Heraldyka polska

Heraldyka polska – dział heraldyki zajmujący się polskimi herbami, badający m.in. historię powstania i używania herbów w Polsce, swoiste polskie cechy herbów i reguły heraldyczne, pod wieloma względami różniące się od heraldyki innych państw europejskich.

Jedna ze stron łacińskiego rękopisu autorstwa Jana Długosza z lat 1464–1480, uważana za najstarsze dzieło heraldyczne w Polsce.

Ze względu na specyficzny rozwój społeczeństwa feudalnego w Polsce prowadzący do objęcia znanym w całej Europie postulatem równości szlachty wyjątkowo szerokiego grona osób (inaczej niż np. w Anglii, gdzie tytuł dziedziczy tylko jedna osoba), także ze względu na odmienną historię i bliższe kontakty z ludami azjatyckimi, być może ze względu na dłuższe funkcjonowanie niż na Zachodzie pozostałości ustroju plemiennego heraldyka polska posiada kilka cech zasadniczo odróżniających ją od heraldyki w innych krajach.

CharakterystykaEdytuj

Rody herboweEdytuj

Osobny artykuł: Herbowni.

Jedną z głównych cech heraldyki polskiej różniącą ją od heraldyki powszechnej jest to, że w czasach średniowiecza żaden herb nie należał do jednej rodziny. Pełnił natomiast funkcję znaku herbownych – grupy składającej się z kilku lub czasem kilkuset rodzin. Wszędzie poza Polską herb funkcjonuje jako znak rozpoznawczy tylko jednej rodziny. Pomimo tego faktu, w Polsce również są znane herby przypisywane jednej rodzinie, noszą wówczas nazwę herbów własnych, lecz są znacznie młodsze od herbów przypisywanych wielu rodzinom, ponieważ przeważnie pochodzą z nobilitacji i indygenatów[1]. Rody posiadające starsze herby w odległej przeszłości zwykle miały wspólne pokrewieństwo (jednego przodka)[2], jednakże znaczny wpływ historyczny doprowadził do rozgałęzienia się poszczególnych rodzin. Przykładowo jeden z legendarnych rycerzy o imieniu Żyrosław był w posiadaniu majątku ziemskiego, który odziedziczył jego syn Aleksander. Ten podzielił majątek na kilku swoich synów, którzy mieli przybrać nazwiska od dziedziczonych dóbr, stając się tym samym protoplastami nowych rodzin (był to bardzo częsty zabieg w historii Polski, który sprawiał, że przykładowo trzech braci mogło mieć trzy różne nazwiska[1]). Miał być to początek wielu znakomitych polskich rodów, w tym Moskorzewskich z Moskorzewa (znanych później jako Kamienieccy z Kamieńca) oraz Potockich z Potoka[3][4]. Jednakże wspólne pokrewieństwo nie zawsze było regułą, przykładowo podczas unii horodelskiej, doszło do nadania 47 polskich herbów, bojarom wyznania rzymskokatolickiego, pochodzącym z Litwy, rozpoczynając w ten sposób stan szlachecki w tamtej krainie[5].

NazewnictwoEdytuj

Pochodzenie nazw polskich herbów jest bardzo zróżnicowane. Nazwy mogą nawiązywać do gniazd rodowych (miejsc, z których poszczególne rodziny szlacheckie się wywodzą), klejnotem, godłem, zawołaniem i imieniem protoplasty rodu. Największa ilość nazw herbowych nazw osobowych (imion, nazwisk) i nazw przezwiskowych. Do herbów z takimi nazwami należą np. Drogomir, Amadej i Juńczyk. Znane są również nazwy miejscowe (Bogoria, Przeginia, Dębno) i nazwy pochodzące od nazw jezior czy rzek (Nałęcz, Szreniawa, Przosna). Godła natomiast zapoczątkowały nazwę np. herbów Gryf, Trąby i Łodzia, a klejnoty herbów Jastrzębiec, Lis i Półkozic. Z zawołaniami herbowymi związane są herby Nabram (na bramę!), Bożezdarz i prawdopodobnie Doliwa (do Liwa!)[1][6]. Jednakże, ustalenie pochodzenia niektórych nazw herbów nadal wymaga licznych badań[6].

Nazwa herbu własnego przypisana jest zazwyczaj do nazwisk rodu pieczętującego się nim (np. Andrzejkowicz od rodziny Andrzejkowiczów lub Barczewski od rodziny Barczewskich). W wypadku osób nobilitowanych za zasługi wojenne nazwa herbu może nawiązywać do miejsca bitwy (np. herb Pskowczyk od bitwy pod Pskowem). Niezwykle wymyślne nazwy były nadawane za czasów ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego i nawiązywały do nazw pochodzenia staropolskiego. Osoby nobilitowane otrzymały przykładowo herby: Białoskrzydł, Krakowczyk, Trójstrzał. Zagraniczną specyfiką heraldyczną było również to, że modyfikacja tynktury herbu lub godła herbowego wiązała się z powstaniem zupełnie nowego herbu, w Polsce natomiast oznaczała jedynie powstanie odmiany herbowej istniejącego już herbu[1][6].

Znaki kreskoweEdytuj

Jedna czwarta rodowych herbów polskich i przytłaczająca większość ich odmian posiada godła pochodzące od polskich kreskowych znaków własnościowych, które pojawiły się przed powstaniem jakiegokolwiek pojęcia heraldycznego. Znaki te były bardzo zbliżone do tamg, czyli znaków kreskowych używanych na terenach ciągnących się od terenów Syberii po region kaukaski i półwysep krymski, w tym przez Sarmatów w starożytności i przez Tatarów w średniowieczu[6][7]. Jednocześnie były znakami dziedzicznymi pełniącymi funkcję znaków rozpoznawczych i własnościowych. Już w XIII wieku i XIV wieku zostały uprzedmiotowione, kształt natomiast popadł procesowi heraldyzacji, czyli stał się dostosowany do wymogów tzw. sztuki heraldycznej. Dało to początek znakom heraldycznym gwiazd, podkowy, księżyca czy rogaciny (wraz z jej odmianami) itd. czyli symbolom cechującym polską heraldykę[7].

ZawołanieEdytuj

Jedną ze szczegółowych cech heraldyki polskiej jest zawołanie. Zawołanie jest proklamą (od łac. proclamatio), znamieniem słuchowym, pochodzącym z okrzyku, poprzez który zwoływali się rycerze wywodzący się spod tej samej chorągwi (przynależący do jednej grupy posiadającej tę samą chorągiew). Jednocześnie pełnił funkcję okrzyku bojowego (franc. cris de querre, łac. clamor bellicus), towarzysząc niegdyś w rozpoczęciu natarcia chorągwi na wroga. W dużej ilości przypadków zawołanie jest starsze od herbu, ponieważ pochodzi jeszcze z czasów przedheraldycznych. Treść samych zawołań pozwala wyróżnić cztery grupy proklam: osobową (imiona, nazwiska, przezwiska), hasłową (dewizy i okrzyki), topograficzną (nazwy rzek i jezior, osad i grodów) i obrazową (nazwy pochodzące od godła lub klejnotu)[8].

Zawołania związane z nazwami osobowymi to np.: Kołda (Oksza), Borys (Larysza), Odrowąż (Odrowąż), Łazęka i Zarazy (Jastrzębiec). Od nazw rzek pochodzą chociażby zawołania: Śreniawa (Szreniawa) i Bzura (Lis), natomiast z miejscowościami wiążą się np. proklamy; Sławęcin (Puchała) Budziszyn (Zadora). Okrzyki bojowe to przykładowo: Na pole i Nagody (Prus II), Nagórę i Nagody (Jastrzębiec), Orzy Orzy (Lis), Napora (Prus III) oraz Po trzy na gałąź (Gryf)[8].

Do zawołań obrazowych nawiązujących do godeł zaliczamy: Osmoróg (Gierałt), Łodzia (Łodzia), Bolc (Bełty). Z samym klejnotem wiąże się zawołanie Połukoza (Półkozic)[8].

W przypadku wielkich rodów herbowych mamy do czynienia z wieloma zawołaniami, które najprawdopodobniej były zawołaniami odrębnych gniazd rodowych (miejsc z których pochodziły rody)[8].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj