Otwórz menu główne

Hmannan Maha Yazawindawgyi (birm. မှန်နန်း မဟာ ရာဇဝင်တော်ကြီး /àɴnáɴ məhà jàzəwɪ̀ɴdɔ̀dʑí/; potocznie Hmannan Yazawin; w piśmiennictwie angielskojęzycznym znana jako "Glass Palace Chronicle") — pierwsza oficjalna kronika birmańskiej dynastii Konbaung.

Hmannan Yazawin
မှန်နန်း မဟာ ရာဇဝင်တော်ကြီး
Ilustracja
Trzytomowy reprint kroniki z 2003 r.
Autor Królewska Komisja Historyczna Birmy
Tematyka historia Birmy
Typ utworu kronika
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Królestwo Birmy
Język birmański
Data wydania wrzesień 1832[1]

Kronika została spisana przez Królewską Komisję Historyczną Birmy w latach 1829-1832[1][2]. Pracę tę oparto na kilku wcześniejszych istniejących kronikach i historiach lokalnych oraz na inskrypcjach zebranych na polecenie króla Bodawpayi, a także na kilku rodzajach utworów poetyckich opisujących bohaterskie czyny królów. Chociaż autorzy kroniki zakwestionowali niektóre z wcześniejszych zapisów, w zasadzie zachowali oni relacje zawarte w Maha Yazawin, oficjalnej kronice dynastii Taungngu[2].

Kronika obejmująca wydarzenia mające miejsce do roku 1821, tuż przed pierwszą wojną angielsko-birmańską (1824–1826), nie została napisana z czysto świeckiej perspektywy historycznej, ale raczej z intencją "legitymizacji [monarchii] zgodnie z kryteriami religijnymi"[3]. W istocie, "najważniejszy postęp" jaki dokonał się w Hmannan polegał na zastąpieniu dominującego do tego czasu przedbuddyjskiego mitu założycielskiego birmańskiej monarchii takim, który łączy powstanie monarchii z klanem Buddy Siakjamuniego oraz pierwszym królem z buddyjskiej mitologii, Maha Sammaty[2][4].

Hmannan była główną kroniką, do jakiej odwoływali się wcześni uczeni europejscy piszący najstarsze wersje historii Mjanmy i nadal pozostaje główną kroniką standardową w studiach nad historią tego kraju[5].

Spis treści

EtymologiaEdytuj

Tytuł kroniki składa się ze słów Hmannan czyli Pałac Zwierciadeł, nazwy jednego z budynków kompleksu pałacu Inwa, w którym prowadzono prace nad kroniką[3][6], oraz yazawin (birm. ရာဇဝင်) pochodzącego od palijskiego raja-vamsa oznaczającego "kronikę królów"[7]. Nazwa ta tłumaczona jest zwyczajowo w piśmiennictwie angielskojęzycznym jako "Glass Palace Chronicle" (pol. Kronika Szklanego Pałacu) choć dokładniejszym tłumaczeniem byłoby "Chronicle of the Palace of Mirrors" (pol. Kronika Pałacu Zwierciadeł)[3].

Okoliczności powstaniaEdytuj

 
Stary Szklany Pałac w Mandalaj, podobny do budynku wchodzącego w skład kompleksu pałacu Inwa

Na początku 1829 r. król Bagyidaw polecił Królewskiej Komisji Historycznej aktualizację królewskich kronik[8]. Królestwo wyszło właśnie z katastrofalnej pierwszej wojny angielsko-birmańskiej (1824–1826), po której Birma dynastii Konbaung została zmuszona do przekazania Imperium Brytyjskiemu całości swych ziem zachodnich (Arakanu, Manipuru i Assamu) oraz całego wybrzeża Taninthayi na południe od rzeki Saluin. Co więcej, królewski skarbiec doznał poważnego uszczerbku na skutek konieczności wypłaty Brytyjczykom w czterech ratach miliona funtów szterlingów (ok. 2 mld dolarów amerykańskich wg ich wartości z roku 2006) jako reparacji wojennych[9][a]. Aktualizacja kronik była prawdopodobnie właściwym działaniem w sytuacji, kiedy "przyszłość wydawała się niepewna, teraźniejszość stała się tak bardzo bolesna, a lekcje przeszłości wymagały właściwszych wyjaśnień."[9]

