Otwórz menu główne

Hannibal zwycięzca po raz pierwszy spoglądający z Alp w kierunku Italii

Hannibal zwycięzca po raz pierwszy spoglądający z Alp w kierunku Italii[1] lub Hannibal zwycięzca przekraczający Alpy[2], lub Zwycięski Hannibal z wysokości Alp spogląda na równiny Włoch[3] (hiszp. Aníbal vencedor contempla por primera vez Italia desde los Alpes) – obraz olejny pochodzący z wczesnych lat twórczości hiszpańskiego malarza Francisca Goi. Powstał podczas pobytu malarza we Włoszech, z przeznaczeniem na konkurs ogłoszony przez Akademię Sztuk Pięknych w Parmie. Obraz podejmuje temat historyczny związany z postacią Hannibala – dowódcy wojsk antycznej Kartaginy, który w III w. p.n.e. wraz ze swoją armią przekroczył Alpy z zamiarem podboju Italii[4].

Hannibal zwycięzca po raz pierwszy spoglądający z Alp w kierunku Italii
Ilustracja
Autor Francisco Goya
Rok wykonania 1770–1771
Technika wykonania olej na płótnie
Rozmiar 255 × 154 cm
Muzeum Fundacja Selgas-Fagalde
Pierwszy szkic przygotowawczy do dzieła, 30,5 × 38,5 cm, Muzeum w Saragossie
Drugi szkic przygotowawczy, kolekcja prywatna, Hiszpania
Budowa mostu Alcántara w Toledo (1766), José Ariasa. Dzieło, które mogło posłużyć Goi za inspirację do postaci Hannibala
Szkic do „Hannibala zwycięzcy...” w Cuaderno italiano, włoskim szkicowniku Goi (str. 37)

Do 1993 roku „Hannibal zwycięzca...” był uznawany za dzieło zaginione. Pomimo dostępności wielu szkiców oraz wykonanych badań radiograficznych nie wszyscy krytycy sztuki są zgodni co do autentyczności tego obrazu[1][4]. Obecnie dzieło należy do zbiorów Fundacji Selgas-Fagalde, która w 2011 roku wypożyczyła je Prado na okres 6 lat, jednocześnie zobowiązując madryckie muzeum do jego restauracji[5]. Kopia tego dzieła znajduje się w prywatnej kolekcji w Barcelonie[4].

Okoliczności powstaniaEdytuj

W latach 1770–1771 Goya przebywał we Włoszech, gdzie doskonalił swoje umiejętności malarskie. Był wtedy młodym i jeszcze nieznanym artystą szukającym potwierdzenia swojego talentu i drogi do sławy. Przed wyjazdem do Włoch próbował dostać się do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych św. Ferdynanda w Madrycie, jednak poniósł porażkę w dwóch kolejno powołanych przez akademię konkursach. Prawdopodobnie dzięki wstawiennictwu José Nicolasa de Azara Goya został dopuszczony do konkursu młodych artystów ogłoszonego przez Akademię Sztuk Pięknych w Parmie w 1770 roku. Malarz prawdopodobnie liczył na to, że wyróżnienie przyznane przez włoską uczelnię (zwłaszcza parmeńską, która cieszyła się opieką Filipa Burbona, brata hiszpańskiego króla Karola III[5]) pomogłoby mu w karierze po powrocie do ojczyzny, a być może nawet otworzyło drogę do pracy na królewskim dworze[6].

Narzuconym tematem konkursu była scena historyczna przedstawiająca Hannibala spoglądającego na Italię, którą miał wkrótce zaatakować. Prezentując swój obraz Goya ubarwił swoje pochodzenie i przedstawił się jako Włoch Francesco Goia, uczeń nadwornego malarza Francesca Vayeu (Francisca Bayeu). Jego obraz nie wygrał konkursu, ale otrzymał wyróżnienie (6 pozytywnych głosów komisji) i został pochwalony za „majestat”, z jakim przedstawił antycznego wodza[1]. Nazwisko Goi wymieniono także w prestiżowym czasopiśmie literackim Le Mercure de France. Pierwszą nagrodę otrzymał Włoch Paolo Borroni, uczeń Benigna Bossiego[5].

