Otwórz menu główne

Hans-Ulrich Rudel (ur. 2 lipca 1916 w Konradswaldau, zm. 18 grudnia 1982 w Rosenheim) – niemiecki pilot wojskowy okresu II wojny światowej, jeden z najskuteczniejszych pilotów bombowych i szturmowych; niewątpliwie najskuteczniejszy pilot-niszczyciel czołgów wszech czasów[1]. As myśliwski z 9 potwierdzonymi zwycięstwami powietrznymi.

Hans-Ulrich Rudel
9 zwycięstw
Ilustracja
Oberst Oberst
Data i miejsce urodzenia 2 lipca 1916
Konradswaldau,
Cesarstwo Niemieckie
Data i miejsce śmierci 18 grudnia 1982
Rosenheim, RFN
Przebieg służby
Lata służby 1936-1945
Siły zbrojne LuftwaffeLuftwaffe
Jednostki StG 3, StG 2
Stanowiska dowódca SG 2
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego ze Złotymi Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami
Krzyż Niemiecki w Złocie Krzyż Żelazny I Klasy Krzyż Żelazny II Klasy Złota Odznaka za Rany Srebrny Medal za Męstwo Wojskowe (Włochy)

Spis treści

Dzieciństwo i młodośćEdytuj

Urodził się na wsi, dziś Kondratów w powiecie jaworskim. Był trzecim dzieckiem luterańskiego pastora Johannesa Rudela, który pełnił posługę w nieistniejącym dziś kościele[2]. Odebrał surowe, protestanckie wychowanie. W dzieciństwie uczył się słabo. Wyróżniał się bardzo dobrą kondycją, zamiłowaniem do sportu (m.in. trenował bieganie, narciarstwo i dziesięciobój). Wstąpił do Hitlerjugend w 1933 r. Ukończył gimnazjum humanistyczne w Lauban. Po maturze w 1936 r. planował zostać nauczycielem wychowania fizycznego. W sierpniu 1936 r, dostaje się do wojskowej szkoły lotniczej w Wildpark-Werder koło Poczdamu. Zaczyna naukę latania od grudnia. Jest członkiem Reichsarbeitsdienst i w międzyczasie, jesienią 1936 roku pracuje przez dwa miesiące przy regulacji Nysy pod Muskau. Po wstąpieniu do Luftwaffe, szkoli się w Wildpark-Werder i w Werder. Po zakończeniu szkolenia, przed egzaminami końcowymi, dostaje przydział jako podchorąży do jednostki bojowej w Giebelstadt koło Würzburga. Marzy o pilotowaniu myśliwców, lecz mając świadomość ogromnej konkurencji, jak również częściowo w wyniku przemowy Hermann Göringa ochotniczo decyduje się zostać pilotem bombowca nurkującego. W 1938 czerwcu roku trafia do jednostki bombowej w Styrii, wyposażanej samoloty Ju-87, mające zastąpić przestarzałe samoloty typu Henshel. Nauka pilotażu nowych samolotów nie przychodził Rudlowi z łatwością. W grudniu 1938 roku zgłasza się na oficerski kurs rozpoznania lotniczego w Hildesheim, gdzie uczęszcza w styczniu 1939 r. W marcu trafia w okolice Schneidemühl.

II Wojna Światowa i front wschodniEdytuj

Wojennną karierę lotniczą rozpoczął jako pilot rozpoznawczy. Walczył od 1 września 1939 roku. Podczas kampanii wrześniowej wykonywał misje rozpoznawcze, startując z Wrocławia. Fotografuje tereny, węzły komunikacyjne i dworce w Toruniu, Chełmnie, linie kolejową Brześć Litewski-Kowel-Łuck. W 1940 r. został adiutantem pułkowym w 43. pułku szkoleniowym lotników z siedzibą w Wiedniu-Stammersdorf. Kampanię francuską spędził w szkole lotniczej, ucząc rekrutów Luftwaffe. Rok później skierowano go na przeszkolenie w pilotowaniu bombowców nurkujących Junkers Ju 87 Stuka. Po szkoleniu trafił do Sturzkampfgeschwader 2 (StG 2), skrzydła bombowców nurkujących przebazowanego na tereny okupowanej Polski w ramach przygotowań do operacji Barbarossa, w celu inwazji na Związek Radziecki.

Chrzest bojowy przeszedł Rudel 23 czerwca 1941 roku, w drugim dniu realizacji planu Barbarossa. Trzy miesiące później zasłynął na froncie wschodnim, jako pilot bombowca nurkującego, zatapiając pancernik Marat.