W tym czasie oficjalną kroniką była Maha Yazawin (pol. Wielka Kronika), standardowa kronika dynastii Taungngu, która obejmowała okres do roku 1711. Pierwsza kronika dynastii Konbaung, Myanmar Yazawin Thit (pol. Nowa Kronika Mjanmy) zamówiona przez poprzednika i dziadka Bagyidawa - Bodawpayę i obejmująca historię do roku 1785, nie została uznana za oficjalną, gdyż zawierała bardzo mocną krytykę wcześniejszych kronik. Chociaż to sam Bodawpaya nakazał autorowi Yazawin Thit weryfikację dokładności Maha Yazawin poprzez odwołanie się do różnorodnych źródeł, w tym do setek inskrypcji, król nie zaakceptował nowej kroniki, gdy została mu przedstawiona[10].

Prace nad kronikąEdytuj

W skład 13-osobowej Królewskiej Komisji Historycznej wchodzili uczeni mnisi, dworscy historycy oraz dworscy bramini[11]. Gdy 11 maja 1829 r. (1. dnia Przybywania Księżyca miesiąca Nayon 1191 ME) Komisja zebrała się po raz pierwszy, jej członkowie mieli już gotowy dostęp do wielu źródeł historycznych: ponad 600 inskrypcji (po części oryginalnych, a po części kopii) zebranych w latach 1783-1793, kilku wcześniejszych kronik birmańskich (yazawin i ayedawbon)[b], lokalnych historii związanych z pagodami (thamaing)[c], palijskich kronik religijnych oraz birmańskiej liryki i epiki (eigyin, mawgun i yazawin thanbauk))[d][8][12].

Na czele komisji stanął Monywe Zetawun Sayadaw, w tym czasie jeden z "najlepiej wykształconych mnichów". Był on już autorem wydanej w 1810 skróconej kroniki, a w czasie gdy został powołany do prac nad tworzeniem nowej kroniki oficjalnej pisał właśnie obszerniejszą wersję swego dzieła. Pomagał mu inne wykształcony mnich - Thawkabin Sayadaw. Obydwaj mnisi otrzymali zadanie skontrolowania wcześniejszych kronik napisanych prozą, w tym zwłaszcza dwóch najważniejszych: Maha Yazawin i Myanmar Yazawin Thit. Oprócz tego pełnili też funkcję "redaktorów konsultantów". Obydwu duchownych wspierał w pracy były mnich i starszy minister na dworze, Maha Dhamma Thingyan, który również sprawdził dwie główne kroniki pod kątem źródeł historycznych i zdecydował, które należy przyjąć, a które odrzucić. U Yauk i U Chein skontrolowali dwanaście tomów starych poematów eigyin oraz dziewięć mniejszych kronik królewskich (yazawin) i pięć kronik biograficznych (ayedawbon). Inni członkowie komisji, jak U Hpyaw, pełnili funkcje pisarzy, a dworscy bramini sprawdzali źródła indyjskie pod kątem zapisów królewskich ceremonii, takich jak koronacje, obrzędy towarzyszące budowie nowych pałaców itp.[13]

Ukończenie nowej kroniki zajęło Komisji trzy lata i cztery miesiące. Podzieliła ona kronikę na dwie części: pierwsza obejmuje okres od zamierzchłej przeszłości do czasów ostatniej dynastii (do roku 1752); część druga (nazywana też Konbaung-Zet Yazawin) opisuje rządy panującej wówczas dynastii Konbaung do roku 1821[1]. Nie wszyscy autorzy zgodzili się z opiniami, jakie znalazły się w nowej kronice. Jej przewodniczący, Monywe Sayadaw, uważał, że obraz ostatnich królów z dynastii Taungngu, jaki można znaleźć we wcześniejszych opracowaniach z okresu dynastii Konbaung, był zbyt negatywny i zdecydował się na opublikowanie w 1831 r. własnej kroniki zatytułowanej Maha Yazawin Kyaw (pol. Wielka Znakomita Kronika)[13]

