Ignacy Boerner

polski polityk

Ignacy August Boerner, ps. „Michał”, „Mglisty”, „Miński”, „Emil” (ur. 11 sierpnia 1875 w Zduńskiej Woli, zm. 12 kwietnia 1933 w Warszawie)[1] – działacz socjalistyczny i niepodległościowy, inżynier mechanik, oficer Legionów Polskich, pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego, bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego, minister poczt i telegrafów w kilku rządach II RP.

Ignacy Boerner
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

11 sierpnia 1875
Zduńska Wola, Królestwo Polskie

Data i miejsce śmierci

12 kwietnia 1933
Warszawa, Polska

Minister Poczt i Telegrafów
Okres

od 14 kwietnia 1929
do 7 grudnia 1929

Okres

od 7 grudnia 1929 (p.o)
do 29 grudnia 1929

Okres

od 29 grudnia 1929
do 17 marca 1930

Okres

od 17 marca 1930 (p.o)
do 29 marca 1930

Okres

od 29 marca 1930
do 23 sierpnia 1930

Okres

od 23 sierpnia 1930 (p.o)
do 25 sierpnia 1930

Okres

od 25 sierpnia 1930
do 4 grudnia 1930

Okres

od 4 grudnia 1930
do 26 maja 1931

Okres

od 26 maja 1931
do 27 maja 1931 (p.o)

Okres

od 27 maja 1931
do 12 kwietnia 1933

Poprzednik

Bogusław Miedziński

Następca

Emil Kaliński

Ignacy August Boerner
Ilustracja
1929
pułkownik dyplomowany saperów pułkownik dyplomowany saperów
Data i miejsce urodzenia

11 sierpnia 1875
Zduńska Wola

Data śmierci

12 kwietnia 1933

Przebieg służby
Siły zbrojne

Armia Austro-Węgier
Wojsko Polskie

Formacja

Legiony Polskie

Jednostki

Oddział II Sztabu Generalnego
5 Pułk Saperów

Stanowiska

attaché wojskowy
dowódca pułku saperów

Główne wojny i bitwy

I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka

Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (1920–1941, trzykrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej
Odznaka 1 Kompanii Kadrowej

Życiorys

edytuj

Urodził się w spolonizowanej i patriotycznej rodzinie ewangelickiej. Jego dziadkiem był Jerzy Karol Boerner (ok. 1775-1852), który po III rozbiorze Polski przybył z Saksonii i osiedlił się w Płocku. Natomiast ojcem był Edward Ignacy(1833–1910), powstaniec styczniowy i pastor ewangelicko-augsburski w Zduńskiej Woli. Matką była natomiast Maria Klara z Rauhów (1839–1913)[2].

Pochodzę z rodziny, której nazwisko wyraźnie ma pochodzenie niemieckie, jednakowoż pradziadowie, dziadowie i rodzice czuli się i byli rzeczywiście Polakami ... wychowany byłem w atmosferze i tradycjach powstańczych 1863 r. i idea niepodległości Polski była dla mnie wielką i świętą sprawą.

Ignacy Boerner, Pamiętnik z lat 1904–1905 (wraz z załącznikami), oprac. Tomasz Karbowniczek, Piotrków Trybunalski 2011, s. 18–19.

Po ukończeniu szkoły w Zduńskiej Woli uczył się w Męskim Gimnazjum Klasycznym w Kaliszu, następnie w prywatnej szkole, a później w kaliskiej szkole realnej[3]. Tam brał udział w działalności tajnych młodzieżowych kółek samokształceniowych[4]. Po ukończeniu szkoły w 1895 pracował jako praktykant w fabryce budowy maszyn „Wilhelmshütte” w Wałbrzychu. Tam po raz pierwszy zetknął się z ideami socjalistycznymi. Jak sam napisał[5]:

Na wiecu słyszałem Liebknechta przemawiającego we Wrocławiu. Przemówienia te wywarły na mnie ogromne wrażenie i pod ich wpływem zacząłem studiować literaturę socjalistyczną.