Zatopienie MarataEdytuj

W dniu 21 września 1941 r. , Rudel brał udział w ataku na sowiecki pancernik Marat z Floty Bałtyckiej w porcie leningradzkim. Okręt został trafiony dwiema 1-tonowymi bombami przeciwpancernymi, z których jedna pochodziła z samolotu Rudela). Bombę wybuchła w pobliżu nadbudówki, co wywołało eksplozję przedniego magazynu, który zniszczył nadbudowę i przednią część kadłuba okrętu. Zginęło 326 ludzi, a statek stopniowo osiadł na dnie na głębokości 11 metrów, w miejscu cumowania 23 września 1941 r. Jego zatopienie jest przypisywane Rudelowi.

Niszczyciel czołgówEdytuj

Dzięki swojemu największemu sukcesowi: zniszczeniu 518 alianckich czołgów[3] stał się prawdziwą legendą i bohaterem narodowym Rzeszy. Tylko 26 marca 1944 roku zniszczył ich aż 14 czołgów. Sukcesy odnosił na samolotach Junkers Ju 87 G – „Kannonenvogel” i na Focke-Wulf Fw 190 (430 lotów bojowych) przystosowanych do niszczenia czołgów. Oprócz czołgów miał potwierdzone zniszczenie około 150 stanowisk ogniowych oraz zatopienie czterech okrętów.

Najczęściej Rudel latał bojowo na Ju-87Stukas” (2100 lotów bojowych z 2530 wszystkich). Potem pilotował specjalistycznie Ju 87 G-2 „Kanonenvogel” (ptak z armatami) lub Panzerknacker (zgniatacz czołgów) wyposażonym w dwa działka (Bordkanone 37) kal. 37 mm zainstalowane pod skrzydłami w celu zwalczania pojazdów pancernych. Rudel był głównym pomysłodawcą montażu działek BK 3,7 po niezbyt zadowalających wynikach w niszczeniu czołgów z działek MG 151/20. Opracował zalecenia niszczenia czołgów:

  • należy atakować ich tył i górną część pancerza, który jest tu słabszy i gdzie znajduje się przedział silnikowy
  • należy atakować od strony terytorium wroga w stronę własnego, by uniknąć ognia broni przeciwlotniczej.

Przypisuje mu się również zniszczenie ok. 500 innych pojazdów. Z pewnością zniszczył 70 łodzi desantowych, sam twierdził, że zniszczył 800 pojazdów wszystkich typów. Rozbił ponadto 4 pociągi pancerne, zbombardował liczne mosty i linie zaopatrzenia. Rudlowi przypisano także 51 zwycięstw powietrznych, w tym 42 myśliwce oraz 7 Iljuszynów Ił-2. Materiał z kamery pokładowej pilotowanego przez Rudla samolotu został wykorzystany w Die Deutsche Wochenschau, kronikach Ministerstwa Propagandy Rzeszy.

Pozostałe dokonania wojenneEdytuj

Podczas wojny wykonał 2530 lotów bojowych, co jest rekordem świata[4]. Latał głównie na froncie wschodnim. Został zestrzelony trzydzieści dwa razy, ale zawsze wracał do jednostki.

Jednym z jego największych wyczynów jest lądowanie w marcu 1944 r. za linią frontu, aby uratować zestrzelonych kolegów, czego zabraniał regulamin. Przeciążony samolot nie mógł wystartować w błotnistym stepie. Gdy zbliżały się wojska radzieckie, piloci opuścili samolot. Po przedarciu się do Dniestru, zmuszeni byli do przepłynięcia 600 m lodowatej rzeki. Trzech spośród uciekinierów przepłynęło rzekę, utonął jednak strzelec pokładowy Rudla. Na drugim brzegu, Rudel wraz z dwoma uciekinierami wpadł na patrol czerwonoarmistów, jako jedyny zdecydował się na dalszą ucieczkę i po kilkunastu godzinach udało mu się przedrzeć za linię frontu[5][6][7].

29 grudnia 1944 r. jako jedyny został odznaczony specjalnie utworzonym Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego ze Złotymi Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami. Zaraz po ceremonii Hitler kategorycznie zabronił latać Rudlowi, gdyż już za życia stał się on legendą i dyktator nie chciał narażać bohatera narodowego na śmierć. Niemiecki as nie zastosował się jednak do tego rozkazu, kontynuując loty do końca wojny.