Analiza źródełEdytuj

Chociaż głównym celem komisji była pozornie jedynie weryfikacja dokładności wcześniejszych kronik i aktualizacja ich zawartości do czasów współczesnych (1829-1832), jej członkowie postawili przed sobą przynajmniej jeszcze jedno równie ważne zadanie, jakim była "legitimizacja zgodnie z kryteriami religijnymi" birmańskiej monarchii[14]. Nowa kronika doprowadziła opis historii Birmy do roku 1821, czyli okresu tuż przed wybuchem pierwszej wojny angielsko-birmańskiej. Pomimo jednak, iż komisja wspomagała się badaniem inskrypcji i wielu innych różnorodnych źródeł, pozostawiła ona wiele zapisów zawartych w Maha Yazawin bez większych zmian[8].

Autorzy próbowali weryfikować zawarte w Maha Yazawin daty, które nie zgadzały się z Zatadawbon Yazawin. Podawana przez Maha Yazawin chronologia dla dynastii Pagan różniły się od dat zawartych w Zata nawet o 42 lata (jak w przypadku daty wstąpienia na tron Anawrahty). Wcześniejsi historycy podejmowali już próby uzgodnienia rażących rozbieżności między dwiema wcześniejszymi kronikami. Próbę przerzucenia mostu nad chronologiczną przepaścią je dzielącą była opublikowana w 1798 r. Myanmar Yazawin Thit; podawane przez nią daty są o około 15 lat bliższe datom zawartym w Zata, jednak różnica wynosi nadal 27 lat.[e] (W oparciu o dowody epigraficzne daty podawane przez Zatę okazały się później najdokładniejszymi.)[15]. Autorzy Hmannan postanowili w większości pozostać przy datach podawanych przez Yazawin Thit z kilkoma jedynie drobnymi poprawkami, jak to widać w zamieszczonej poniżej tabeli. Zawiera ona porównanie dat panowania wczesnych królów Paganu (począwszy od Pyinbyi, będącego według kronik fortyfikatorem miasta) podawanych przez trzy różne kroniki[16].

Imię Lata panowania wg Zatadawbon Yazawin Lata panowania wg Maha Yazawin Lata panowania wg Yazawin Thit Lata panowania wg Hmannan Yazawin Lata panowania wg współczesnej nauki
Pyinbya
846–876
846–858
846–878
846–878
Tannet
876–904
858–876
878–906
878–906
Sale Ngahkwe
904–934
876–901
906–915
906–915
Theinhko
934–956
901–917
915–931
915–931
Nyaung-u Sawrahan
956–1001
917–950
931–964
931–964
Kunhsaw Kyaunghpyu
1001–1021
950–971
964–986
964–986
Kyiso
1021–1038
971–977
986–992
986–992
Sokkate
1038–1044
977–1002
992–1017
992–1017
Anawrahta
1044–1077
1002–1035
1017–1059
1017–1059
1044–1077
Sawlu
1077–1084
1035–1061
1059–1066
1059–1066
1077–1084
Kyanzittha
1084–1111
1063–1088[f]
1064–1093
1064–1092
1084–1112/1113
Sithu I
1111–1167
1088–1158
1093–1168
1092–1167
1112/1113–1167
Narathu
1167–1170
1158–1161
1168–1171
1167–1171
1167–1170
Naratheinkha
1170–1173
1161–1164
1171–1174
1171–1174
1170–1174
Sithu II
1173–1210
1164–1197
1174–1211
1174–1211
1174–1211
Htilominlo
1210–1234
1197–1219
1211–1234
1211–1234
1211–1235
Kyaswa
1234–1249
1219–1234
1234–1250
1234–1250
1235–1249
Uzana
1249–1254
1234–1240
1250–1255
1250–1255
1249–1256
Narathihapate
1254–1287
1240–1284
1255–1286
1255–1286
1256–1287
Kyawswa
Wasal mongolski (1297)
1287–1300
1286–1300[g]
1286–1298
1286–1298
1289–1297
Sawhnit
Wasal królestwa Myingsaing/Pinya
1300–1331
1300–1322
1298–1330
1298–1325
?
Uzana II
Wasal królestw Pinya i Ava
1331–1368
1322–1365
1330–1368
1325–1368
?