Następnie studiował na Politechnice w Darmstadt (1897–1902), kończąc je z tytułem inżyniera mechanika[3]. W trakcie nauki założył sekcję Czerwonego Krzyża, a w 1898 r. został prezesem Polskiej Czytelni[6][7]. Działacz Zjednoczenia Młodzieży Polskiej za Granicą, jako delegat organizacji w Darmstadt uczestniczył w jego zjazdach w Zurychu, Genewie i Halle[6]. Od jesieni 1897 członek Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich[4], był założycielem jej jedynej sekcji w Niemczech w Darmstadt[6]. Uczestnik VI Zjazdu ZZSP w Zurychu (19–25 grudnia 1899)[3]. Prowadził także prace oświatowe wśród robotników polskich w Niemczech[6].

Po powrocie do kraju, od stycznia 1903 roku pracował jako inżynier w dyrekcji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej[3]. Brał także czynny udział w pracach Polskiej Partii Socjalistycznej, będąc od czerwca do listopada 1903 członkiem Warszawskiego Komitetu Robotniczego[4], pracując jako agitator w dzielnicach partyjnych Powązki, Powiśle i Śródmieście[3]. Zagrożony aresztowaniem skorzystał z propozycji inżyniera Popowskiego, prezesa Zakładów Górniczo-Hutniczych w Ostrowcu i przeniósł się do tego miasta[6]. W listopadzie 1903 podjął pracę na stanowisku inżyniera i szefa oddziału mechanicznego w Zakładach Ostrowieckich[8]. Kontynuował także działalność w PPS, będąc z nominacji CKR PPS członkiem radomsko-kieleckiego OKR[8], po „wsypach” z sierpnia 1903 i przegranym strajku w styczniu 1904 odbudował Lokalny Komitet Robotniczy w Ostrowcu i stanął na jego czele[8][6]. Kierowana przez niego PPS powstrzymała w połowie sierpnia 1904 rozruchy antysemickie[6]. Po wybuchu rewolucji kierował narastającymi wystąpieniami robotniczymi w Ostrowcu Świętokrzyskim, których kulminacją było proklamowanie 27 grudnia 1905 Republiki Ostrowieckiej. Władzę w Republice sprawował Komitet Rewolucyjny z Boernerem na czele[4]. Stąd w późniejszym okresie nazywano go „prezydentem Republiki Ostrowieckiej”. Podczas swej władzy utrzymując porządek za pomocą Organizacji Techniczno-Bojowej PPS i milicji robotniczej usunął władze rosyjskie z Ostrowca[9]. Najbiedniejszym wydał żywność i opał z magazynów fabrycznych[6]. Zorganizował także bojkot powinności wojskowych w 11 gminach pow. opatowskiego[6]. Podczas pacyfikacji Republiki Ostrowieckiej 6–15 stycznia przez karną ekspedycję gen. Riezina ukrył się, następnie 15 stycznia 1906 przedostał się przez Zawichost do Galicji[6]. Wkrótce na wszystkich członków organizacji wydano zaoczne wyroki śmierci. W związku z tym Boerner przebywał z żoną kolejno w Darmstadt, Zurychu, Frankfurcie nad Menem, Krakowie i Lwowie[7]. Tam uczestniczył w VIII Zjeździe PPS (12–23 lutego 1906), gdzie jako zwolennik „starych”, a jednocześnie delegat radomskiego okręgu PPS złożył informację na temat działalności PPS na tym terenie. Władze rosyjskie wydały na niego wyrok śmierci, stąd nie mogąc wrócić do Królestwa wyjechał do Niemiec, gdzie pracował najpierw w Darmstadt[6], a potem we Frankfurcie nad Menem[4]. Wydalony z Niemiec na żądanie władz rosyjskich powrócił do Galicji mieszkając dzięki pomocy Józefa Piłsudskiego i Walerego Sławka najpierw w Krakowie[6], a od 1908 na stałe we Lwowie[3]. Od 1912 współwłaściciel wraz z A. Litwinowiczem biura projektowego w tym mieście[10]. Członek PPS-Frakcji Rewolucyjnej (1907–1912) i PPS-Opozycji (1912–1914)[6]. Jednocześnie należał do Związku Walki Czynnej (ZWC)[4] i Związku Strzeleckiego, gdzie na początku 1914 ukończył kurs podoficerski, a następnie oficerski[10].