8 lutego 1945 r. w okolicach Lubusza został zestrzelony i ranny. Amputowano mu prawe podudzie, jednak 4 kwietnia (lub 25 marca) 1945 r. powrócił z niezagojonym kikutem prawego podudzia do swojej jednostki i latał dalej bojowo. Później, mając już protezę nogi, zniszczył 30 (lub 26) czołgów. W dniu 19 kwietnia 1945 r., dzień przed ostatnimi urodzinami Hitlera, Rudel spotkał się z Hitlerem w Bunkrze Führera w Kancelarii Rzeszy w Berlinie. Ostatni lot bojowy odbył 8 maja, tuż przed ogłoszeniem kapitulacji Rzeszy, uciekając przed Rosjanami. Wystartował z lotniska w pobliżu Pragi, w kierunku zachodnim, a następnie wylądował w Kitzingen, na terenie kontrolowanym przez USA i się poddał.

Po zakończeniu II Wojny ŚwiatowejEdytuj

Rudel został internowany. Trafia do Wielkiej Brytanii, a następnie do obozu jenieckiego w pobliżu Carentan (Francja). W szpitalu w Augsburgu przechodzi operację kikuta amputowanej nogi. Jego rodzina ucieka przed Armią Czerwoną i znajduje schronienie w Wuppertalu. Rudel zostaje zwolniony go kwietniu 1946 r. W 1948 r. trafia przez Zillertal trafia do Włoch, a następnie drogą lotniczą z Rzymu do Buenos Aires, gdzie przybywa 8 czerwca 1948 r. W ucieczce z Niemiec pomagają Rudlowi przemytnicy z Tyrolu Południowego oraz austriacki biskup o sympatiach nazistowskich,Aloisa Hudala. Rudel używa fałszywego paszportu z Czerwonego Krzyża wystawiony na nazwisko Emilio Meier.

Ameryka PołudniowaEdytuj

W Argentynie przez sześć lat aktywnie działa w partiach nazistowskich. Mieszka w Villa Carlos Paz , około 36 km miasta Kordoba, gdzie wynajmuje dom i prowadził cegielnię. Tam spisuje swoje wspomnienia. Zaprzyjaźnia się z późniejszym prezydentem tego kraju, Juanem Peronem[8], a także dyktatorem Paragwaju Alfredo Stroessnerem i Aniołem Śmierci Josefem Mengele. Wraz z byłym żołnierzem Waffen-SS i korespondentem wojennym Wehrmachtu, Willemem Sassenem (który początkowo pracował jako kierowca Rudla) organizują przerzut Mengele do Brazylii. W 1957 roku Rudel już po powrocie do Niemiec razem z Mengele udają się do Chile, by spotkać się z Walterem Rauffem, wynalazcą ruchomej komory gazowej.

Rudel utrzymuje kontakty z Wernerem Naumannem (byłym sekretarzem stanu Ministerstwa Oświecenia Publicznego i Propagandy Goebbelsa). Rudel zakłada organizację Kameradenwerk (dosłownie „towarzysze pracy” lub „towarzysze działać”), pomagającą nazistowskim zbrodniarzom wojennym. Wśród prominentnych członków tej organizacji znajdują się np. Ludwig Lienhardt (były oficer SS , ZSRR poszukuje go pod zarzutem dokonania zbrodni wojennych), Kurt Christmann (członek gestapo skazany na 10 lat za zbrodnie wojenne popełnione w Krasnodarze),Fridolin Guth (austriacki zbrodniarz wojenny), August Siebrecht (niemiecki szpieg w Chile). Organizacja Rudla utrzymuje bliski kontakt z Ante Pavelić, Carlo Scorza, Konstantin von Neurath. Kameradenwerk przesyła paczki żywnościowe nazistowskim zbrodniarzom uwięzionym w Europie, w tym Rudolfowi Hessowi i Karlowi Dönitzowi. Organizacja Rudla wspiera ich również finansowo opłacając prawników. Mimo braku nogi prowadził aktywne życie – uprawiał wspinaczkę, jeździł na nartach, grał w tenisa. Z pomocą Perona Rudel uzyskał intratne kontrakty z brazylijskim wojskiem. Jest aktywnym doradcą wojskowym i handluje bronią z boliwijskim reżimem, Augusto Pinocheta w Chile i Alfredo Stroessnera w Paragwaju.

Po puczu wojskowym znanym jako rewolucja wyzwoleńczej w 1955 roku w Argentynie, kończącym drugą kadencję prezydencką Peróna, Rudel zostaje zmuszony do opuszczenia Argentyny i przenosie się do Paragwaju. Występuje tam jako zagraniczny przedstawiciel kilku niemieckich firm, w tym Salzgitter AG , Dornier, Focke-Wulf ,Messerschmitt , Siemens i Lahmeyer International.

Doświadczenia Rudla zostają wykorzystane do opracowywania samolotu A-10 Thunderbolt II.

Powrót do NiemiecEdytuj

Do RFN Rudel wrócił w 1953 roku, gdzie wstąpił do Niemieckiej Partii Rzeszy (Deutsche Reichspartei) i jako czołowy kandydat tej partii kandyduje do Bundestagu. Nie zostaje jednak wybrany. Takiej informacji wyraźnie zaprzecza posłowie wydawcy niemieckiego książki pt. Pilot Sztukasa. Mój dziennik bojowy. Marguerite Schlüter wyjaśnia w nim, że w wydanej w 1977 r. książce Michaela Heretha pt. Der Fall Rudel oder Die Hoffähigkeit der Nazi-Diktatour podane są nieprawdziwe dane wskazujące jakoby Rudel chciał kandydować do Niemieckiej Partii Rzeszy jesienią 1952 roku oraz wątpliwe jest, żeby pomyłka powstała z niewiedzy autora. Według Schlüter, Rudel nie angażował się w politykę i dystansował się od układów politycznych, a jednak politycy wielokrotnie posługiwali się jego wizerunkiem[9]. W 1977 r. Rudel został rzecznikiem Niemieckiej Unii Ludowej , nacjonalistycznej partii politycznej.

Handel broniąEdytuj

Rudel po powrocie z emigracji nadal wykorzystywał zdobyte tam oraz w czasie wojny kontakty do handlu bronią. Według historyka Petera Hammerschmidta, w aktach niemieckiej Federalnej Służby Wywiadowczej (BND) jak również amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA), istnieją informacje o działalności firmy "Merex", która blisko współpracowała z byłymi członkami SS i partii nazistowskiej, w tym z Rudlem. W 1966 r. Merex, reprezentowana przez Waltera Drücka, byłego Generalmajora w biurze Wehrmachtu i BND i wspomagana przez kontakty Rudela i Willema Sassena. Sassen, sprzedawał odrzucony sprzęt Bundeswehry kilku dyktatorom w krajach Ameryki Łacińskiej. Rudel, według Hammerschmidta pomagał w nawiązaniu kontaktu między Merexem i Friedrichem Schwendem, byłym członkiem Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy i był zaangażowany w Operację Bernhard . Schwend, według Hammerschmidta, miał bliskie powiązania ze służbami wojskowymi Peru i Boliwii. We wczesnych latach sześćdziesiątych Rudel, Schwend i Klaus Barbie założyli firmę o nazwie "La Estrella" (gwiazda), która zatrudniała wielu byłych oficerów SS, którzy uciekli do Ameryki Łacińskiej. Rudel, poprzez La Estrella, był również w kontakcie z Otto Skorzenym, który miał własną sieć byłych oficerów SS i Wehrmachtu.Poglądy

Rudel nie krył uwielbienia dla Adolfa Hitlera. Według redaktora naczelnego Die Zeit (Josefa Müllera-Mareina) Rudel miał egocentryczny charakter. W swoich przemówieniach politycznych uzurpował sobie prawo do występowania w imieniu większości, jeśli nie wszystkich, byłych żołnierzy niemieckich II wojny światowej. Ponadto o twarcie i ostro krytykował aliantów zachodnich za to, że nie poparli Niemiec w wojnie przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Polityczna postawa Rudela odsunęła go od dawnych towarzyszy, przede wszystkim Gadermanna.