Autorzy Hmannan dodali też do swojego opracowania pewną liczbę komentarzy dotyczących niektórych fragmentów tekstu Maha Yazawin. Nadal jednak, nawet wtedy gdy komisja przedyskutowała wcześniejsze zapisy, jej komentarze są "skrajnie ezoteryczne w naturze" i z perspektywy historiografii świeckiej zawierają "niewiele treściwej analizy krytycznej"[3]. W istocie, nieliczne zmiany, jakie wniosła komisja przyjmują ściśle religijny punkt widzenia[h]. Najważniejszym owocem tych zmian było wynikające z Hmannan twierdzenie, że birmańska monarchia pochodzi od klanu Siakja, z którego wywodził się Budda[8]. Nowa narracja zastąpiła rozpowszechnione dotąd przedbuddyjskie mity założycielskie monarchii która, jak uważano dotąd, miała wywodzić się od Pyusawhtiego, syna solarnego ducha i księżniczki-smoka[4]. Autorzy kroniki stwierdzili, że Pyusawhti był faktycznie potomkiem siakjańskiej dynastii Tagaung, założonej przez Abhiyazę, członka klanu Siakja z Kapilavastu, tego samego regionu, w którym urodził się Budda. Rodzicami Pyusawhtiego były teraz istoty ludzkie — Thado Aditsa Yaza (w języku pali, pol. Król Słońce) z domu królewskiego Tagaung oraz jego żona, która prosiła o syna w miejscowej świątyni poświęconej księżniczce-smokowi[17]. Twierdzenie to miało wywrzeć niszczycielski wpływ na reputację kroniki jako całości w oczach uczonych brytyjskiej ery kolonialnej, którzy odrzucili większość zawartych w niej informacji dotyczących wczesnej historii, jako "kopię indyjskich legend zaczerpniętych z sanskryckich i palijskich oryginałów"[18]. Przynajmniej do lat 60. XX w. był to pogląd dominujący w głównym nurcie nauki, chociaż czołowi historycy Mjanmy pochodzenia birmańskiego nie zgadzali się z tak stanowczym odrzuceniem zawartych w kronice informacji na temat wczesnej historii kraju[i] Najnowsze badania pokazują, że jeśli odrze się ją z elementów legendarnych, które postrzegane są obecnie jako alegorie, narracja kroniki jest w dużej mierze zgodna z dowodami naukowymi. Dowody z badań archeologicznych pokazują, że wiele z miejsc wspomnianych w historiach królów było rzeczywiście nieprzerwanie zamieszkanych przez ponad trzy tysiąclecia, a opowiadania kroniki o historii sprzed XI w. uważane są za zapis "pamięci społecznej" tych czasów[19][20].

Zgodność Hmannan z faktami rośnie, gdy opisuje zdarzenia następujące "po XI w., kiedy chronologia kronik birmańskich jest wiarygodna". Jednym z głównych powodów jest to, że birmańscy kronikarze mieli możność zapoznania się z inskrypcjami pochodzącymi z poprzednich epok[21]. Podobnie, przeprowadzone w 1986 r. badanie Maha Yazawin, za którą Hmannan blisko podąża, stwierdziło zgodność z faktami dużej części opisu historii XVI w., której świadkami było także wielu Europejczyków[22].