AnalizaEdytuj

W parmeńskim konkursie oprócz tematu narzucono również pewne elementy kompozycyjne. Przedstawiony Hannibal miał z wysokości gór spoglądać na równiny Italii unosząc jednocześnie zasłonę hełmu. Postać fantastyczna (geniusz) miała podawać mu rękę, a on sam miał wyrażać zadowolenie i wiarę w triumf[7]. Takie przedstawienie afrykańskiego wodza można znaleźć w sonecie Annibale vincitore włoskiego poety Carla Innocenza Frugoni, który do 1768 roku był sekretarzem akademii[6].

Goya miał ograniczony dostęp do źródeł opisujących postać Hannibala. Zastosował się do wymagań akademii i przedstawił sylwetkę wodza w sposób poetycki, nadając jego osobie i działaniom szlachetności. Hannibal stoi wyprostowany na skalistej wyżynie i unosząc lekko hełm pewnie spogląda przed siebie. Właśnie pokonał długą drogę z Hiszpanii poprzez Pireneje, przekroczył łańcuch Alp i po raz pierwszy spogląda na Italię – jego twarz wyraża podziw i zdumienie. Wydaje się, że właśnie zdał sobie sprawę ze swojego dokonania i nic nie może go powstrzymać przed podbojem Rzymu[5]. Skrzydlata postać geniusza w teatralnym geście otacza go ramieniem i wskazuje mu niewidoczny na obrazie włoski krajobraz. Jeździec w hełmie ozdobionym piórami trzyma olbrzymią, poruszaną wiatrem flagę i nachyla się w jego kierunku. Za nogami konia widać tarczę – atrybut zwycięskiego wodza. Część kawalerii Hannibala powoli zmierza w kierunku doliny, po lewej stronie można dostrzec zarys bitwy[7].

Goya wprowadził również dwie postaci alegoryczne, które odzwierciedlają geografię przedstawionej sceny i podkreślają rezultat bitew, którymi dowodził Hannibal. Na pochmurnym niebie w swoim powozie zbliża się Wiktoria – bogini zwycięstwa i chwały. W ręce trzyma laurowy wieniec, którym zamierza udekorować zwycięskiego wodza. Jedną rękę opiera na kole, co może oznaczać zmienność fortuny i tragiczny koniec Hannibala. Na pierwszym planie odwrócona plecami do widza i zamykająca kompozycję znajduje się postać będąca alegorią najdłuższej rzeki we Włoszech – Padu[7]. Przedstawiona zgodnie z ikonografią włoskiego pisarza Cesare Ripa postać o umięśnionej męskiej sylwetce i głowie byka wylewa wodę z przechylonego naczynia, co symbolizuje dolinę rzeki[8].

TechnikaEdytuj

Praca nad obrazem trwała około roku, poprzedziło ją powstanie szkiców węglem oraz dwóch szkiców olejnych (jeden z nich znajduje się w Muzeum w Saragossie, drugi w prywatnej kolekcji w Hiszpanii)[6]. Świadczą one o tym, jak wiele wysiłku włożył artysta w przygotowanie obrazu na konkurs i jak wielkie nadzieje w nim pokładał. „Hannibal zwycięzca...” jest dziełem dopracowanym technicznie, co przejawia się w harmonijnej kompozycji, doskonałym użyciu światła oraz pewnych pociągnięciach pędzla modelujących postaci i kolory[5]. W zastosowanej palecie barw dominują odcienie niebieskiego, delikatne róże i perłowe szarości, które wyrażają klasyczny i jednocześnie nierealny charakter sceny, nadając jej heroicznego tonu[7].

InspiracjeEdytuj

Początkowa kompozycja mogła być inspirowana płaskorzeźbą José Ariasa zatytułowaną Budowa mostu Alcántara w Toledo. Arias otrzymał za tę rzeźbę pierwszą nagrodę w 1766 roku na konkursie organizowanym przez Królewską Akademię Sztuk Pięknych św. Ferdynanda w Madrycie. Goya również wziął udział w tym konkursie (w kategorii malarskiej), dlatego jest wielce prawdopodobne, że widział płaskorzeźbę Ariasa. Postać cesarza Trajana z płaskorzeźby oraz Hannibal Goi wykazują niezwykłe podobieństwo. Możliwe, że Goya sporządził wtedy szkic rzeźby, który następnie wykorzystał malując swoje dzieło[7].