I wojna światowa

edytuj

Po wybuchu wojny wstąpił do Legionów Polskich. 6 sierpnia 1914 wymaszerował z Krakowa w składzie 2 plutonu 1 Kompanii Kadrowej[10]. Komisarz Komisariatu Rządu Narodowego w Kielcach (sierpień-październik 1914)[11] i komisarz objazdowy Polskiej Organizacji Narodowej (październik-listopad 1914). Działał na terenie Kielc, Jędrzejowa, Zagłębia Dąbrowskiego, Częstochowy i Łodzi[12]. Po ewakuacji PON z Królestwa służył jako oficer ordynansowy I Brygady Legionów Polskich, biorąc udział m.in. w bitwie pod Lipnicą Murowaną[6]. Następnie oddelegowany przez Józefa Piłsudskiego do prac politycznych, m.in. współuczestniczył w powołaniu Zjednoczenia Stronnictw Niepodległościowych w Łodzi (styczeń – luty 1915), Komitetu Naczelnego Zjednoczonych Stronnictw Niepodległościowych w Warszawie (sierpień 1915) oraz Wydziału Narodowego Radomskiego (listopad 1915)[6]. Jednocześnie działał w strukturach Polskiej Organizacji Wojskowej w Warszawie i Radomiu, był m.in. komendantem okręgu radomskiego POW (8 listopad – 5 grudnia 1915)[10]. Zagrożony aresztowaniem przez władze austriackie powrócił do służby liniowej w I Brygadzie. Dowódca kompanii saperów 1 pp (grudzień 1915 – czerwiec 1917), od 2 lipca 1915 pppr., a od 1 stycznia 1917 por.[10] 16 czerwca 1917 przeniesiony 5 pp, gdzie dowodził kompanią szturmową[10]. Po kryzysie przysięgowym internowany w Beniaminowie (22 lipca 1917 – 28 czerwca 1918)[6][13]. Po zwolnieniu szef oddziału wywiadowczego Komendy Naczelnej nr 1 POW (lipiec – listopad 1918)[4]. Uczestniczył w rozbrojeniu Niemców w Warszawie, gdzie z ramienia Piłsudskiego jako jego mąż zaufania przy niemieckiej Radzie Żołnierskiej doprowadził do rozbrojenia i ewakuacji niemieckiego garnizonu w Warszawie[4].

II Rzeczpospolita

edytuj

Po utworzeniu Milicji Ludowej w stopniu kpt. był jej Komendantem Głównym (13 grudnia 1918 – 1 sierpnia 1919)[3]. Od Piłsudskiego otrzymał poufne wytyczne dotyczące bezpieczeństwa członków wszelkich bojówek partyjnych. W przeciągu kilku miesięcy mieli oni zostać rozbrojeni, odizolowani lub wciągnięci do wojska. Większość członków ML znalazła się w składzie batalionów etapowych i została wysłana na front. Pozostali weszli m.in. w skład nowo utworzonej Policji Państwowej[7]. Następnie służył w Wojsku Polskim, gdzie był szefem Sekcji Defensywy Oddziału II Frontu Litewsko-Białoruskiego[7]. W listopadzie-grudniu 1919 prowadził w Miklaszewiczach z upoważnienia Naczelnika Państwa poufne rozmowy z delegatem rządu sowieckiego Julianem Marchlewskim. Przygotował spotkanie w Borysowie, lecz nie doszło do niego, ze wzlędu na polską ofensywę[3]. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej służył w oddziale II sztabu Naczelnego Wodza (18 kwiecień – 12 maja 1920) i w Oddziale II Dowództwa Etapów WP na Ukrainie (12 maja – 2 lipca 1920). Następnie szef Oddziału II Grupy Poleskiej WP (12 lipiec – 9 sierpnia 1920) Władysława Sikorskiego. W trakcie bitwy warszawskiej stał na czele Oddziału II 5 Armii (9 sierpień – 20 września 1920), a następnie 3 Armii (od 20 września 1920)[10][14]. Od 30 lipca 1920 mjr saperów WP. Po zakończeniu działań wojennych od 12 marca 1921 był szefem Oddziału II Inspektoratu Armii nr 4 gen. Stanisława Szeptyckiego w Krakowie, czuwając nad kontrwywiadowczym zabezpieczeniem plebiscytu na Górnym Śląsku[10]. Następnie przewodniczący podkomisji połocko-wilejskiej w Mieszanej Komisji Granicznej polsko-sowieckiej (lipiec 1921 – grudzień 1922)[15]. W styczniu 1923 awansowany na ppłk. saperów i przydzielony do Oddziału IV Sztabu Generalnego[10].

1 czerwca 1923 r. Piłsudski wyznaczył Boernera na attaché wojskowego w Moskwie. Pełnił to stanowisko do 1 listopada 1924, gdy to udał się na kurs doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej[16][15][17][18][7]. Po powrocie z Moskwy został przydzielony na referenta do Inspektoratu Armii nr II (15.10.1925 r.), a następnie do 5. Pułku Saperów Kolejowych w Krakowie, gdzie przejął obowiązki dowódcy (12.11.1925 r.)[19][7][20]. 20 stycznia został awansowany na płk dypl. i przeniesiony do Rezerwy Kadrowej Saperów z jednoczesnym wykonywaniem obowiązków w Ministerstwie Przemysłu i Handlu[21], gdzie był szefem samodzielnego wydziału wojskowego, oraz dyrektorem fabryki olejów mineralnych „Polmin”, a od 24 września prezesem Syndykatu Naftowego[10]. Z dniem 31 marca 1929 został przeniesiony w stan spoczynku[22].

W 1929 został w rządzie Kazimierza Świtalskiego. Pozostawał nim do grudnia 1930 w kolejnych rządach: Kazimierza Bartla, Walerego Sławka i Józefa Piłsudskiego[23]. Od 4 grudnia 1931 do 13 kwietnia 1932 był ponownie ministrem poczt i telegrafów w drugim rządzie Sławka i w rządzie Prystora, pozostawał nim do końca życia[23]. M.in. w okresie pełnienia przez niego tej funkcji zainicjował wybudowanie radiostacji w Raszynie, a także osiedla dla pocztowców Warszawa-Babice (w latach 1936–1939 i od 1987 Boernerowo) obecnie w granicach dzielnicy Bemowo. W III kadencji został wybrany w okręgu wyborczym nr 23 (Iłża-Wierzbnik) posłem na Sejm i należał do klubu Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem[24]. Był inicjatorem, założycielem i pierwszym prezesem Stowarzyszenia „Bratnia Pomoc Byłym Uczestnikom Walk o Niepodległość”[25]. Był także członkiem komisji dla byłych członków PPS Kapituły Krzyża i Medalu Niepodległości.

Jako minister poczt i telegrafów doprowadził do uzyskania przez Polskę bezpośredniego dostępu telefonicznego z całą Europą. Prezentował koncepcję całkowitej automatyzacji sieci łączności, co miało pozwolić na wyjście z komunikacyjnego zacofania w stosunku do innych państw europejskich[7]. Propagując tę ideę, zwracał uwagę także na inne płynące z niej korzyści, takie jak zmniejszenie bezrobocia i możliwość szybkiego zwrotu nakładów. Rada Ministrów zaakceptowała tę propozycję, a minister dokonał rozeznania w kwestii wyboru najwłaściwszych urządzeń, powołując nawet komisję, która je badała w różnych państwach Europy. Sejm poparł wniosek ministra o fundusze na inwestycję. Ponadto upowszechnił zbiorcze skrzynki pocztowe, wprowadził podział na listy miejscowe i zamiejscowe, zniżki na paczki z książkami i żywnością. Zainicjował także wybudowanie osiedla mieszkaniowego dla pocztowców w Babicach pod Warszawą, które po jego śmierci nazwane zostało w 1936 na jego cześć Boernerowem. W ciągu czterech lat wybudowano osiedle liczące 275 domów wraz z okoliczną infrastrukturą[26].

Zmarł w trakcie pełnienia urzędu na raka płuc[7]. Został pochowany wraz z żoną na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A 5-7-14)[27].

Pozostawił po sobie wspomnienia, częściowo opublikowane zob. Boerner Ignacy, Pamiętnik z lat 1904–1905 (wraz z załącznikami), oprac. Tomasz Karbowniczek, Piotrków Trybunalski 2011.

Życie prywatne

edytuj

Miał liczne rodzeństwo, siostry: Marię Paulinę (ur. 1862), Zofię (ur. 1867), Annę (ur. 1868), Helenę Augustę (ur. 1872), Wandę Łucję (ur. 1874) oraz braci Edwarda Józefa (ur. 1863) i Władysława Juliusza (1865–1919)[28].

