Otwórz menu główne

Hypogeum

podziemne pomieszczenie na planie koła

Hypogeum, hipogeum (łac. z gr. ὑπόγαιον hypógaion[1] – „podziemny” od hypo – pod i gaia – ziemia) – podziemne pomieszczenie na planie koła, czasem z niewielką nadbudówką nadziemną, zwykle przeznaczone na grób albo miejsce kultu[2].

Wnętrze hypogeum (Meninx na wyspie Dżerba w Tunezji)
Plan etruskiego hypogeum Volumniów w Perugii (odwzorowanie laserowe)
Dekorowana część hypogeum w katakumbach

Hypogea powstawały od epoki kamienia (głównie neolit) do czasów rzymskich. Na ogół drążone w skałach, w kulturach przedhistorycznych służyły za miejsca zbiorowych pochówków. Na północnym wschodzie Francji spełniały pod koniec neolitu tę samą rolę co gdzie indziej dolmeny: np. swych zmarłych chowała w nich ludność kultury Seine-Oise-Marne[3]. W przypadku miejsc sakralnych istnienie ich łączyło się z kultem bóstw chtonicznych lub wodnych[4]. Równoczesną funkcję nekropolii oraz podziemnego sanktuarium pełniło znajdujące się na Malcie hypogeum Ħal Saflieni pochodzące z ok. 3000 p.n.e.

W architekturze staroegipskiej nazwa ta określa grobowiec wykuty w skale, składający się z systemu schodów, pochylni i komnat. Nazwa Królewskie Hypogea w szczególności odnosi się do nekropolii tebańskich.

W epoce hellenistycznej wykształcił się typ podziemnego grobowca z pochówkami w ściennych niszach rozmieszczonych wzdłuż głównego korytarza i bocznych odgałęzień. Upowszechnił się w krajach będących pod panowaniem egipskich Ptolemeuszy (Egipt, Palestyna, Fenicja), a następnie w całej Syrii. W syryjskiej Palmyrze występuje on od II w. p.n.e., tworząc potem w połączeniu z tradycyjną wieżą grobową szczególny typ antycznego grobowca wyodrębnionego przez polskich archeologów[5].

Na obszarze Italii hypogea kultowe spotykane są w kulturze Etrusków i wczesnego Rzymu. Tendencja do rozbudowywania grobowców rodzinnych o dodatkowe komory grobowe pojawiła się u Rzymian w końcu II wieku. Hypogea takie znane są z ziem cesarstwa rzymskiego, zwłaszcza w jego części wschodniej. Np. okazałe i bogato wyposażone grobowce palmyreńskie są typowe dla II-III wieku n.e.

Liczne zachowane hypogea z okresu cesarstwa związane są z kultem irańsko-babilońskiego boga słońca i światła Mitry[6].

W III i IV w. obok katakumb hypogea przeważają w rzymskim budownictwie sepulkralnym. Wiele z nich – rozbudowywanych i łączonych, dało w Rzymie początek znanym katakumbom chrześcijańskim, np. Domitylli, Dobrego Pasterza, Coemeterium Maius czy też najstarszej części katakumb Pryscylli[7]. Dzięki dekorowanym malarsko komorom grobowym mają one szczególne znaczenie dla badań rozwoju sztuki wczesnochrześcijańskiej (np. hypogeum Flawiuszów czy hypogeum Lucyny jako część katakumb Kaliksta)[8].

W rozszerzonym znaczeniu nazwę tę odnoszono zarówno do podziemi domu mieszkalnego czy specjalnych pomieszczeń grzewczych (np. w termach), jak i do rozległych podziemnych pomieszczeń w amfiteatrze, przeznaczonych dla obsługi oraz dla występujących na arenie, a także zwierząt i specjalnych urządzeń[9].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Stosowane obydwie formy oboczne: hypogeion i hypogaion (Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z. Warszawa: PWN, 1973, s. 332).
  2. Słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: PWN, 1991, s. 338; Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 112.
  3. Michel Brézillon: Encyklopedia kultur pradziejowych. Warszawa: WAiF, 1981, s. 84.
  4. Mała encyklopedia kultury świata antycznego. Tom I. Warszawa: PWN, 1958, s. 427.
  5. Michał Gawlikowski: Sztuka Syrii. Warszawa: WAiF, 1976, s. 238.
  6. «Hypogeum» w: A. Twardecki: Mały słownik sztuki starożytnej Grecji i Rzymu, dz. cyt. w bibliografii.
  7. Encyklopedia katolicka, t. VI, dz. cyt. w bibliografii.
  8. Marcel Simon: Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I-IV w. Warszawa: PIW, 1981, s. 334nn.
  9. Lexikon der Kunst. Leipzig: E.A. Seeman, 1971, t. II, s. 358.

BibliografiaEdytuj

  • Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 62. ISBN 83-85001-89-1.
  • Bożena Wronikowska: Hypogeum. W: Encyklopedia katolicka. T. VI. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1993, kol. 1372.
  • Alfred Twardecki: Mały słownik sztuki starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Verum, 1998. ISBN 83-85921-75-3.