Afera Rudla i inne skandale medialneEdytuj

W październiku 1976 r. Rudel, nieumyślnie wywołał łańcuch wydarzeń, który przeszedł do historii, jako afera Rudla. W trakcie spotkania 51. Skrzydła Rozpoznawczego (Aufklärungsgeschwader 51) Immelmann” w bazie lotniczej w Bremgarten koło Freiburga Rudel zamierzał podpisywać swoje książki, w których nie krył uwielbienia dla Hitlera. Sekretarz Stanu w Federalnym Ministerstwie Obrony, Hermann Schmidt obawiając się, że Rudel będzie usiłował prorogować nazizm odmówił zgody na organizację spotkanie autorskiego Rudla. Generał-major Walter Krupinski, były pilot myśliwski II wojny światowej, as z liczbą 197 zwycięstw powietrznych wystąpił w obronie Rudla, wstawiając się za nim u Gerharda Limberga, dowódcy Sił Powietrznych Niemiec. Limberg umożliwił Rudlowi spotkanie z czytelnikami spotkania w bazie lotniczej. Rudel podpisał kilka książek, powstrzymując się od jakichkolwiek oświadczeń politycznych. Walter Krupinski oraz jego zastępca Karl Heinz Franke w wywiadzie z dziennikarzami po spotkaniu autorskim Rudla afiszowali się znajomością z Rudlem. Nazistowska i neonazistowska postawa Rudla w wywiadzie została przedstawiona do kariery wybitnego przywódcy socjaldemokratów Herberta Wehnera, który był członkiem Niemieckiej Partii Komunistycznej w latach trzydziestych i który żył w Moskwie podczas II Wojny światowej i rzekomo uczestniczył w operacjach NKWD. W wywiadzie tym generałowie określili Wehnera ekstremistą, a Rudela opisali jako honorowego człowieka. Na wieść o tej wypowiedzi i i bezkrytycznym przyjmowaniem poglądów Rudla doprowadziło do skandalu, w wyniku którego, Federalny Minister Obrony Georg Leber nakazał obu generałom przejść na wcześniejszą emeryturę od 1 listopada 1976 r. Decyzja ministra Lebera, członka Partii Socjaldemokratycznej Niemiec (SPD) został poddana ostrej krytyce ze strony opozycyjnej Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU), a skandal przyczynił się do odejścia ministra na początku 1978 r.

Echem skandalu Rudla stała się debata niemieckiego Bundestagu 3 lutego 1977 r. nad skandalem i jego konsekwencjami. Skandal Rudla wywołał następnie dyskusję o tematyce wojskowo-tradycjonalnej, którą federalny minister obrony Hans Apel zakończył wprowadzeniem "Wytycznych dla zrozumienia i kultywowania tradycji" 20 września 1982 r.

Podczas Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 1978 w Argentynie, Rudel odwiedził niemiecką drużynę piłkarską w obozie treningowym. Niemieckie media skrytykowały niemiecki Związek Piłki Nożnej i przedstawiły wizytę Rudela w kontekście sympatyzowania z dyktaturą wojskową rządzącą Argentyną po argentyńskim zamachu stanu w 1976 roku.

Życie prywatne i śmierćEdytuj

Trzykrotnie spotkał się osobiście z Adolfem Hitlerem.

Był abstynentem. Unikał tytoniu. Był żonaty trzy razy. Podczas urlopu na początku 1942 r. Rudel się ożenił. pierwszy raz. Z pierwszego małżeństwa z Ursulą, nazywaną przez niego "Hanne", dało im dwóch synów, Hansa-Ulricha i Siegfrieda. Rudel i rozwiódł się z Ursulą w 1950 roku. Według Der Spiegel , powodem rozpadu tego małżeństwa było sprzedanie przez Ursulę Rudel niektórych z odznaczeń męża, w tym Krzyża Rycerskiego Krzyża Żelaznego ze Złotymi Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami pewnemu amerykańskiemu kolekcjonerowi, oraz odmowa emigracji wraz z mężem do Argentyny. 27 marca 1951 r. Der Spiegel opublikował jej oświadczenie w sprawie sprzedaży odznaczenia. Rudel poślubił swoją drugą żonę, również Ursulę, z domu Daemisch w 1965 roku. Z tego małżeństwa urodził się w 1969 r. jego trzeci syn, Christoph. Rok później, 26 kwietnia 1970 Rudel przeżył udar. Siedem lat później Rudel ożenił się po raz trzeci z Ursulą Bassfeld.

W wyniku kolejnego udaru Rudel zmarł w Rosenheim 18 grudnia 1982 r. i został pochowany w Dornhausen 22 grudnia 1982 r. Podczas ceremonii pogrzebowej, dwa samoloty McDonnell Douglas F-4 Phantom II w barwach Bundeswehry (Luftwaffe) wykonały przelot nad jego grobem. Mimo że miejscowość Dornhausen znajduje się na środku ścieżki przelotowej regularnie wykorzystywanej przez wojskowe samoloty, dowództwo Bundeswehry zaprzeczyło wydaniu polecenia lotu nad cmentarzem w czasie ceremonii. Federalny Minister Obrony Manfred Wörner oświadczył, że lot samolotu był normalnym ćwiczeniem treningowym i nie miał związku z ceremonią.

W czasie ceremonii sfotografowano czterech żałobników podczas pozdrowienia „Heil Hitler”. Zachowanie to zbadano je na mocy niemieckiego prawa zakazującego wykorzystywania symboli nazistowskich. Podczas uroczystości żałobnej brytyjski negacjonista Holokaustu David Irving wygłosił memoriał na temat śmierci Rudela.

OdznaczeniaEdytuj

DziedzictwoEdytuj

Po śmierci popularność Rudela wzrosła, szczególnie w kręgach niemieckiej skrajnej prawicy. Przywódcy Niemieckiej Unii Ludowej (DVU), założyli w 1983 r. Ehrenbund Rudel - Gemeinschaft zum Schutz der Frontsoldaten (Federacja Honorowa im. Rudel - Wspólnota dla Ochrony Żołnierzy Frontowych ) w 1983 r. Brytyjski historyk, David Irving m.in. negujący Holocaust został uhonorowany w czerwcu 1985 roku nagrodą Hans-Ulrich-Rudel-Award. Fanatyczne oddanie nazizmowi sprawiło, że dziś Rudel jest bojkotowany przez liczne środowiska związanych z lotnictwem.

KsiążkiEdytuj

Rudel jest autorem kilku książek, w których opisał swoje wspomnienia i dokonania wojenne. Pierwsze trzy ukazały się w Argentynie, w języku niemieckim. Wydawcą pierwszej był Dürer-Verlag, który opublikował szereg wydał szereg wspomnień autorstwa byłych nazistów i ich współpracowników zbiegłych do Argentyny. Wśród pierwszych redaktorów wczesnych książek Rudla znaleźli się m.in. jest Wilfred von Oven (osobisty adiutant prasowy Goebbelsa i Naumann). Publikacja pierwszych książek Rudla wywołała dyskusję w Niemczech. Rudel był znanym nazistą i otwarcie w swoich książkach popierał politykę nazistowską, z powodu czego, żadne dbające o swoją reputację wydawnictwo w Niemczech nie zdecydowało się na wydanie pierwszych książek Ruda. Kolejne wydania dzieł Ruda oraz ukazujące się w latach następnych przekłady (m.in. angielskie, francuskie i polskie) ukazywały się zaopatrzone w komentarze lub przedmowy i posłowia innych autorów.

  • 1949 – Trotzdem,
  • 1951 – Wir Frontsoldaten zur Wiederaufrüstung,
  • 1951 – Dolchstoß oder Legende?
  • 1952 – Es geht um das Reich
  • 1958 – Pilot Sztukasa. Mój dziennik bojowy
  • 1994 – Moje życie w czasie wojny i pokoju

W Dolchstoß oder Legende? Rudel forsował tezę, jakoby wojna faszystowskich Niemiec z ZSRR była "wojną obronną" oraz "krucjatą dla całego świata".

PrzypisyEdytuj

  1. Aces of the Luftwaffe: Tank Killers. (ang.). [dostęp 18 października 2010].
  2. Artur Szałkowski, Hans-Ulrich Rudel - as przestworzy na cenzurowanym, Gazetawroclawska.pl [dostęp 2019-02-18] (pol.).
  3. Niektóre źródła podają 519.
  4. Thomson, D. et al.: Die Luftwaffe, Bechtermünz Verlag, Eltville a. R., 1993, S. 123
  5. Hans Urlich Rudel, Pilot sztukasa - mój dziennik bojowy, Wydawnictwo Replika, 2012, S. 141-169
  6. Paweł Wroński, Europa Walczy 1939-1945. Nie takie proste zwycięstwo, Davies, Norman Gazeta.pl Kultura 2008-09-02 [dostęp] 22.07.2010
  7. Hans-Ulrich Rudel (ang.)
  8. Oliver Schröm, Andrea Röpke, Cicha Pomoc dla nazistów. Tajna działalność byłych SS-manów i neonazistów Replika Zakrzewo 2015, s.54.
  9. Posłowie wydawcy niemieckiego [w:] Hans-Ulrich Rudel, Pilot Sztukasa. Mój dziennik bojowy, s. 294-295, Replika, 2012, ISBN 978-8-7674-107-9.

Linki zewnętrzneEdytuj