25 lutego 1905 roku ożenił się z Zofią Beatą z Wardyńskich (1880–1963). Mieli syna profesora ekonomii Włodzimierza Stanisława (1908–1974)[10].

 
Grób Ignacego Boernera na powązkach wojskowych w Warszawie

Siostrzeńcem Boernera był historyk Zygmunt Lorentz (1894–1942), a siostrzenicą powieściopisarka Zofia Lorentz.

Prawdopodobnie należał także do masonerii i był członkiem loży „Narodowej” w latach 30.[29]

Okresy sprawowania urzędu ministra

edytuj
  • 14 IV – 7 XII 1929[7]
  • p.o. 7-29 XII 1929
  • 29 XII 1929 – 17 III 1930
  • p.o. 17-29 III 1930
  • 29 III – 23 VIII 1930
  • p.o. 23-25 VIII 1930
  • 25 VIII – 4 XII 1930
  • 4 XII 1930 – 26 V 1931
  • p.o. 26-27 V 1931
  • 27 V 1931 – 12 IV 1933
 
Pomnik Ignacego Boernera na warszawskim Boernerowie

Awanse

edytuj
  • major – ze starszeństwem z dniem 1 kwietnia 1920[30]
  • podpułkownik – ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919[31]
  • pułkownik – ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1928 i 4. lokatą w korpusie inżynierów i saperów[32]

Ordery i odznaczenia

edytuj

Upamiętnienie

edytuj
  • W Łodzi, niedługo po jego śmierci, Zielonemu Rynkowi położonemu w centrum miasta, nadano jego imię (pl. płk. Boernera), które tenże nosił do 10 maja 1945 (zmieniony i do chwili obecnej na pl. wieloletniego prezydenta Łodzi Norberta Barlickiego)[41].
  • W 1936 dla upamiętnienia Ignacego Boernera warszawskie podmiejskie osiedle zbudowane dla pracowników Ministerstwa Poczt i Telegrafów nazwano Boernerowem[42].
  • 17 listopada 2007 na stołecznym osiedlu Boernerowo, na skwerze w zbiegu ulic T. Kutrzeby i gen. S. Kaliskiego odsłonięto jego pomnik; w 2008 skwerowi nadano nazwę płk. Ignacego Boernera[43].
  • Jego imieniem nazwano jedną z ulic w Ostrowcu Świętokrzyskim.
  • Jego imię nosiło Gimnazjum Nr 86 w Warszawie przy ul. gen. W. Thomee.
  • W 90. rocznicę odzyskania przez Polskę Niepodległości odsłonięto tablicę poświęconą Boernerowi na budynku poczty w Zduńskiej Woli, przy ul. Kilińskiego.
  • Jednostka Strzelecka 4040 w Zduńskiej Woli przyjęła imię Ignacego Augusta Boernera.

Przypisy

edytuj
  1. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 12 z 26.10.1933 r s. 272.
  2. Jerzy Kochanowski, Zapomniany prezydent...: życie i działalność Ignacego Boernera 1875–1933, Warszawa 1993.
  3. a b c d e f g h Stanisław Kalabiński, Boerner Ignacy (1875–1933), Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, Warszawa 1978, s, 202–203.
  4. a b c d e f g h Leon Wasilewski: Boerner Ignacy. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków 1936, s. 185–186.
  5. Boerner Ignacy, Pamiętnik z lat 1904–1905 (wraz z załącznikami), oprac. Tomasz Karbowniczek, Piotrków Trybunalski 2011, s. 18–19.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p Jerzy Pająk, Boerner Ignacy (1875–1933), Świętokrzyski Słownik Biograficzny, t. 2, pod red. Jerzego Szczepańskiego, Kielce 2009, s. 59–61.
  7. a b c d e f g h i Robert Litwiński, Igancy August Boerner (1875–1933), [w:] Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939, polona2.pl, s. 130–132 [dostęp 2023-11-04].
  8. a b c Jerzy Pająk, Konspiracyjne życie polityczne w Staropolskim Okręgu Przemysłowym 1882–1904, Kielce 1994, passim.
  9. Marian Banaszak, Republika Ostrowiecka w: Ostrowiec Świętokrzyski. Monografia historyczna miasta, Ostrowiec Świętokrzyski 1997, s. 136–137.
  10. a b c d e f g h i j k Wiktor Krzysztof Cygan: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 1: Tom I. A–F. Warszawa: Barwa i Broń, 2005, s. 95–96. ISBN 83-923074-1-0.
  11. Tadeusz Pelczarski, Komisariaty Wojskowe Rządu Narodowego w Królestwie Polskim 6.VIII–5.IX.1914 : (geneza i działalność), Warszawa 1939, Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna.
  12. Jerzy Z. Pająk, Z dziejów Polskiej Organizacji Narodowej (wrzesień-grudzień 1914), [w:] Kieleckie Studia Historyczne, t. 14, 1996, s. 106. Repozytorium biblioteki UJK – wersja elektroniczna.
  13. Grażyna i Przemysław Witek, 90 Rocznica Internowania, [w:] „OLEANDRY” Kielce nr 24, maj 2007.
  14. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 11 sierpnia 1920 r., Nr 30.
  15. a b Urzędnicy służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1945, Przewodnik biograficzny, tom I oprac. Krzysztof Smolana, Warszawa 1920, s. 79 wersja elektroniczna.
  16. Jerzy Kochanowski, Między dyplomacją a wywiadem. Działalność Romualda Wolikowskiego i Ignacego Boernera jako attaché wojskowych w Moskwie (1921–1924), „Przegląd Historyczny”, 1990, nr 1–2, s. 268–278.
  17. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 31 lipca 1923 r., Nr 53.
  18. Piotr Stawecki, Attaché wojskowi Drugiej Rzeczypospolitej, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, 2004, nr 2, s. 109, 118.
  19. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 15 października 1925 r., Nr 106, s. 572.
  20. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 1 listopada 1925 r., Nr 119, s. 642.
  21. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 20 stycznia 1928 r., Nr 2.
  22. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 14 lutego 1929 r., Nr 4, s. 70.
  23. a b Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, pod red. Jacka M. Majchrowskiego, przy współpracy Grzegorz Mazura i Kamila Stepana, Warszawa 1994, s. 32.
  24. Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939. Słownik biograficzny, t. I: A–D, Warszawa 1998, s. 168–169.
  25. Stowarzyszenie „Bratnia Pomoc Byłym Uczestnikom Walk o Niepodległość”. Sprawozdanie na dzień 16 października 1934 r. z prac związanych z budową Osiedla im. Aleksandry Piłsudskiej. Warszawa: 1932, s. 1.
  26. Robert Litwiński, Igancy August Boerner (1875–1933), [w:] Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939, polona2.pl, s. 132 [dostęp 2023-11-04].
  27. Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze.
  28. Robert Litwiński, Igancy August Boerner (1875–1933), [w:] Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939, polona2.pl, s. 130 [dostęp 2023-11-04].
  29. Chajn Leon, Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 2005, s. 163.
  30. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 11 sierpnia 1920 r., Nr 30.
  31. Rocznik oficerski 1923 poz. 41, s. 906.
  32. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 2 stycznia 1928 r., Nr 1.
  33. Dekret Wodza Naczelnego L. 3423 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 43, s. 1722).
  34. M.P. z 1933 r. nr 89, poz. 109 „za wybitne zasługi na polu pracy państwowej”.
  35. M.P. z 1931 r. nr 111, poz. 163 „za pracę w dziele odzyskania Niepodległości”.
  36. Rozporządzenie Kierownika MSWojsk. L. 4597/22 (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 9, s. 314).
  37. M.P. 1928 r. nr 65, poz. 88 „za zasługi na polu organizacji i wyszkolenia wojska”.
  38. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 19 marca 1928 r., Nr 6.
  39. Dziennik Personalny Spraw Wojskowych z 3 marca 1926 r., Nr 12.
  40. 6 sierpień: 1914–1934, Warszawa: Zarząd Główny Związku Legjonistów Polskich, 1934, s. 18.
  41. „Łódź w Ilustracji”, 1 I 1938, nr 1, s. 3: gruntowna przebudowa placu w 1937 r.
  42. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 297. ISBN 978-83-62189-08-3.
  43. Uchwała Nr XXIX/896/2008 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 17 kwietnia 2008 r. w sprawie nadania nazwy skwerowi w Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy. „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego nr 74, poz. 2702”, 15 maja 2008. 

Bibliografia

edytuj