych, nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, wynalazczości, projektowania i wdrażania bezpiecznych technik i technologii w zakresie ochrony pracy, a także popularyzacji prawa pracy i ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa pracy[12]”.

Opracowania naukowe i społeczneEdytuj

 
Spisany przez Krahelską w 1942 raport z Auschwitz p.t. Oświęcim, pamiętnik więźnia.
  • Łódzki przemysł włókienniczy wobec ustawodawstwa pracy, Przedmowa: L. Krzywicki, Warszawa 1927.
  • Ochrona macierzyństwa robotnicy w przedsiębiorstwach państwowych polskich, Warszawa 1928.
  • Ochrona pracy w Polsce. Stan obecny i drogi dalszego rozwoju, [Współautor: W. Landau], Warszawa 1928.
  • Praca dzieci i młodocianych w Polsce, Warszawa 1928.
  • Praca młodzieży a zadania służby społecznej, Warszawa 1930.
  • Przedmowa do: E. Frelkowa: Praca młodzieży w przemyśle drukarskim w Polsce, Warszawa 1929.
  • Czynnik ludzki w produkcji. Pięć lat na froncie gospodarczym, Warszawa 1931.
  • Praca kobiet w przemyśle współczesnym, Przedmowa L. Krzywicki. Warszawa 1932.
  • Przeobrażenia w rodzinie współczesnej i w roli kobiety. Życie gospodarcze i ekonomika społeczna, Lwów 1933.
  • Życie bezrobotnych. Badania ankietowe, [Współautor: S. Pruss], Warszawa 1933.
  • Odpłatność pracy jako jedyna racjonalna podstawa zatrudnienia młodzieży, Warszawa 1934.
  • Prawda o stosunkach pracy, Lwów 1934.

Twórczość literackaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.1. Warszawa: 1987, s. 103-104.Sprawdź autora:1.
  2. Nowa Gazeta Praska. www.ngp.pl. [dostęp 2015-09-21].
  3. a b c Rafał Łętocha, Dla świata pracy i poprzez świat pracy, nowyobywatel.pl, 2019 [dostęp 2019-11-21] (pol.).
  4. Tomasz Kozłowski. Inspektor pracy. Halina Krahelska, Warszawa 2014.
  5. Lewicowo, Literatura proletariacka
  6. Jubileusz Mieczysława Jarosza. „Palestra”. Nr 6/7 (55), s. 3, 11, 1962. 
  7. Kronika. 50 lat pracy zawodowej adwokata Mieczysława Jarosza. „Palestra”. Nr 6/6 (54), s. 90, 1962. 
  8. Olga Gitkiewicz, Legendarna a nieznana, "Niezbędnik współczesny" ("Polityka") 1/2019, 2 kwietnia 2019 r.
  9. Władysław Minkiewicz; Wspomnienia (I) 1939–1954, Zeszyty Historyczne 80/1987. Instytut Literacki, s. 125
  10. M.P. z 1947 r. nr 34, poz. 286.
  11. Aleksander Mazur: Order Krzyża Grunwaldu 1943-1985. MON, 1988, s. 97.
  12. Tomasz Kozłowski, Inspektor pracy. Halina Krahelska, Warszawa 2014 [dostęp 2015-09-21]

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj