Hiperpoprawność

unikanie form zgodnych z normą językową na rzecz hiperyzmów

Hiperpoprawność, in. hiperyzacja[1], hiperkorekcja[2], przesada poprawnościowa[3] – unikanie form zgodnych z normą językową na rzecz hiperyzmów, czyli form pozbawionych aprobaty normatywnej, ale postrzeganych przez mówiącego jako lepsze[3][4]. Hiperkorekcja polega na bezpośredniej imitacji systemowości w tworzeniu form wyrazowych, niewłaściwym rozszerzeniu zakresu pewnej cechy językowej[5][6]. Do zjawiska tego dochodzi zwykle wskutek kontaktu dwóch odmian językowych, np. dialektu lokalnego i języka standardowego, z których jedna uchodzi za bardziej „poprawną” i godną naśladowanią, a druga za gorszą[3]. Bywa pojmowana jako przejaw niepewności językowej mówiącego[7][8].

Hiperkorekcja jest typowym rezultatem praktyk preskryptywistycznych, a jednocześnie bywa przedmiotem ich krytyki[8]. Normatywiści promują bowiem stosowanie dialektu standardowego oraz przepisów normatywnych, przy czym zdarza się, że reguły te podlegają mylnej interpretacji ze strony typowych użytkowników języka[8]. Dochodzi wówczas do generowania form, które nie są ani zalecane normatywnie, ani oczekiwane w spontanicznej mowie[8].

PrzykładyEdytuj

Zjawisko hiperyzacji wynika z opacznej lub przesadnej próby zastosowania danej zasady preskryptywnej, niewłaściwie pojętej normy, która wbrew zamiarowi prowadzi do wygenerowania formy nienormatywnej. O hiperpoprawności nie można mówić, gdy użycie niestandardowej, pozornie przesadnej formy wynika z naturalnego poczucia językowego, np. gdy występuje ona w rodzimej odmianie języka danej osoby[9].

Hiperpoprawność występuje przede wszystkim na poziomie wymowy, fleksji i słowotwórstwa[10]. Przykładem tego zjawiska jest „literowa” wymowa ę oraz ą przed spółgłoskami zwartymi i zwarto-szczelinowymi np. ząb jako [zɔ̃p] lub [zɔɰ̃p] zamiast [zɔmp][11]. Użytkownik ludowej polszczyzny, próbując operować językiem ogólnym, może unikać gwaryzmu gościami i wprowadzać formę gośćmi, jednocześnie posiłkując się hiperyzmem rzeczmi w miejsce faktycznej formy literackiej: rzeczami[6].

Przykładem zjawiska hiperpoprawności w języku angielskim jest użycie formy whom (zamiast who) w zdaniu Whom is it at the door?[12]. Wynika to z chybionej próby dostosowania swojego dialektu, nierozróżniającego who i whom, do zasad angielszczyzny standardowej, zwłaszcza pisanej[12].

Bywa, że formy powstałe w wyniku hiperpoprawności utrwalają się w języku, niekiedy zyskując aprobatę normatywną lub nawet rugując w zupełności formy starsze. W rozwoju języka polskiego regularne formy typu kóń, dóm itp., końcówka celownika lm. -óm, choć umotywowane ewolucją języka, były odczuwane jako gwarowe i zastępowano je formami koń, dom itp., które ostatecznie zostały uznane za jedyne dopuszczalne w języku standardowym.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Stanisław Urbańczyk: Język polski: poprawność, piękno, ochrona. T. 4. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1969, s. 165–178, seria: Prace popularnonaukowe.
  2. Magdalena Pastuchowa, Pragmatyczna hiperkorekcja, czyli o „przesadnej poprawności językowej”, [w:] Małgorzata Milewska-Stawiany, Ewa Rogowska-Cybulska (red.), Mówię, więc jestem. Rozmowy o współczesnej polszczyźnie., t. 4, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013, s. 280–283, ISBN 978-83-7865-061-4.
  3. a b c Halina Karaś, Hiperpoprawność językowa, [w:] Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych, DIALEKTOLOGIA POLSKA [dostęp 2018-08-31].
  4. Jan Miodek, Hiperyzmy, [w:] Odpowiednie dać rzeczy słowo. Szkice o współczesnej polszczyźnie, Wrocław 1987.
  5. hasło „hyperkorektivizmus”, [w:] Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratysława: Obzor, 1993, s. 183, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  6. a b Polszczyzna w urzędzie: Nie zawsze mówimy tak, jak piszemy, rp.pl, 25 maja 2014 [dostęp 2019-07-23].
  7. Joan Swann, A Dictionary of Sociolinguistics, Edinburgh University Press, 2004, s. 189, ISBN 978-0-7486-1690-9 (ang.).
  8. a b c d Anđel Starčević, Mate Kapović, Daliborka Sarić, Jeziku je svejedno, Zagrzeb 2019, s. 158–159, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222 (chorw.).
  9. Robert J. Menner, Hypercorrect forms in American English, „American Speech”, 12 (3), 1937, s. 167–178, DOI10.2307/452423, JSTOR452423 (ang.).
  10. Stanisław Urbańczyk, Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, s. 270, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882.
  11. Jan Miodek, Błędy językowe i ich klasyfikacja, [w:] T. Michałowski, Encyklopedia Powszechna – encyklopedyczny słownik języka polskiego od, a do z, Wrocław: Larousse, 2006, XIX (między s. 922 i 923).
  12. a b James Paul Gee, Social Linguistics and Literacies: Ideology in Discourses, Taylor & Francis, 1996, s. 11, ISBN 978-0-7484-0500-8 (ang.).

BibliografiaEdytuj