Otwórz menu główne

Ideologia języka standardowego

zespół preskryptywnych postaw językowych i poglądów społecznych towarzyszących procesowi standaryzacji językowej

Ideologia języka standardowego (ang. standard language ideology) – pojęcie wprowadzone przez Jamesa i Lesley Milroyów na określenie zespołu preskryptywnych postaw językowych i poglądów społecznych będących wynikiem procesu standaryzacji językowej. Ich trzon tworzą z jednej strony koncepcje poprawności językowej, z drugiej – przekonanie o istnieniu jednej, „najlepszej” odmiany języka i nietolerancyjny stosunek do form od niej odbiegających[1]. Rosina Lippi-Green definiuje to pojęcie jako: „stronniczość na rzecz abstrakcyjnego, wyidealizowanego, homogenicznego języka, który jest dyktowany i podtrzymywany przez instytucje o dominującej pozycji i który jako swój model określa język pisany, choć w największej mierze opiera się na języku mówionym wyższej klasy średniej”[2].

Ideologia języka standardowego jest charakterystyczna dla społeczeństw europejskich; pewne jej wpływy zauważa się również w dyskursie profesjonalnych językoznawców[3][4].

Spis treści

ZałożeniaEdytuj

James Milroy wyróżnia cztery cechy składowe ideologii języka standardowego[5]:

Poprawność językowaEdytuj

Istotną konsekwencją standaryzacji języka jest wykształcenie się i ugruntowanie w społeczeństwie idei poprawności językowej. W kulturach języka standardowego panuje powszechne, zwykle niekwestionowane przekonanie, że pewne formy językowe są z gruntu poprawne, a inne – błędne. Ten obiegowy pogląd wyznawany jest przez znakomitą większość społeczeństwa, w tym również przez ludzi wykształconych. Osoby kultywujące ideę poprawności językowej z reguły nie są świadome jej motywacji ideologicznej – uznają ją zwykle za zdroworozsądkową koncepcję, znajdującą oparcie w faktach lingwistycznych. Językoznawcy stoją jednak na stanowisku, że sankcjonowane zasady normatywne nie są elementem zaszytym w języku, lecz arbitralną konwencją wykształconą przez praktykę społeczną, nie wykazującą zależności od formalnego kształtu poszczególnych jednostek mownych. James Milroy zaznacza, że rzekome argumenty ku wyższości lingwistycznej elementów języka standardowego są dorabiane metodą post hoc, twierdząc, że sposób postrzegania różnych form językowych jest w rzeczywistości uzależniony od czynników pozajęzykoznawczych[6]. Dla kultur języka standardowego charakterystyczne jest również niezauważanie umownego charakteru norm ortograficznych i przeświadczenie, że ich postać jest uwarunkowana rozstrzygnięciami lingwistycznymi[7].

Chorwacki językoznawca Mate Kapović określa preskryptywizm jako negatywne następstwo preskrypcji (kodyfikacji normatywnej), uznając ideologię języka standardowego za jego element konstytutywny. Definiuje on preskryptywizm jako praktykę, w której preskrypcję – polegającą na arbitralnym wyborze jednostek językowych i ich kodyfikacji dla celów praktycznych – usiłuje się przedstawić jako czynność naukową, próbując udowodnić wyższość sankcjonowanych elementów za pomocą argumentów lingwistycznych[8].

Autorytety językoweEdytuj

Językoznawcy teoretycy stoją przeważnie na stanowisku, że język stanowi własność jego rodzimych użytkowników, postrzegając go jako zjawisko kognitywne, kształtujące się w ludzkim umyśle[9]. Zakłada się, że każda forma mowy, bez względu na status społeczny jej użytkowników, stanowi z natury system oparty na skomplikowanych prawidłach, funkcjonujących niezależnie od istnienia wypracowanej postaci pisanej i oficjalnej kodyfikacji[10]. Ideologia języka standardowego nakazuje natomiast traktować język jako twór sterowany przez autorytatywne gremia (zwykle bliżej nieokreślone), odgórnie ustalające zasady poprawnościowe i dyktujące je użytkownikom. W kulturach zdominowanych przez tę ideologię spotyka się przekonanie, że wiedza językowa przyswojona w sposób naturalny jest niedoskonała, a o nabywaniu faktycznej znajomości języka zaczyna się mówić dopiero na etapie formalnej edukacji. Skodyfikowana postać języka utożsamiana jest wówczas z nim samym, przez co znajomość języka zrównywana jest z umiejętnością operowania wzorcami języka standardowego, narzucanymi zewnętrznie przez wydawnictwa normatywne (gramatyki, słowniki itd.)[9]. Przy spojrzeniach tych pojawia się zwykle przeświadczenie o postępującej „degeneracji” języka i niskiej jakości praktyki mownej[11].

Prestiż językowyEdytuj

Przyjmuje się, że główny wpływ na status normatywny różnych form językowych ma ich poważanie społeczne. James Milroy jako przykład tego zjawiska podaje angielskie zdania „He was a man what didn’t believe nothing” i „He was a man who didn’t believe anything”, stwierdzając, że większość użytkowników angielszczyzny za lepsze uzna to drugie. Skodyfikowane konstrukcje gramatyczne cieszą się zatem większym prestiżem socjolingwistycznym od innych, pozbawionych aprobaty normatywnej. Milroy zauważa jednak, że prestiż nie jest wewnętrzną cechą danej formy lub odmiany językowej – decyduje o nim status socjoekonomiczny jej użytkowników[12].

Przeciwieństwem prestiżu jest stygmatyzacja językowa, czyli niskie postrzeganie pewnych elementów językowych, zwykle form preferowanych przez niższe klasy społeczne, z zasady dezaprobowanych w procesie edukacji. Jako przykład skrajnego efektu stygmatyzacji Milroy podaje popularne stwierdzenia, że native speakerzy „nie znają swojego własnego języka”[12].

Prawowitość standarduEdytuj

Wykształceniu koncepcji języka standardowego i jego ogólnemu promowaniu towarzyszy zwykle dewaloryzacja innych, nieskodyfikowanych odmian językowych. Odmiany te określane są wówczas mianem niestandardowych, co w obiegowym rozumieniu jest utożsamiane z ich niepełnoprawnością lingwistyczną[13]. Według Jamesa Milroya znamiona ideologii nosi samo dychotomiczne ujmowanie przez językoznawców stosunku między formami standardowymi a niestandardowymi, które wymaga przyjęcia mowy standardowej jako centralnej odmiany języka[14]. Za ideologiczne uchodzi też konwencjonalne przeciwstawianie terminu „dialekt niestandardowy” terminowi „język standardowy”[15].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Vogl 2012 ↓, s. 13.
  2. Lippi-Green 1997 ↓, s. 64.
  3. Vaicekauskienė 2012 ↓, s. 78-80.
  4. Kapović 2011 ↓, s. 46-48.
  5. Milroy 2007 ↓, s. 134.
  6. Milroy 2001 ↓, s. 535–539.
  7. Milroy 2007 ↓, s. 134–135.
  8. Kapović 2013 ↓, s. 391–400.
  9. a b Milroy 2007 ↓, s. 135–136.
  10. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 56–57.
  11. Milroy 2007 ↓, s. 138–139.
  12. a b Milroy 2007 ↓, s. 136–138.
  13. Milroy 2007 ↓, s. 137–138.
  14. Milroy 2001 ↓, s. 534.
  15. Vogl 2012 ↓, s. 15.

BibliografiaEdytuj