Autorstwo i historia obrazuEdytuj

Akademia Sztuki w Parmie miała w zwyczaju zatrzymywać jedynie to dzieło, które zwyciężyło w konkursie. „Hannibal zwycięzca...” Goi został najprawdopodobniej odesłany do Saragossy. Przez wiele lat uważano go za dzieło zaginione. Nie ma o nim żadnej wzmianki w dostępnych źródłach, aż do połowy XIX wieku, kiedy historyk i przedsiębiorca Fortunato Selgas (1839–1921) nabył go w Madrycie jako dzieło nieznanego włoskiego malarza. Obraz zdobił pełną przepychu rezydencję rodziny de Selgas Quinta de Selgas w El Pito w Asturii (obecnie siedzibę Fundacji Selgas-Fagalde). W 1993 roku Jesús Urrea, ówczesny wicedyrektor Prado, zidentyfikował obraz i przypisał jego autorstwo Goi. „Hannibal zwycięzca...” został zaprezentowany na wystawie w Prado w następnym roku, wtedy także muzeum oficjalnie potwierdziło autentyczność dzieła[7].

Wskazówek dotyczących autorstwa Goi dostarczył włoski szkicownik malarza, tzw. Cuaderno italiano nabyty przez Muzeum Prado w 1993 roku, który zawierał szkice do różnych motywów „Hannibala zwycięzcy...” oraz innych dzieł Goi. Oprócz ogólnego szkicu kompozycji znajdujemy w nim między innymi szkice sylwetki Hannibala, głowy byka oraz antycznej zbroi. Zachowały się również dwa olejne szkice przygotowawcze do dzieła, różniące się od ostatecznej wersji kilkoma detalami. Na obu szkicach postać fantastyczna podająca rękę Hannibalowi ma delikatne skrzydła motyla. Badania radiograficzne ostatecznej wersji dzieła wykazały, że Goya pierwotnie namalował takie skrzydła, jednak później zamienił je na większe skrzydła anioła[7].

Zobacz teżEdytuj

Video-komentarz do obrazu udzielony przez Manuelę Menę, konserwatorkę sztuki w Muzeum Prado (hiszp.).

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Robert Hughes: Goya. Artysta i jego czas. Warszawa: WAB, 2006, s. 47-48. ISBN 83-7414-248-0. OCLC 569990350.
  2. Joanna Aleksandrowicz: Pomiędzy płótnem a ekranem: Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2012, s. 140, 339. ISBN 978-83-226-2065-6.
  3. Stefano Peccatori, Stefano Zuffi: Klasycy sztuki: Goya. Warszawa: Arkady, 2006, s. 12-13. ISBN 83-60529-14-0. OCLC 749548628.
  4. a b c Ferrán Aribau, Francesc Ruidera, Lluís Altafuya, Roberto Castillo, Xavier Costaneda: Goya: su tiempo, su vida, su obra. Madryt: LIBSA, 2006, s. 24, 203. ISBN 84-662-1405-4.
  5. a b c d e El Museo del Prado exhibirá la primera pintura documentada de Goya durante un período de seis años (hiszp.). Museo Nacional del Prado, 26 września 2011. [dostęp 8 stycznia 2013].
  6. a b c Joan Sureda: Los mundos de Goya. Madryt: Lunwerg Editores, 2008, s. 53-58. ISBN 978-84-9785-512-9.
  7. a b c d e f g Santiago Alcolea Blanch: Aníbal, máscaras y anamorfosisen el Cuaderno italiano de Goya (hiszp.). Instituto Amatller de Arte Hispánico, Barcelona, 1998. [dostęp 5 października 2012].
  8. María Jesús Díaz (ed.): Goya. Madryt: Susaeta Ediciones, 2010, s. 13. ISBN 978-84-9928-021-9.