ZnaczenieEdytuj

Hmannan Yazawin jest standardową kroniką birmańską i podstawowym źródłem historycznym w historiografii Mjanmy do początku XIX w.[5]. Prawie wszystkie angielskojęzyczne opracowania birmańskiej historii, sięgając aż do okresu imperialnego, są w głównej mierze oparte na Hmannan[23][24]. Była ona też wykorzystywana przez historyków tajskich do dokonywania poprawek w chronologii sprzed 1767 r. w rekonstruowanych po 1767 r. kronikach syjamskich, która wykazywała różnice sięgające kilku dziesięcioleci [25].

TłumaczeniaEdytuj

 
II wydanie Kroniki z 1960 r.

Chociaż wszystkie ważniejsze opracowania historii Mjanmy opierają się na Hmannan, cała kronika nie została jeszcze przetłumaczona na języki obce. Jak dotąd, jedynie fragment - obejmujący okres do końca dynastii Pagan - został przetłumaczony pod tytułem Glass Palace Chronicle na język angielski przez Pe Maung Tina i Gordona Luce'a. W 1987 r. Glass Palace Chronicle została przetłumaczona na język francuski pod tytułem Pagan, l'univers bouddhique: Chronique du Palais de Cristal przez P. H. Cerre i F. Thomasa[26].

UwagiEdytuj

  1. (Htin Aung 1967: 220): w listopadzie 1832 Bagyidaw spłacił z wielkim poświęceniem ostatnią ratę odszkodowania.
  2. ang. yazawin, birm. ရာဇဝင် /yà zawì̃/ - królewska kronika; ang. ayedawbon, birm. အရေးတော်ပုံ /əyéi dɔ̀ bòʊ̃/ - królewska biografia
  3. ang. thamaing birm. သမိုင်း /θamáĩ/ - dosł. historia, legenda
  4. ang. eigyin, birm. ဧချင်း /éi ʤí̃/ - królewska kołysanka, czyli wierszowany utwór przeznaczony dla królewskich dzieci, opowiadający o czynach ich przodków; ang. mawgun, birm. မော်ကွန်း /mɔ̀ gú̃/ - upamiętnienie ważnego wydarzenia; ang. yazawin thanbauk, birm. ရာဇဝင် သံပေါက် /yà zawì̃ θà̃ baʊʔ/ - wierszowane chronostychy zawierające daty ważnych wydarzeń
  5. (Hmannan t. 1 2003: 230) podaje jako datę wstąpienia Anawrahty na tron rok 1117 w przeciwieństwie do zawartego (Maha Yazawin 2006: 154) roku 1002. Daty te należy porównać z właściwym temu wydarzeniu rokiem 1044.
  6. (Maha Yazawin t. I 184–185): Sawlu umarł w 423 ME (1061–1062 po Chr.), a po jego śmierci nastąpiły dwa lata bezkrólewia. Kyanzittha wstąpił na tron dopiero w roku 425 ME (1063–1064 po Chr.).
  7. (Maha Yazawin t. I 2006: 252): Kyawswa zdobył władzę po dwóch latach bezkrólewia.
  8. (Aung-Thwin 2005: 144–145): Autorzy zachowali także datę urodzenia Shin Arahana w miesiącu Thaton - twierdzenie przyjęte po raz pierwszy przez Myanmar Yazawin Thit.
  9. (Than Tun 1964: ix–x): historia Abhiyazy dostarczyła amunicji silnie tendencyjnym poglądom nauki ery kolonialnej. (Htin Aung 1970: 4–7): nieoczekiwane powiązanie przez Hmannan dziejów Mjanmy z samym Buddą nie uzasadnia odrzucenia reszty zawartego w niej opisu wczesnej historii kraju, w tym na przykład istnienia królestwa Tagaung.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Hmannan Yazawin 2003 ↓, s. vi, t. I.
  2. a b c Hla Pe 1985 ↓, s. 39–40.
  3. a b c d Aung-Thwin 2005 ↓, s. 144-145.
  4. a b Lieberman 2003 ↓, s. 196.
  5. a b Htin Aung 1970 ↓, s. 1.
  6. Hla Pe 1985 ↓, s. 39.
  7. Hla Pe 1985 ↓, s. 35.
  8. a b c d Hla Pe 1985 ↓, s. 57.
  9. a b Myint-U 2006 ↓, s. 130.
  10. Thaw Kaung 2010 ↓, s. 50–51.
  11. Hmannan Yazawin 2003 ↓, s. xxxvi–xxxvii.
  12. Woolf 2011 ↓, s. 416.
  13. a b Thaw Kaung 2010 ↓, s. 53–55.
  14. Aung-Thwin 2005 ↓, s. 142-144.
  15. Aung-Thwin 2005 ↓, s. 121–123.
  16. Maha Yazawin 2006 ↓, s. 346–349, t. I.
  17. Hmannan Yazawin 2003 ↓, s. 189, t. I.
  18. Hall 1960 ↓, s. 7.
  19. Myint-U 2006 ↓, s. 44–45.
  20. Moore 2011 ↓, s. 4–5.
  21. Harvey 1925 ↓, s. xvi.
  22. Lieberman 1986 ↓, s. 236–255.
  23. Phayre 1883 ↓, s. vii.
  24. Harvey 1925 ↓, s. xviii.
  25. Harvey 1925 ↓, s. 343.
  26. Hmannan Yazawin 2003 ↓, s. viii–ix, t. I.

BibliografiaEdytuj

  • Michael A. Aung-Thwin: The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. Wyd. ilustrowane. Honolulu: University of Hawai'i Press, 2005. ISBN 978-0-8248-2886-8. (ang.)
  • Michael W. Charney: Powerful Learning: Buddhist Literati and the Throne in Burma's Last Dynasty, 1752–1885. Ann Arbor: University of Michigan, 2006. (ang.)
  • D.G.E. Hall: Burma. Wyd. III. Hutchinson University Library, 1960. ISBN 978-1-4067-3503-1. (ang.)
  • U Hla Pe: Burma: Literature, Historiography, Scholarship, Language, Life, and Buddhism. Singapur: Institute of Southeast Asian Studies, 1985. ISBN 978-9971-988-00-5. (ang.)
  • Maung Htin Aung: A History of Burma. Nowy Jork i Londyn: Cambridge University Press, 1967. (ang.)
  • Maung Htin Aung: Burmese History before 1287: A Defence of the Chronicles. Oxford: The Asoka Society, 1970. (ang.)
  • U Kala: Maha Yazawin Gyi. T. I–III. Rangun: Ya-Pyei Publishing, 2006. (birm.)
  • Victor B. Lieberman. How Reliable Is U Kala's Burmese Chronicle? Some New Comparisons. . XVII, 1986-09. Cambridge University Press (ang.). 
  • Victor B. Lieberman: Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, vol. 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-80496-7. (ang.)
  • Thant Myint-U: The River of Lost Footsteps—Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux, 2006. ISBN 978-0-374-16342-6. (ang.)
  • Lt. Gen. Sir Arthur P. Phayre: History of Burma. Wyd. 1967. Londyn: Susil Gupta, 1883. (ang.)
  • Królewska Komisja Historyczna Birmy: Hmannan Yazawin. Wyd. 2003. T. I–III. Rangun: Ministry of Information, Myanmar, 1832. (birm.)
  • Than Tun: Studies in Burmese History. T. I. Rangun: Maha Dagon, 1964. (birm.)
  • U Thaw Kaung: Aspects of Myanmar History and Culture. Rangun: Gangaw Myaing, 2010. (ang.)
  • Daniel Woolf: A Global History of History. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2011. ISBN 978-0-521-69908-2. (ang.)